有时候, 常, 经常, 正: sıklık ve an

Kanca

Kantinde öğle arası. Deniz, 小明'in sabahları kahvaltıya vakit bulamadığını hatırlıyor ve soruyor: 你经常不吃早饭吗？ 小明 omuz silkiyor: 不是经常不吃，是不经常吃. Deniz bir an duruyor. Aynı kelimeler, aynı 不, yalnız sıraları değişmiş; ama 小明 bir şeyi düzeltmiş gibi konuşuyor.

Düzeltmiş de. Birinci cümle «Kahvaltıyı sık sık atlar mısın?» diye soruyor, ikincisi «Sık kahvaltı etmem» diyor; Çincede iki karakterin yer değiştirmesi bu farka yetiyor. Bu derste sıklık bildiren zarfları, 不 ile hangi sırada durduklarını ve bir eylemi tam ortasında yakalayan 正'yi öğreneceksin.

Anlatım

İzlence onları nereye koyuyor

İkinci düzeyin dilbilgisi listesi bu dersin dört kelimesini iki rafa dizer: 常 ile 经常 sıklık zarflarıdır, 有时候 ile 正 ise 已经 ve 还'nin yanında, zaman zarfları arasında sayılır.

常常, Ders HSK1.44'te Pekin kışını anlatırken duyduğun biçim, izlencede üçüncü düzeyde. Kelime listesi de tek başına 常'yı üçüncü düzeye koyar; 经常 ve 有时候 ikincidedir. Bu derste merkez 经常; 常 onun kısa kardeşi olarak tanınır.

Yer: özneden sonra, fiilden önce

经常 öznenin arkasına, fiilin önüne yerleşir: 我经常去图书馆 «Kütüphaneye sık sık giderim». Fiilden önce bir yer öbeği ya da 也 varsa zarf onların da önünde durur: 我经常在图书馆看书, 小林也经常去. Cümlenin sonuna kaçmaz.

有时候 yǒushíhou biraz daha serbesttir. Öznenin arkasına da gelir, cümlenin başına, öznenin önüne de: 他有时候喝茶 ile 有时候他喝茶 ikisi de kurulur. Konuşmada 有的时候 diye uzatılır, yazıda 有时 diye kısalır. İki kez art arda gelince iki ayrı alışkanlık arasında gidip gelen bir hayat çizer: 他有时候坐地铁，有时候骑车 «Bazen metroya biner, bazen bisiklete».

常 ile 经常: ayrım nerede

Anlamca ikisi de «sık sık»tır ve çoğu cümlede birbirinin yerine geçer; ayrım kullanım alanındadır. 常 tek hecelidir ve biraz yazı dili havası taşır; gündelik konuşmada en çok kalıplaşmış sözlerde duyulur. Bir dükkândan çıkarken 欢迎常来 «Yine bekleriz, sık gelin» dendiğini duyabilirsin.

经常'nin bir yeteneği daha var: sıfat gibi de kullanılır ve bir ismin önüne 的 ile gelir. 她忘带钥匙是经常的事 «Anahtarını unutması her zamanki şey». 常 de 常常 de bu işi yapamaz.

不 nereye gelirse onu olumsuzlar

Kancadaki ayrımın anahtarı 不'nin sağına baktığında görünür. 不 sağındaki parçayı olumsuzlar. 不经常吃早饭'da sağında 经常吃早饭 var: olumsuzlanan şey sıklık, yani «sık kahvaltı etmem». 经常不吃早饭'da 不'nin sağında yalnız 吃早饭 kalıyor: önce yememek söyleniyor, sonra bunun sık olduğu. Türkçesi «Kahvaltıyı sık sık atlarım».

«Pek sık değil» demek istediğinde en doğal biçim kısa olanıdır: 不常. 我不常喝咖啡 «Pek kahve içmem». 不经常 de kurulur. 不常常 ise kulağa ağır gelir; ikiz biçim olumsuzlanmaz.

正 + fiil + 呢: tam o sırada

正 karakterini Ders HSK1.37'de 正在'ın ilk hecesi olarak tanıdın. İkinci düzeyde tek başına bir zarf olarak çalışır: 我正吃饭呢 «Tam yemekteyim». Dikkat edilecek ilk nokta, 正'nin çıplak bir fiille cümleyi kapatamamasıdır. Arkasından fiil gelir ve cümlenin sonunda çoğu zaman 呢 onu karşılar: 正……呢 neredeyse bir çerçeve gibi çalışır.

