Doktorda

Kanca

Türkçe konuşan bir doktorun ilk sorusu «Neyiniz var?» ya da «Şikâyetiniz ne?» olabilir. Pekin'de beyaz önlüklü birinin karşısına oturduğunda duyacağın soru başka bir yerden başlar: 你哪儿不舒服？ «Neren rahatsız, neren iyi değil?» Hastalığın adı sorulmaz; bedenin neresinin yerinde olmadığı sorulur.

Cevabın da Türkçedeki gibi kurulmaz. «Ateşim var» diyen bir Türk, Çincede 有 aramaya başlar ve bulamaz. Çince ateşi bir sahiplik olarak değil, bedende olup biten bir olay olarak anlatır: 我发烧了. Bu dersin kelimelerinin çoğunu zaten biliyorsun: 医院, 医生, 看病, 休息 birinci düzeyden, 疼, 舒服, 药 ikinci düzeyden geliyor. Eksik olan, bunları bir muayenenin sırasına dizmek.

Anlatım

Doktorun ilk sorusu: 哪儿不舒服？

舒服 «rahat, iyi hissetmek» demektir; 不舒服 ise ağrıdan halsizliğe kadar her türlü «iyi değilim»i kapsar. Doktor bu yüzden geniş sorar ve ayrıntıyı hastaya bırakır. Cevap çoğu zaman konu ve yorum cümlesiyle verilir (Ders HSK2.24): 我头疼, 我眼睛疼. Baştaki 我 konudur, arkasındaki 头疼 onun hakkında söylenen küçük bir cümle.

Bedenin bir parçası, arkasına 疼 alınca ağrının yerini söyler. Parça değişir, kalıp değişmez:

疼 bir sıfat gibi derece alır: 很疼, 有点儿疼, 不太疼. Doktor bunu da sorar: 疼不疼？

Ateş ve öksürük birer olaydır

发烧 fāshāo «ateşlenmek» kelimesi bir fiil ile nesnesinden kurulmuştur: 发 «çıkarmak, salmak», 烧 «yanmak». Fiil olduğu için 有 almaz; durumun yeni başladığını söyleyen cümle sonu 了 ile kurulur: 我发烧了 «Ateşim çıktı». Ateş düşünce aynı 了 bu kez değişimin öteki yönünü söyler: 不发烧了 «Ateşim düştü, artık ateşim yok». Hafif bir ateş için 有点儿 yeter: 我有点儿发烧.

咳嗽 késou «öksürmek» de bir fiildir ve dördüncü düzeyin kelimesi; ikinci heceyi hafif söyle. Muayenede sık duyacağın bir başka kelime öbeği 量体温 liáng tǐwēn «ateş ölçmek»: 量 burada liáng okunur ve «ölçmek» demektir, 体温 «vücut ısısı». Ölçülen değer derece ile söylenir. 三十七度八 «otuz yedi sekiz»; ondalık hane 度'nün arkasına, tek bir rakam olarak gelir.

看病 iki yönlü bir kelimedir. Hasta için «doktora görünmek», doktor için «hasta bakmak» demektir: 我去医院看病 hastanın cümlesi, 她在医院给人看病 doktorunki.

Ne zamandan beri?

Doktor ağrının yerini öğrendikten sonra süresini sorar: 疼了几天了？ ya da 发烧多长时间了？ Cevaptaki iki 了'yi süre tümlecinden tanıyorsun. İlki ağrının şimdiye kadar kapladığı dönemi sayar, sondaki ağrının hâlâ sürdüğünü söyler: 我头疼了两天了 «İki gündür başım ağrıyor». Sondaki 了 düşerse ağrı geçmiş bir olay olur: 我头疼了两天 «İki gün başım ağrıdı» ve muhtemelen artık ağrımıyor.

Sebep ve tetik

Belirtiyi açıklarken iki bağlaç işe yarar. 因为……所以…… bir belirtinin başka bir şeye yol açtığını söyler: 因为咳嗽，所以我昨天晚上没睡好 «Öksürdüğüm için dün gece iyi uyuyamadım». 一……就…… ise her tekrarlanan tetiği anlatır: 我一咳嗽，头就疼 «Ne zaman öksürsem başım ağrıyor». İlki tek bir olayın gerekçesini verir, ikincisi bir örüntüyü.

Hastanın yanındaki arkadaş da konuşmaya 吧 ile katılır. 你昨天晚上没睡好吧？ bir tahmindir: konuşan cevabı sezdiğini ama emin olmadığını söyler. Bir muayenede tahmin hastaya ya da arkadaşa düşer; hastalığa ad koymak doktorun işidir.

