Telefonda ve mesajlaşırken

Kanca

«Dün seni aradım» cümlesi Türkçede iki ayrı günü anlatabilir. Birinde telefonun çaldı ve sen açmadın; ötekinde biri seni kantinde, kütüphanede, yurdun koridorunda dolaşıp bulamadı. Türkçe ikisine aynı fiili verir. Çince bu iki aramayı birbirine hiç karıştırmaz: birinde 找 zhǎo, ötekinde 打电话 dǎ diànhuà der.

Telefonun açılış ve kapanış sözlerini Ders HSK1.38'den biliyorsun: 喂, 是我, 您是哪位, 拜拜. Bu ders o iskeletin çevresine yeni bir katman ekliyor: açılmayan telefon, geri arama, mesaj yollamak, mesajın tonu ve «geç kalıyorum» haberi. Kural tarafı bildik: daha önce öğrendiğin yapılar bu kez ekranda çalışıyor.

Anlatım

打电话: burada 打 kime vuruyor?

Masa tenisinde 打 topa vuran eldi. 打电话'da ise vurulan bir şey yok. 汉典 打'nin anlamlarından birini «放出，发出» diye verir, yani «salmak, yollamak», ve örnekleri arasında 打信号 «sinyal vermek», 打电报 «telgraf çekmek» vardır. Telefon da bu ailenin içinde: hatta bir çağrı yolluyorsun. CC-CEDICT aynı fiili «anlamı hafiflemiş geçişli fiil» diye tanımlar ve örnek olarak 打电话'yu gösterir.

Kimi aradığını 给 söyler ve fiilin önüne geçer: 我给妈妈打电话. Sayı ve ölçü kelimesi 电话'nin önüne girer: 打了两次电话, 打个电话 «bir telefon açmak».

发: mesaj yazılmaz, gönderilir

Türkçe mesajı «yazar», «atar», «gönderir». Çincede kısa mesajın fiili 发 fā'dır; 汉典 onu «交付，送出», yani «teslim etmek, yola çıkarmak» diye açıklar. Fiilin baktığı yer yazma işi değil, mesajın elden çıkışı: 发短信 «kısa mesaj göndermek», 发消息 «mesaj göndermek». Uygulamanın adı da nesne olabilir, örneğin 发微信 «WeChat'ten mesaj atmak».

Alıcıyı burada da 给 taşır: 你到了给我发个消息. Mesajı alan taraf 收到 der, «eline geçti»: 你收到了吗？—— 收到了.

Kelimelerin düzeyi karışık. 打电话 birinci düzeyde; 发, 接, 收到, 关机 ve 号码 üçüncü; 短信, 消息 ve 回复 dördüncü düzeyde. Karakterlerin çoğunu tanıyorsun, kelimeleri öbek olarak al. Bölge farkına da dikkat: anakarada kısa mesaj 短信'dir, Tayvan'da çoğu zaman 簡訊 jiǎnxùn.

Açılmayan telefon

Telefon çaldı ama kimse açmadıysa 没接 denir: 我给他打了，他没接. 接 burada «telefonu açmak, karşılamak». Telefon hiç çalmadıysa sebep çoğu zaman 关机'dir: 他的手机关机了 «Telefonu kapalı». Hat meşgulse konuşmada 占线 zhànxiàn duyarsın; beşinci düzeyin kelimesi, tanıman yeter.

Arayan bulamadığında bir not bırakabilir: 留言 liúyán «mesaj bırakmak». Bugün bu not çoğu zaman sesli mesajdır: 语音 yǔyīn «ses», 发语音 «sesli mesaj atmak». İkisi de beşinci düzeyde.

Geri aramak: 回电话 ve 打回去

Cevap vermenin fiili 回 huí: 汉典 bu anlamı «答复» diye verir ve 回信, 回话 örneklerini koyar. Telefonla dönüş yapmak 回电话'dir: 我一会儿给你回电话. Mesaja cevap vermek 回消息; daha resmî yazışmada 回复 huífù.

Aynı işi yön tümleciyle de söyleyebilirsin. Ders HSK2.9'daki 回去 burada çağrının geri yolunu gösterir: 一会儿给你打回去 «birazdan seni geri ararım». 过来 ile 过去 da telefonda işe yarar ve bakış noktasını gösterir: 你打过来吧 «Sen ara (bana doğru)», 我打过去 «Ben ararım (sana doğru)».

