要, 快要, 就要…了: birazdan

Kanca

Cuma akşamı. 小明 hafta sonunu anneannesinin yanında geçirecek, Deniz de onu tren istasyonunda uğurlayacak. Metroda telefonu titriyor: 我快要到火车站了！ Deniz cevabını yazıyor: 我也快到了。 Sonra bir soru ekliyor: 你明天晚上快要回来了，对吗？

小明'in cevabı kısa. Deniz'in sorusunu kopyalamış, tek bir kelimesini değiştirmiş ve başına bir gülen yüz koymuş: 明天晚上就要回来了。 快要 gitmiş, yerine 就要 gelmiş. İkisi de «birazdan, az sonra» diye çevrilir, ve Deniz'in ilk cümlesinde 快 hiçbir soruna yol açmadı. Sorunu çıkaran, Türkçede hiçbir şeyi değiştirmeyen iki kelimeydi: «yarın akşam».

Anlatım

Değişim kapıda

Ders HSK1.36'daki cümle sonu 了 bir durumun yeni başladığını haber veriyordu: 下雨了 «yağmur başladı». Aynı 了'nin önüne bir 要 ya da 快 koyunca değişim bir adım geriye çekilir. Henüz gerçekleşmemiştir, ama kapıdadır: 要下雨了 «yağmur yağmak üzere», 火车快要开了 «tren kalkmak üzere». Konuşan olmuş bir şeyi değil, olmak üzere olan bir şeyi haber verir.

Dört biçim aynı iskeleti paylaşır: başta bir zarf, ortada fiil ya da sıfat, en sonda 了.

İzlence 要/快要/就要……了 kalıbını ikinci düzeyin sabit kalıpları arasında sayar. 快 ve 快要 ayrıca aynı düzeyin zaman zarfları listesinde yer alır; 快……了 bu yüzden de ikinci düzeyin içinde kalır. Bu dört biçimin üstünde, daha yazılı bir dil kuran 将要 dördüncü düzeyde, 即将 beşinci düzeyde gelir.

Dört biçim, aynı yakınlık

Gündelik konuşmada dördü çoğu zaman birbirinin yerine geçer. 我们快到了, 我们快要到了, 我们就要到了: üçü de «Neredeyse geldik» der. TUFS'un (Tokyo) çevrimiçi dil modülü dördünü tek bir çerçevede, «yakın gelecek» başlığı altında verir.

Ayrım daha çok tonda. 就要 içindeki 就 «işte, hemen» havası taşır ve olayı en yakına çeker. Japon bir öğretim sitesi aciliyeti sıralarken 要……了'yi en alta, 快……了 ile 快要……了'yi ortaya, 就要……了'yi en üste koyar. Bu bir eğilim, kesin bir kural değil: 九点了，超市要关门了 «Saat dokuz, market kapanmak üzere» cümlesinde 要 da gayet acil.

Takvim girince yalnız 就要 kalır

Kancadaki düzeltmenin nedeni burada. Cümlede olayın zamanını söyleyen bir kelime varsa, 明天, 下星期, 七点 gibi, zarf olarak yalnız 就要 kullanılır. 快要 ve 快 böyle bir kelimeyle birlikte durmaz.

我们下星期就要考试了 «Gelecek hafta sınavımız var» doğrudur; 我们下星期快要考试了 kurulmaz. 他明天就要回国了 «Yarın ülkesine dönüyor»; 他明天快要回国了 da kurulmaz. Akılda tutmak için (bir hatırlatma, kuralın açıklaması değil): 快 zamanı kendisi ölçer; takvim zaten bir saat verdiyse ikinci bir ölçüye yer kalmaz.

Kaynaklar 要 konusunda ayrışıyor. Tokyo modülü ve PaoChai zaman kelimesini 要'nin önüne de kabul etmez (✗电车七点要开了); Çinli öğretmenler için yazılmış bir ders örneği ise 下个星期要放假了 cümlesini doğru sayar. Güvenli yol, zaman kelimesi varsa 就要'dır.

