已经, 还, 都…了: zamanı tartmak

Kanca

Cumartesi sabahı, yurt odası. 小林 saatine bakıp Deniz'e sakin bir sesle 已经十点了 diyor. Az sonra koridordan 小明'in sesi geliyor, kapıyı yumrukluyor: 都十点了！ İki cümle de aynı saati söylüyor ve ikisi de Türkçeye «Saat on oldu» diye çevrilebilir. Ama Deniz yataktan ikincisinde fırlıyor.

Saat değişmedi; değişen, konuşanın saate verdiği ağırlık. 小林 bilgi veriyor, 小明 hesap soruyor. Bu derste zamanı tartan küçük zarflar var: bir şeyin beklenenden erken olduğunu, hâlâ sürdüğünü, henüz olmadığını ya da konuşanın sabrını taşırdığını söyleyenler.

Anlatım

已经……了: olmuş, geride kalmış

已经 yǐjīng «çoktan, artık, zaten» demektir ve fiilin ya da sıfatın önüne gelir. Cümlenin sonunda çoğu zaman 了 durur. Ders HSK1.36'da cümle sonundaki 了'nin yeni bir durumu haber verdiğini görmüştün; 已经 bu habere bir ölçü ekler: o durum zaten gerçekleşmiş, beklenen andan önce ya da konuşanın sandığından ileride.

Kalıp fiil öbeğiyle kurulur: 他已经走了 «O çoktan gitti». Sıfatla: 已经很晚了 «Epey geç oldu artık». Saat, yaş, sayı gibi bir zaman ya da miktar ismiyle: 已经十点了, 他已经二十岁了. Son türde 了 neredeyse zorunludur; 已经十点 yarım kalmış bir cümle gibi duyulur.

Olumsuz biçim de var ve anlamı biraz döner: 已经 + 不 + fiil + 了 «artık … değil». 我已经不喝咖啡了 «Ben artık kahve içmiyorum»: bir alışkanlık geride kalmış. Türkçedeki «artık»ın olumsuz cümledeki işine çok yakın.

还: hâlâ

Ders HSK1.33'te 还 aynı öznenin listesine bir kalem ekliyordu: 我有一个哥哥，还有一个妹妹. İkinci düzeyde aynı karakter zamana döner ve «hâlâ» olur: bir durum daha önce başlamış ve konuşma anında henüz kapanmamıştır. Yeri değişmez, yine fiilin önü; hangi 还 olduğunu bağlam söyler.

En sık birleşimi 还在'dır: 小林还在睡觉 «Xiao Lin hâlâ uyuyor», 外面还在下雨吗？ «Dışarıda hâlâ yağmur yağıyor mu?». Sıfatla da kurulur: 天还很冷. 着 ile kurulan durum cümlelerinde de aynı zarfa rastlamıştın: 灯还开着呢 «Işık hâlâ yanıyor».

还没(有)……呢: henüz değil

Olumsuz tarafta 还 «henüz» olur: 我还没吃饭呢 «Daha yemek yemedim». 没 tek başına bir olayın olmadığını söyler; 还没 ise olmadığını ama olması beklendiğini, sıranın daha gelmediğini. 电影还没开始呢 «Film henüz başlamadı» diyen biri filmin başlayacağından emindir.

没 gelince fiil sonrası 了 düşer (Ders HSK1.35); *还没吃饭了 kurulmaz. Cümle sonundaki 呢 bu kalıbın sık yoldaşıdır ve cümleyi yumuşatır, «daha sırası gelmedi» havası verir. Kısa cevapta yalnız iskeleti kalır: 还没呢 «Henüz değil».

Böylece 已经……了 ile 还没……呢 aynı sorunun iki ucuna yerleşir. 你吃饭了吗？ diye sorulduğunda biri 吃了 ya da 已经吃了 der, öbürü 还没呢.

都……了: konuşanın sabrı

Kancadaki 都 HSK 1'deki «hepsi» değil. 都十点了 cümlesinde 都'nun solunda toplanacak kimse yok; zarf burada konuşanın tavrını taşır. İzlence bu kullanımı ayrı bir numarayla, tavır zarfları arasında verir ve 都……了'yi sabit kalıplar listesine koyar.