Ekranda ton: 啊, 吧, 哦, 嗯

Telefonda sesin tonu duyulur; mesajda duyulmaz. Bu yüzden yazışmada küçük edatların yükü artar. 吧 ile 啊'nın kip edatı olarak işini Ders HSK2.26'da gördün; mesajda da aynı işi yaparlar: 你在哪儿啊？ sabırsızlık ya da merak taşır, 你们先开始吧 bir öneriyi yumuşatır.

Kısa onayların her biri ayrı bir renk taşır. 好 ve 好的 düz bir «tamam»dır. 哦 ò «haa, anladım» der. 嗯 ǹg dördüncü düzeyde bir ünlem, Türkçedeki «hı hı»ya yakın. Bir gazete köşesi tek 嗯'nin soğuk görünebileceğini, o zaman ikinci bir 嗯 eklemeyi öneriyor: 嗯嗯. Bunu kural değil, bir yazışma alışkanlığı olarak oku; kime yazdığına göre değişir.

Rakamlar da kısaltma olur. 88 bā bā sesiyle 拜拜'yi andırır ve internet yazışmasında «bay bay» diye kullanılır. Öğretmene yazarken bunu bırak; 张老师 için 谢谢老师 ya da 老师再见 daha uygun düşer.

«Geç kalıyorum» haberi

Gecikme mesajının bir iskeleti var: özür, durum, varış süresi, gerekiyorsa bir öneri. Her parçası HSK 2'nin elinde:

要……了 ve 快……了 olayın kapıda olduğunu söyler; 先 «önce, benden önce» bekleyenleri serbest bırakır.

Karakter köşesi

消 iki parçadan oluşur: solda 氵, sağda sesi veren 肖. Tek başına «sönmek, yok olmak» demek, ama sen onu en çok 消息 xiāoxi «mesaj, haber» içinde göreceksin; ikinci hece orada hafif tonla okunur.

响'nin solunda 口, sağında yol tarifinden tanıdığın 向 duruyor. 手机响了 «telefon çaldı»: 响 bir şeyin ses çıkarmasıdır, kapı zili de 响 olur.

醒'de de ses parçası tanıdık: 星期'nin 星'i. Soldaki 酉 eski bir şarap testisinin karakteri; 醒 başta sarhoşluktan ayılmak demekti, bugün en sık «uyanmak»: 我刚醒.

微 üç sütunlu, karmaşık bir karakter: solda 彳, ortada 山 ile altındaki parça, sağda 攵. Anlamı «küçük, ince»; uygulama adı 微信 Wēixìn'in ilk hecesi.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin telefon fiilleri alıcıyı farklı hâllerle işaretler. «Aramak» kişiyi doğrudan nesne yapar ve belirtme hâli ister: dilbilgisinin emir örneklerinden biri «Saat ikiden sonra beni telefonla ara» cümlesidir. «Telefon etmek» ise aynı kişiyi yönelme hâline koyar: «Ayşe bu akşam bana telefon etsin». Mesajda da yönelme hâli çıkar: «ona mesaj attım». Bu, Türkçenin bir şeyi alan kişiyi yönelme hâliyle göstermesinin sıradan bir örneği; Göksel ile Kerslake'in örneği «Aysel'e anahtar verdim».

Çince bu ayrımı yapmaz. Kişi arayan da olsa mesaj alan da olsa fiilin önünde, 给'nin arkasında durur: 给我打电话, 给我发消息. Türkçe konuşanın hatası da buradan doğar: «beni ara»daki doğrudan nesneyi Çinceye taşıyıp kişiyi fiilin arkasına koymak.

Dikkat çekici bir ayrıntı: Türkçe örnekteki «telefonla» sözcüğü, «aramak» fiilinin iki anlamını ayırmak için oradadır. Çince bu belirsizliği hiç taşımaz; 找 «aramak, bulmaya çalışmak», 打电话 ise «telefonla aramak».

«Geri aramak»ta yönü Türkçe fiilin önüne koyar. «geri» kitapta yön bildiren zarflar arasında sayılır, «içeri», «yukarı», «ileri» ile birlikte. Çince yönü fiilin arkasına, tümleç olarak ekler: 打回去. «Dönüş yapmak» ise iş yazışmasının diline yakın; Çincede ona en çok 回复 karşılık gelir.