快 + sayı: «-e geliyor»

快 dördü içinde tek başına bir ayrıcalık taşır: arada fiil olmadan bir sayıyı ya da zaman ismini alabilir. 快八点了 «Saat sekize geliyor», 他快三十岁了 «Otuzuna merdiven dayadı», 快十一月了 «Kasım'a az kaldı». Ortadaki sayı ya da ay, ulaşılmak üzere olan eşiktir.

Aynı sayıyla 就要 doğal düşmez: *他就要三十岁了 yerine 他快三十岁了 söylenir. Burada 快 «hızlı» anlamındaki 快 ile aynı karakterdir, ama yeri ve işi farklıdır: 快走吧 «Çabuk gidelim» bir emirdir ve sonunda 了 taşımaz.

Sormak ve cevaplamak

Soru için sona 吗 eklenir; kalıbın geri kalanı yerinde durur: 火车要开了吗？ «Tren kalkıyor mu?», 考试快要开始了吗？ «Sınav başlamak üzere mi?». Olumlu cevap kalıbı kısaltır: 快了 «Az kaldı», 要开了 «Kalkıyor».

Olumsuz cevapta ise kalıp tekrarlanmaz, çünkü olmamış bir şey söylenecektir: 没有 ya da 还没有 «Daha değil». 还'nin «henüz» anlamı sıradaki dersin konusu; burada kısa cevabın bir parçası olarak kalsın. İki cevap sık sık yan yana gelir: 还没有，快了 «Daha değil, ama az kaldı».

要 her zaman «birazdan» değildir

Sondaki 了 olmadan 要, Ders HSK1.29'daki gibi isteği ya da gerekliliği taşır: 我要一杯咖啡 «Bir kahve istiyorum», 明天我要去医院 «Yarın hastaneye gitmem gerek». 了 cümleyi kapatınca ise aynı 要 yaklaşan bir değişimi haber verir: 我要走了 «Ben kalkıyorum artık».

Karakter köşesi

就'nın sol yarısı 京, sağ yarısı 尤; kök tablosunda 尢 altında aranır. 就要'nın dışında 就是 «işte o, ta kendisi» içinde de duydun.

表 en çok 手表 shǒubiǎo «kol saati» kelimesinde karşına çıkar. Üstte 毛'yu hatırlatan bir parça, altta 衣 durur; kökü de 衣'dir. 快 ile saati söyleyen biri çoğu zaman önce bileğine bakar: 我看看表，快八点了.

假 iki okunuşludur. Bu derste jià: 放假 fàngjià «tatile girmek», 假期 «tatil dönemi». Üçüncü tonla jiǎ okunduğunda «sahte» demektir. Solundaki 亻 kişi köküdür.

节 jié 春节 Chūnjié «Bahar Bayramı» kelimesinin ikinci hecesidir. Okulda bir de ölçü kelimesi olarak duyulur: 一节课 «bir ders saati», 第一节课 «ilk ders». Üstteki 艹 üç çizgi sayılır, toplam beş.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe geleceği bir ekle söyler. Göksel ve Kerslake fiil ekleri arasında geleceği açıkça işaretleyen tek ekin -(y)AcAk olduğunu yazar: «Herkes bu romana bayılacak.» Ek bir geleceği işaretler, o geleceğin ne kadar yakın olduğunu değil. Çincede 要……了 ise her zaman bir yakınlık bildirir: 火车要开了 «tren kalkacak» değil, «tren kalkmak üzere» demektir.

Yakınlığı açıkça söylemek isteyen Türkçe konuşan bir yapıya başvurur: «-mAk üzere». Göksel ve Kerslake bu yapıyı «on the point of» diye çevirir ve olmak üzere olan ya da olmak üzere olmuş bir eylemi anlattığını söyler: «Sen telefon ettiğin sırada sokağa çıkmak üzereydim.» 火车快要开了 için en sadık Türkçe budur. Gündelik dilde aynı işi zarflar görür. «Neredeyse» bir olayın her an beklendiğini anlatır: «Misafirler neredeyse gelir.» Bu cümle 客人快来了'ye kelimesi kelimesine yakındır. «Birazdan» da aynı yere düşer: «Maç birazdan başlayacak.»