Üçü arasındaki fark vurgunun yerindedir. 在 bir eylemin sürmekte olan hâlini öne çıkarır. 正 zamanı öne çıkarır: konuşulan o anda, kesilmemesi gereken bir iş sürüyor. 正在 ikisini birden taşır.

Bu yüzden 正 en sık bir başka olayla kesişen anı anlatır. Telefon çalar ya da biri içeri girer; o sırada başka bir iş tam ortasındadır: 你给我打电话的时候，我正洗澡呢 «Sen aradığında tam banyodaydım». Birinci yarı anı 的时候 ile işaretler, ikinci yarı o anın içini 正 ile doldurur.

Sıklık ile an bir arada

Dersin iki yarısı bir yerde kesişir. «Pazar sabahları aradığında genellikle uyuyorum» gibi bir cümlede hem bir sıklık hem süren bir eylem var. Çince bunu 在 ile kurar: 你给我打电话的时候，我经常在睡觉. 正 burada kullanılmaz.

正 tek bir anı yakalar; 经常 o anı defalarca tekrarlar ve geriye tek bir an kalmaz. 在 ise tekrar eden ya da uzun süren bir hâli de taşıyabildiği için 经常 gibi zarflarla rahatça birleşir.

Karakter köşesi

澡, 洗澡 xǐzǎo «banyo yapmak, yıkanmak» kelimesinin ikinci hecesidir; iki karakter de soldan su kökünü taşır. Sağdaki 喿 zào okunuşa yakın bir ses getirir.

般 en çok 一般 yìbān «genellikle, çoğunlukla» kelimesinde karşına çıkar. Türkçedeki «genellikle»nin asıl karşılığı 经常 değil, budur: 我一般七点起床 «Genellikle yedide kalkarım». Kökü 舟 «tekne»; kelime üçüncü düzeyde.

聊 ve 惯 da üçüncü düzeyin iki sık kelimesini kurar: 聊天 liáotiān «sohbet etmek, çene çalmak» ve 习惯 xíguàn «alışkanlık; alışmak». 惯'nin solunda kalp kökü 忄 var, sağında 贯 guàn duruyor; bu kez okunuş harfi harfine, tonuyla birlikte aynı. Deniz Pekin'deki ilk haftalarını anlatırken 现在我习惯了 «Artık alıştım» diyebilir.

Türkçe ile karşılaştırma

Göksel ve Kerslake Türkçenin genel sıklık zarflarını «her zaman»dan «hiç»e uzanan bir listeyle verir; bu dersin karşılıkları orada açıkça durur: 经常 «sık sık», 有时候 «bazen». «Genellikle» ise başka bir ölçüdür: sık olmaktan çok, bir şeyin olağan biçimini söyler. Çincede onun karşılığı 一般'dır. «Genellikle metroyla giderim» cümlesini 我经常坐地铁 diye çevirmek anlamı kaydırır.

Listedeki «kâh … kâh» ilginç bir eş. İki durum arasında gidip gelmeyi anlatır, tıpkı iki kez tekrarlanan 有时候 gibi: «kâh metroya biner, kâh bisiklete» ile 有时候坐地铁，有时候骑车 aynı ritmi taşır.

Olumsuzlukta da bir benzerlik var. Türkçe «pek»i olumsuz bir yüklemle kullanınca olumsuzluğu yumuşatır: «Odam pek büyük değil». «Pek kahve içmem» de böyledir ve Çincedeki 不常'nın işine çok yakındır. Kancadaki ayrımı ise Türkçe tek bir parçanın yerini değiştirerek kuramaz; «sık sık atlarım» ile «pek etmem» başka kelimelerle söylenir.

Ayrıldıkları bir yer de var. Konuşma dilinde Türkçe bir zarfı yüklemin arkasına atabilir: «Kahve içerim bazen.» Göksel ve Kerslake'in betimlediği gibi yüklemin arkası arka plan bilgisinin yeridir ve oraya en sık kayan öğelerden biri zarflardır. Çincede sıklık zarfı fiilin arkasına geçmez; *我喝咖啡有时候 kurulmaz.