都……了 da bir şeyin gerçekleştiğini bildirir, ama yanında bir duygu getirir: şaşkınlık, sitem, sabırsızlık. Saatle, yaşla, süreyle kurulduğunda ardından çoğu zaman 还 ile ikinci bir parça gelir ve karşıdakinin hâlâ yaptığı şeye takılır: 都十一点了，你还不睡觉？ «Saat on bir oldu, hâlâ yatmıyor musun?». Bir yüklemin önüne de gelebilir: 他都走了，你还在等什么？ «O gitti bile, sen daha neyi bekliyorsun?».

已经 mi, 都 mu?

İkisini ayıran, olgu değil konuşanın sesidir:

Resmî bir durumda, bir öğretmene ya da müşteriye saat bilgisi verirken bu yüzden 已经 seçilir; 都 konunca dinleyen bir suçlama sezer.

他们都走了 ise iki türlü okunabilir: «Hepsi gitti» (都1, solundaki 他们'ı topluyor) ya da «Gittiler bile» (都2). Ayrımı vurgu ve bağlam yapar; tavır anlamı çoğu zaman 还'li ikinci bir parçayla gelir.

Sınırın ötesi

«Daha yeni» anlamındaki 刚, «ancak o zaman» anlamındaki 才 ve «bile» anlamındaki 连……都 da bir olayı beklentiyle tartar, ama izlencede üçüncü ve dördüncü düzeydedir.

Karakter köşesi

交 sınıfta 交作业 jiāo zuòyè «ödev teslim etmek» öbeğinde duyulur; 作业'nin iki karakterini zaten tanıyorsun. İkinci düzeyin kelime listesinde 公交车 gōngjiāochē «şehir otobüsü» içinde yer alır. Kökü 亠, üstteki küçük «çatı».

饱 «tok» demektir ve en çok 吃饱了 «doydum» içinde geçer; 已经 ile birleşince sofrada kibarca durmanın yolu olur: 我已经吃饱了. Solunda 饭'dan tanıdığın yemek kökü 饣, sağında 包 bāo var; sağdaki parça okunuşu da hemen hemen verir.

结 ile 束 birlikte 结束 jiéshù «bitmek, sona ermek» kelimesini kurar: 课还没结束呢 «Ders daha bitmedi». 结'nin solunda ipek kökü 纟, sağında 吉 jí durur; 束 ise 木 ile 口'nun iç içe geçmesinden oluşur, bir demet odunun iple bağlanmış hâli gibi (Make Me a Hanzi'nin açıklaması). İki kelime de üçüncü düzeyin listesinde.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bu zaman tartısını birkaç zarfla yapar ve Göksel ile Kerslake onları tek tek ayırır. «Artık» bir dönüm noktasına varıldığını söyler: olumlu cümlede bir gelişmenin vardığı «şimdi» (Artık Türkçeyi güzel konuşuyorsun), olumsuz cümlede «artık değil» (İstanbul'da evimiz yok artık). 已经……了 ile 已经不……了 bu iki işe karşılık gelir.

«Daha» ise ilginç bir ikizlik taşır. Olumlu yüklemle «hâlâ» demektir (Süleyman daha uyuyor), olumsuz yüklemle «henüz» (Daha hazır değilim); «henüz» bu ikinci işte biraz daha resmî bir eştir, «hâlâ» da «daha»dan güçlü bir vurgu taşır. Çincede 还 aynı ikizliği gösterir: 还在睡觉 «hâlâ uyuyor», 还没开始呢 «henüz başlamadı». 还'yi «daha» ile eşleyen Türkçe konuşan çoğu zaman doğru yere düşer.

«Çoktan» ve «şimdiden» ise ayrılma ekiyle kurulmuş kalıp sözlerdir ve olayın erkenliğini vurgular; 已经'nin nötr tonuna yakındırlar.