Asıl ayrılık zaman kelimesi gelince başlıyor. Türkçede zaman kelimesi fiil biçimini değiştirmez: «Maç birazdan başlayacak» da «Maç yarın başlayacak» da aynı ekle kurulur. Takvime bağlanmış olaylar için Göksel ve Kerslake ayrıca -(I)yor'u gösterir; konuşan planın işleyeceğinden emindir: «Yarın Londra'ya gidiyoruz.» Çincede ise zaman kelimesi zarfın seçimini değiştirir: «yarın akşam» girince 快要 çıkar, 就要 gelir. Kancada Deniz'i şaşırtan da buydu.

Örnekler

Dördüncü örnekte takvimde bir yer var ve 就要 zorunlu; sekizincide zaman kelimesi yok, 就要 yalnız aciliyeti artırıyor. Beşinci ve sekizinci örneklerde 快 bir kez 了 ile eşiğe, bir kez emirde hıza işaret ediyor. Son çiftte 了 要'yi istekten yaklaşan değişime çeviriyor.

Örnek diyalog

Cuma akşamı, Pekin'de bir tren istasyonu. 小明'in elinde küçük bir çanta; Deniz koşarak yetişiyor.

Deniz saati 快 ile, bir sayıya yaslanarak söylüyor; anneannenin yaşı da aynı yoldan geliyor. 小明 dönüş gününü bir zaman kelimesiyle söylüyor ve kancadaki düzeltmeyi kendi ağzıyla tekrarlıyor: 明天晚上就要. Deniz'in yağmur sorusu kalıbı bozmadan sonuna 吗 ekliyor. Son iki replikte 快 dört kez geçiyor; ikisi «az kaldı», ikisi «çabuk», ve ayırt eden arkasında 了'nin olup olmaması.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Yalnız 就要: 我们后天就要考试了。 后天 bir zaman kelimesi; 快 ve 快要 onunla birlikte durmaz. Bazı öğretim kaynakları 要'yi de kabul eder, ama tartışmasız seçim 就要'dır.
2. 我要咖啡 bir istektir; bir kafede sipariş verirken söylenir. 我要走了 yaklaşan bir değişimi haber verir; misafirlikte kalkmadan hemen önce söylenir. Farkı sondaki 了 yaratır.
3. 还没有，快了！ (Hái méiyǒu, kuài le!) Olumsuz kısım kalıbı tekrarlamaz; 快了 yaklaşan anı tek kelimeyle verir.
4. 快十一月了，天要冷了。 (Kuài shíyī yuè le, tiān yào lěng le.) İlk parçada 快 bir zaman ismine yaslanıyor; ikinci parçada 要……了 bir sıfatla kuruluyor. 天快要冷了 da olur.

Özet kartı

1. 要/快要/快/就要 + fiil ya da sıfat + 了: değişim olmak üzere, henüz olmadı.
2. Dördü çoğu zaman birbirinin yerine geçer; 就要 en yakın ve en acil olanıdır.
3. Zaman kelimesi varsa (明天, 下星期, 七点) yalnız 就要: 我们下星期就要考试了.
4. Fiilsiz bir sayı ya da zaman ismiyle yalnız 快: 快八点了, 他快三十岁了.
5. Soru: sona 吗 (火车要开了吗？). Olumsuz cevap 没有 ya da 还没有; «az kaldı» 快了.
6. 了 olmadan 要 istek ya da gereklilik bildirir; 了 olmadan 快 «çabuk» demektir (快走吧).
7. Türkçe karşılıklar: «-mAk üzere», «neredeyse», «birazdan»; -(y)AcAk tek başına yakınlık bildirmez.
8. Karakter köşesi: 就 (就要), 表 (手表), 假 (放假), 节 (春节, 一节课).

Sonraki derse köprü

Buraya kadarki cümleler hep bir eşiğin önünde bekledi: saat sekize geliyordu, tren kalkmak üzereydi. Sıradaki ders «已经, 还, 都…了: zamanı tartmak» eşiğin öbür yanına geçiyor. Saat sekizi geçmişse ve oda arkadaşın hâlâ uyuyorsa, aynı saati söyleyen 已经八点了 ile 都八点了 arasında ne fark kalır? Konuşanın sesine ne eklenir, ve henüz olmamış bir şey için 还没 nasıl kurulur?