正'nin kalıbı Türkçede zaman bildiren zarf-fiillerle karşılanır. «Uçaktan indiğimizde kar yağıyordu» cümlesinde «-DIğIndA» bir anı işaretler, ana cümledeki «-(I)yordu» o anda süren durumu verir. 我到的时候，他正吃饭呢 aynı ikiliyi kurar: 的时候 anı, 正……呢 süren işi. Ters yönden kurmak için «-(y)ken» kullanılır: «Ormanda dolaşırken bir tilki gördüm.»

Örnekler

Beşinci ve altıncı örnek kancadaki çifti açıyor: 不 hangi parçanın önündeyse olumsuzlanan o. Son ikisinde birinci yarı bir anı işaretliyor, ikinci yarı o anın içini 正……呢 ile dolduruyor.

Örnek diyalog

Bir çarşamba akşamı, saat dokuz. Yurt odasının kapısı çalınıyor; 小林 açıyor. Banyodan su sesi geliyor.

Sahnede 正 iki kez telefonun çaldığı tek bir anı yakalıyor. 小林'nin itirazında ise an her cumartesi tekrarlanıyor; bu yüzden 在 seçiliyor. Deniz'in son cevabında alışkanlıklar 有时候……在…… ile, bugünkü tek an 正……呢 ile geliyor. Saat farkı da gerçek: Türkiye Eylül 2016'dan beri yıl boyu UTC+3'te, Pekin UTC+8'de; aradaki fark beş saat (IANA saat dilimi veritabanı, Europe/Istanbul ve Asia/Shanghai).

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 星期六上午小林一般在睡觉，有时候十一点起床。 (Xīngqīliù shàngwǔ Xiǎo Lín yìbān zài shuìjiào, yǒushíhou shíyī diǎn qǐchuáng.) 在'siz 一般睡觉 de kurulur; «genellikle» 一般, «bazen» 有时候, ikisi de fiilin önünde.
2. (a) 小明经常不吃早饭。 Sık olan şey yememek, 不 fiilin önünde. (b) Deniz的姐姐不常打电话。 ya da 不经常打电话. Olumsuzlanan şey sıklık, 不 zarfın önünde.
3. 妈妈给我打电话的时候，我正写汉字呢。 (Māma gěi wǒ dǎ diànhuà de shíhou, wǒ zhèng xiě Hànzì ne.) Birinci yarı anı işaretliyor; 呢 正'yi karşılıyor.
4. (b). 经常 tekrar eden bir alışkanlık, 正在……呢 tek bir an; ikisi aynı fiili paylaşamaz. (a)'da 在 yer edatı, sıklık zarfı onun önünde.

Özet kartı

1. 经常 ve 常 «sık sık», 有时候 «bazen»: öznenin arkasında, fiilin ve yer öbeğinin önünde. 有时候 cümle başına da gelebilir.
2. 有时候……，有时候……: iki alışkanlık arasında gidip gelmek, Türkçedeki «kâh … kâh».
3. 常 kısa ve biraz yazı dili (欢迎常来); 经常 sıfat olarak da kullanılır (经常的事). 常常 üçüncü düzeyde.
4. 不 sağındakini olumsuzlar: 不常 / 不经常 «pek … -mez», 经常不 «sık sık … -mez».
5. 正 + fiil + 呢: tam o an; çoğunlukla 的时候 ile kesişen bir olayın içinde (你打电话的时候，我正洗澡呢).
6. 在 süreci, 正 anı, 正在 ikisini öne çıkarır. Sıklık zarfları 在 ile birleşir, 正 ile birleşmez.
7. «Genellikle»nin karşılığı 一般; 经常 «sık sık»tır.

Sonraki derse köprü

Deniz'in annesi aradığında Deniz 正踢足球呢 diyordu: maç tam ortasındaydı. Maç bittiğinde ya da bir karakteri yanlış yazdığında, ya da hocanın sözünü dinleyip anladığında, eylemin kendisinden çok vardığı sonuç önem kazanır. Sıradaki ders «Sonuç tümleci: 错, 懂, 好, 会, 完» fiilin hemen arkasına gelen ve eylemin nereye vardığını söyleyen sonuç tümlecini (结果补语) açıyor. 我听了 ile 我听懂了 aynı derste oturan iki öğrenciyi mi anlatıyor, yoksa iki ayrı öğrenciyi mi?