«Bile» bir isme eklenince «even» demektir (Ahmet bile), bir yüklemin arkasına gelince çoğu zaman «already»: «O filmi gördüm bile.» Burada konuşanın bir rengi de var: iş beklenenden önce olup bitmiş. «Saat on oldu bile!» cümlesi 都十点了！'in duygusuna çok yakındır. Çincede de aynı karakter iki işi görür: burada «artık, bile» diyen 都, üst düzeyde 连……都 içinde «bile, hatta» olur.

Örnekler

Son üç örnekte 都 hep bir 还 ile eşleşiyor: ilk parça zamanın ne kadar ilerlediğini tartıyor, ikinci parça karşıdakinin hâlâ aynı yerde durduğunu. Yedinci ve sekizincide 呢 düşerse cümle kurulur, ama daha kuru bir bilgi gibi duyulur.

Örnek diyalog

Pazar sabahı. 小明 ile Deniz saat dokuzda okulun sahasında basketbol oynayacaklardı. Saat dokuz buçuk; 小明 elinde topla sahada, telefonu kulağında.

Pazartesi sabahı, sınıf. 张老师 saatine bakıyor.

Pazar sabahı 小明 arkadaşına sitem ediyor ve 都 seçiyor; pazartesi 张老师 sınıfa yalnız saati bildiriyor ve 已经 diyor. Deniz'in iki cevabı derste anlatılan çifti kuruyor: kalkmış (已经起床了) ama kahvaltısı sürüyor (还在吃), ödevi ise henüz yok (还没写呢). 小明'in 已经交了'si ise övünme değil, sakin bir bilgi; pazartesi aynı cümleyi hocaya da söylüyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 都十二点了，你还在玩手机！ (Dōu shí'èr diǎn le, nǐ hái zài wán shǒujī!) 都 saatin ne kadar ilerlediğine şaşırıyor, 还在 sürüp giden işe takılıyor.
2. 已经吃了。 / 吃了。 (Yǐjīng chī le.) ve 还没呢。 / 还没吃呢。 (Hái méi ne.) İlki olmuş bir şeyi bildirir, ikincisi sırası gelmemiş bir şeyi.
3. 他已经回家了 nötr bir bilgi; onu arayan birine verilen sakin cevap. 他都回家了！ şaşkınlık ya da sitem taşır; ör. onunla konuşmak isteyen biri geç kalmış.
4. 外面还在下雪，比赛还没开始呢。 (Wàimiàn hái zài xià xuě, bǐsài hái méi kāishǐ ne.) 还在 süren durumu, 还没……呢 beklenen ama henüz gelmeyen olayı söyler.

Özet kartı

1. 已经……了: bir şey çoktan olmuş; fiil, sıfat ya da zaman ismiyle kurulur (已经走了, 已经很晚了, 已经十点了).
2. 已经不……了: «artık değil» (我已经不喝咖啡了).
3. 还 (hâlâ): fiilin önünde, en sık 还在 ile; 还没(有)……呢 «henüz değil», 了 düşer, kısa cevap 还没呢.
4. 都……了: konuşanın şaşkınlığı ya da sitemi; sık sık 还'li bir ikinci parçayla (都十一点了，你还不睡觉？).
5. 已经 nötr bilgi, 都 duygulu tartı; resmî durumda 已经 seçilir.
6. Türkçe: «artık», «çoktan», «hâlâ», «daha/henüz»; yüklemin arkasındaki «bile» 都……了'nin rengine yakın.
7. 刚, 才 ve 连……都 sonraki düzeylerde.
8. Yeni karakterler: 交 (交作业), 饱 (吃饱), 结, 束 (结束).

Sonraki derse köprü

Bu dersin zarfları tek bir anı bir beklentiyle tartıyordu: erken mi, geç mi, sürüyor mu. Sıradaki ders «有时候, 常, 经常, 正: sıklık ve an» terazinin yerine bir sayaç koyuyor: bir şey ara sıra mı, sık sık mı oluyor, yoksa tam şu anda mı sürüyor? 小林还在睡觉 ile 小林正在睡觉 aynı yatağı gösterir; birinde konuşanın beklentisi var, ötekinde yalnız saat. 正 bu farkı nasıl taşır ve 常 ile 经常 arasında gerçek bir ayrım var mı?