Kısa metin okumak: ilan, menü, tabela

Kanca

Kantinin cam kapısında tek bir karakter duruyor: 拉. Ne özne var ne fiil eki ne nokta. Deniz kapıyı itiyor, kapı kıpırdamıyor; yanındaki 小明 kulpu kendine doğru çekiyor ve kapı açılıyor.

Tabelada, duyuru panosunda ya da menüde kimse tam cümle kurmaz. Bu metinleri okumak için her karakteri bilmen gerekmez; hangisine önce bakacağını bilmen yeter. Burada yapı öğrenmeyeceksin; HSK 2'de öğrendiklerini kampüsteki bir duyuruya, bir menüye ve kapı levhalarına uyguluyor.

Anlatım

Yazının kendi dili

Konuşurken «Burada sigara içmek yasak, tamam mı?» dersin; duvardaki levha ise yalnız 禁止吸烟 yazar. Kısa yazılı metinlerin dili konuşmadan birkaç yerde ayrılır: özne düşer, fiil kısalır, bazı kelimeler yerini daha eski ve resmî karşılıklarına bırakır.

Son iki satırı tanıyorsun: etikette 元 yazar, satıcı 块 der (Ders HSK1.12). İlk iki satır ise bu dersin işi. 至 tarih ve saat aralığında 到'nun yerini tutar: 周一至周五 «pazartesiden cumaya». Konuşmada aynı aralığı 从……到…… ile kurarsın. 勿 bir olumsuzluk zarfıdır, anlamı 别 ile aynı; kendin üretmen beklenmez, ama 请勿 gördüğün yerde «yapmayın» diye okursun.

Tabela: birkaç karakterlik metin

Levha metni çoğu zaman tek bir fiil ya da isimdir. 出口 ile 入口'nun ikinci hecesi 口, sözlükte «ağız»ın yanında «girilip çıkılan yer» anlamını da taşır; 门口 «kapı önü» kelimesinden onu zaten tanıyorsun.

Aynı yer için bazen 卫生间 wèishēngjiān yazar; ikisi de tuvalet demek. Sigara için konuşmada 抽烟 chōuyān da duyarsın; sözlük 吸烟 ile 抽烟'yu aynı anlamla verir.

Duyuru: 通知'nin iskeleti

Bir 通知 tōngzhī «duyuru» hep aynı sırayla kurulur. En üstte büyük harflerle başlık durur; altında ne olacağı, ne zaman ve nerede olacağı gelir; en altta duyuruyu kimin yazdığı ve tarih. Aşağıdaki duyuru uydurmadır, ama kampüs panolarında bu biçimin aynısını görürsün:

Yeni olan yalnız 通知, 至 ve 勿; geri kalanı HSK 1 ve 2'den bildiğin kelimeler. Duyurunun ağırlığı sayılarda.

Menü: ad, fiyat, birim

Kantin menüsünde yemek adı çoğu zaman malzemeyle başlar, yemeğin türüyle biter: 牛肉面 «dana etli erişte» 牛肉 ile 面'nin birleşimi, 鸡蛋汤 «yumurtalı çorba» 鸡蛋 ile 汤'nın. Fiyat rakamla ve 元 ile yazılır; sesli okurken 十五块 dersin.

Okumanın sırası

Kısa metni karakter karakter çözmeye çalışma; dört bakış genellikle yeter:

1. Başlık. En büyük yazı metnin türünü söyler: 通知 mi, 菜单 mi, bir levha mı?
2. Anahtar kelime. Senin için önemli olan tek kelimeyi ara: kapıda 推 mı 拉 mı, menüde 面 mi 饺子 mı.
3. Sayı. Saat, fiyat, kat, hat numarası. Rakamlar karakter bilmeden de okunur.
4. Tarih ve aralık. 月, 日 ve aradaki 至: ne zaman başlıyor, ne zaman bitiyor?

Böylece bilmediğin karakter seni durdurmaz: 至 ile 勿'yu bilmesen bile başlıktan, sayılardan ve 打电话'dan duyurunun ne istediğini çıkarırsın.

Karakter köşesi

İlk dördü tek bir levhayı oluşturur: 禁止吸烟. 禁'nin üstünde iki ağaçlı 林, altında sunak anlamlı 示 durur; 示 kökü sözlükte onun adresidir. 止 kendi başına bir köktür ve 禁止'de «durdurmak» anlamını taşır.

吸 soldaki 口 ile sağdaki 及'den kurulur; ağızla içine çekmek. 烟'nın solunda 火 var, sağında 因; sözlük karakteri hem «duman» hem «sigara» diye verir.

推 ile 拉 aynı kapının iki yüzü ve ikisinin de solunda el kökü 扌 duruyor. 推'nın sağı 隹, 拉'nın sağı 立'dır. Ezber için: 立 «ayakta durmak», kapıyı kendine çekerken ayakların yerde sabit kalır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe levha dili de konuşmadan ayrılır, ama başka bir araçla. Kapıda «Girilmez», otoparkta «Park yapılmaz», duvarda «Sigara içilmez» yazar: edilgen fiil olumsuz geniş zamanla birleşir ve kimseye doğrudan seslenmez. Turkish: A Comprehensive Grammar bu biçimi yasak bildiren kamu duyurularının düzenli kalıbı sayar. Öznesiz edilgende yapan söylenmez, ama insan olduğu anlaşılır.