Örnekler

İlk iki örnek iki kanalı ayırıyor: 打电话 ile ses, 发短信 ile yazı. Üçüncü ve dördüncü, açılmayan telefonun iki nedeni. Beşinci ve altıncıda yön tümleci bakış noktasını gösteriyor: 打回去 konuşanın geri dönüşü, 打过来 karşı tarafın konuşana doğru araması. Yedincide 的 cümlesi mesajı niteliyor; sonuncu bir gecikme haberinin bütün iskeleti.

Örnek diyalog

5 Aralık cumartesi, saat bir buçuğu geçiyor. Deniz spor salonunun kapısında; 小明 ile burada buluşacaklardı, 马克'in masa tenisi maçı ikide başlıyor. 小明 yok. Deniz iki kez aradı, cevap gelmedi; bir mesaj yazıyor.

Birkaç dakika sonra Deniz'in telefonu çalıyor.

Saat ikiyi yirmi geçe Deniz'in ekranında yeni bir mesaj belirir.

Konuşma iki kanal arasında gidip geliyor. Deniz'in ilk mesajındaki 啊 sabırsızlığı yazıya taşıyor; telefonda ise 小明'in iki kez söylediği 对不起 yetiyor, ses zaten mahcup. 小明 aramayı 回电话 ile anlatıyor: Deniz'in çağrısına bir cevap. 不用 «kullanmamak» anlamında, 马克'in kendi tercihi. Son mesajdaki 收到 bir mesajın gelişinden çok tarifin alındığını bildiriyor, Türkçedeki «tamamdır» gibi.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 打: çağrı yollanıyor. (b) 接: telefonu açmak. (c) 发: mesaj gönderilir. (d) 回: cevap olarak aramak; 一会儿给你打回去 da olur.
2. 别打过来: arama konuşana, yani Deniz'e doğru geliyor. 打过去 ise konuşandan uzaklaşan yönü anlatır.
3. Örnek: 张老师，对不起，我要迟到了，十分钟到。 (Zhāng lǎoshī, duìbuqǐ, wǒ yào chídào le, shí fēnzhōng dào.) Öğretmene yazarken 88 gibi kısaltma kullanılmaz.
4. 收到了，我一会儿给你回消息。 (Shōudào le, wǒ yíhuìr gěi nǐ huí xiāoxi.) Sesli döneceksen 回电话.

Özet kartı

1. 打电话'da 打 vurmaz, çağrı yollar; hafif bir fiildir. Kişi 给 ile öne: 给他打电话.
2. Mesaj gönderilir: 发短信, 发消息; alıcı yine 给 ile. Gelen mesaj 收到; cevap olarak tek başına yazılınca «tamam, aldım».
3. Açılmayan telefon: 没接 (çaldı, açılmadı), 关机 (kapalı), 占线 (meşgul). Not bırakmak 留言, sesli mesaj 语音.
4. Geri dönmek: 回电话, 回消息, resmî yazışmada 回复; yön tümleciyle 打回去. 打过来 konuşana doğru, 打过去 ondan uzağa.
5. Yazıda ton edatlardan gelir: 啊, 吧, 哦, 嗯 / 嗯嗯; 88 «bay bay». Kime yazdığına göre seç.
6. Gecikme haberi: özür + durum (要迟到了, 刚醒) + varış (半个小时到, 快到了) + öneri (你们先开始吧).
7. Türkçe aranan kişiyi belirtme ya da yönelme hâliyle işaretler, «geri»yi fiilin önüne koyar; Çince kişiyi 给 ile önde, yönü tümleç olarak arkada söyler.
8. Yeni karakterler: 消 (消息), 响 (手机响了), 醒 (刚醒), 微 (微信).

Sonraki derse köprü

Bu dersin mesajları bir buluşmanın peşindeydi: neredesin, kaçta gelirsin, kaçıncı kat. Telefon başka günlerde başka bir iş görür; bir bayram sabahı yazılan kutlama mesajı ya da birini evine çağıran bir davet. Sıradaki ders, «Bayramlar ve misafirlik», bayramın sözlerini ve misafirliğin dilini topluyor. Kapıdan girerken ne söylenir, ev sahibi seni nasıl karşılar?