Çince aynı işi edilgen kullanmadan yapar. 禁止吸烟'de özne yoktur, fiil ekleri yoktur; 禁止 «yasaklamak» doğrudan bir başka fiili, 吸烟'yu nesne alır. Türkçe yasağı fiilin biçimine yükler, Çince ayrı bir fiile.

Kibar talimatta da yollar ayrılır. Uçakta «Lütfen kemerlerinizi bağlayınız» denir; aynı kitap, uzun -(y)InIz emrinin daha çok resmî kamu talimatlarında kullanıldığını söyler. Kapıdaki «İtiniz», «Çekiniz» de bu emir biçimindedir. Çince levhada 推 ve 拉 tek karakterdir, emir eki taşımaz; kibarlığı 请 ya da 请勿 ekler.

«Giriş» ve «Çıkış» ise fiilden türemiş isimlerdir: -(y)Iş eki «gir-»i bir yere ad yapar, kitap da «giriş» kelimesini bu ekin örnekleri arasında «entrance» anlamıyla sayar. Çince 入口 ile 出口'yu bir fiille bir isimden kurar: 入 «girmek» ile 口 «girilip çıkılan yer». Türkçe eylemi isimleştirir; Çince eylemin yanına yeri koyar.

Örnekler

Dördüncü ile beşinci örnek aynı bilgiyi iki dilde veriyor: levhanın 营业时间 ve 至'su, konuşmanın 从……到…… ve 开门'ı.

Örnek diyalog

Aralığın ortası, bir pazartesi öğlesi. Deniz ile 小明 kantine gelmiş; kapının yanındaki panoya yeni bir kâğıt asılmış.

小明 Deniz'i önce başlığa yönlendiriyor; saatleri ve tarih aralığını Deniz kendisi buluyor. 勿'yu hiç öğrenmemiş, ama 请 ile 打电话 arasındaki kelimenin «yapmayın» olacağını tahmin ediyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Kapıyı kendine doğru çekersin; 出口 çıkış olduğu için bu kapıdan dışarı çıkarsın.
2. 从星期一到星期五，早上九点到下午六点开门。 (Cóng xīngqīyī dào xīngqīwǔ, zǎoshang jiǔ diǎn dào xiàwǔ liù diǎn kāimén.) 周一 yerine 星期一 da diyebilirsin; 18:00'i 下午六点 diye söylersin.
3. Önce (b) başlık, sonra (a) tarihler, ardından (c) ne istendiği; (d) kimin yazdığı ve tarihi en altta, gerekirse en son.
4. 我要一个鸡蛋汤和一碗饺子，一共十七块。 (Wǒ yào yí ge jīdàntāng hé yì wǎn jiǎozi, yígòng shíqī kuài.) 一共 yerine yalnız 十七块 demen de yeter.
5. Başlık 通知, yani bir duyuru. Anahtar kelime 放假, tarih 1月1日: Yeni Yıl günü tatil. Konuşmada tarihi 一月一号 diye söylersin.

Özet kartı

1. Kısa yazılı metin konuşmadan ayrılır: özne düşer, kelimeler kısalır, bazıları resmî karşılığını alır (书面语 / 口语).
2. Yazı ↔ konuşma çiftleri: 至 ↔ 到, 请勿 ↔ 请别, 日 ↔ 号, 元 ↔ 块, 禁止 ↔ 不能 / 别.
3. Kapı ve koridor levhaları: 推 / 拉, 出口 / 入口, 禁止吸烟, 洗手间 (卫生间), 小心地滑 (地 = dì, zemin).
4. 通知'nin iskeleti: başlık, ne, ne zaman, nerede; en altta yazan ve tarih.
5. Menü adı genellikle malzeme + yemek: 牛肉面, 鸡蛋汤; fiyat 元 ile yazılır, 块 ile söylenir.
6. Okuma sırası: başlık, anahtar kelime, sayı, tarih ve aralık. Bilmediğin karakter seni durdurmasın.
7. Türkçe levha yasağı edilgen olumsuz geniş zamanla söyler (Girilmez, Sigara içilmez); Çince 禁止 + fiil ile, öznesiz.
8. Karakter köşesi: 禁, 止, 吸, 烟 (禁止吸烟), 推, 拉.

Sonraki derse köprü

Bu derste duyurudaki 至'yu 到'ya, menüdeki 元'yu 块'ya çevirdin ve tanımadığın bir karakteri cümlenin geri kalanından çözdün. Sıradaki ders, «HSK 2 Tekrar ve Seviye Sınavı», bu seviyenin bütün yapılarını bir araya topluyor: 过 ve 着'dan tümleçlere, 比'li kıyastan 因为……所以……'ya kadar. Seviye sınavındaki okuma soruları da kısa metinlerle gelecek. Başlığa, anahtar kelimeye ve sayıya bakma alışkanlığı orada da işine yarayacak mı?