Doktorun tavsiyesi: 多, 少, 别

Muayenenin sonunda duyulan tavsiyeler kısa ve fiil merkezlidir. Fiilin önüne gelen 多 «daha çok, bol bol», 少 «daha az» demektir: 多喝水, 多休息, 少说话. 别 ise caydırır: 这两天别去上课了 «Bu iki gün derse gitme». Sondaki 了, önceden yapılması planlanmış bir şeyin bırakılmasını ister.

Bunlar genel ve zararsız sözler: dinlen, su iç, kendini yorma. İlacın, dozun ve hastalığın adının cevabı dil dersinde değil, karşındaki doktorda.

医生 mi, 大夫 mı?

«Doktor» için birinci düzeyin kelimesi 医生 yīshēng. Pekin'de gündelik konuşmada aynı kişiye 大夫 dàifu da denir; ikinci hece hafif tonla söylenir. Aynı iki karakter dàfū okununca bambaşka bir kelime olur: eski Çin'de bir devlet görevlisi unvanı.

Bölgeye göre tercih değişir. Şanghay'da, Guangzhou'da ve Hong Kong'da 医生 duyulur; Tayvan'da 医生 ve 医师 yaygındır, 大夫 da kullanılır. Resmî kullanımda 医生 ve 医师 geçer. İzlence 大夫'yu dördüncü düzeye koyar; ikisinden biri «doğru» değil.

Karakter köşesi

夫 ikinci düzeyin karakteri; 大'nın üst kısmını yatay bir çizgi keser. İkinci düzeyde 丈夫 zhàngfu «koca, eş» kelimesinde görürsün, dördüncüde 大夫 dàifu «doktor» kelimesinde. İki kelimede de 夫 hafif tonla okunur; tabloda sözlük okunuşu duruyor.

烧'nın solunda ateş 火 var. Sağdaki 尧 sesi verir, ama bugünkü okunuşta bu bağ kolay duyulmaz.

护'nün solunda el kökü 扌, sağında 户 «kapı, hane»; 户 hù sesini de taşır. 护士 hùshi «hemşire» kelimesinin ilk hecesi.

温'nın solundaki su kökü 氵, sıcaklığın önce suyla ilgili bir kelime olduğunu hatırlatır. 体温 «vücut ısısı», 温度 «sıcaklık».

量'nın üstünde 旦, altında 里 duruyor. Bu derste liáng «ölçmek» okunur: 量体温. liàng okununca «miktar» olur; ölçü kelimesinin adı 量词 liàngcí'deki 量 odur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe «Başım ağrıyor» derken ağrıyan yeri iyelik ekiyle sana bağlar: baş-ım. «Ağrımak» bir fiildir ve şimdiki zamanla çekimlenir. Çincede iyelik eki yoktur; bağı sıra kurar. 我 öne geçer, 头疼 arkasından gelir, ve 疼 bir sıfat gibi derece alır: 我头很疼 «Başım çok ağrıyor».

«Ateşim var» ise Türkçede bir varlık cümlesidir. Göksel ile Kerslake bu türü «x'in y'si var» kavramını anlatan iyelik varlık cümlesi diye ayırır: öznesi iyelik ekli bir isim, yüklemi var ya da yok. Gündelik Türkçede ateş, öksürük ve ağrı bu kalıba rahatça girer: «Öksürüğüm var», «Ağrım yok». Çince bu belirtileri bir sahiplik olarak değil, bir olay ya da durum olarak söyler. 发烧 bir fiildir, 咳嗽 da öyle; 有 araya girmez. Türkçeden gelen kulağın en çok burada tökezler.

Süre konusunda iki dil başka araçlarla aynı yere varır. Kitabın süre zarflarını anlatan bölümü, bir süre önce başlayıp hâlâ süren durumu iki yoldan kurar: «beri» ilgeci ya da süreye eklenen -DIr. «Üç gündür öksürüyorum» cümlesinde fiil şimdiki zamandadır ve süre bugüne uzanır. Çince fiili çekmez; 我咳嗽了三天了 cümlesinde bugüne uzanma görevini sondaki 了 üstlenir.

Örnekler

Üçüncü örnekte süre hâlâ işliyor, bu yüzden sonda ikinci bir 了 var. Dördüncü ve beşinci örnek aynı öksürüğü iki açıdan anlatıyor: tek bir gecenin gerekçesi ve her öksürükte yinelenen bir ağrı.

Örnek diyalog

Kasımın son haftası, bir salı sabahı. 马克 derse çıkmadan önce Deniz'in kapısını çalıyor; yüzü kızarmış, sesi yorgun.

Saat on bir, hastanede küçük bir muayene odası. 小明'in ablası bugün nöbette; 马克'i masanın yanındaki sandalyeye oturtuyor, Deniz kapının yanında ayakta.

Deniz'in 你发烧了吧 sorusu bir tahmin; ateşi 体温 ile ölçen ise doktor. 马克 süreyi sondaki 了 ile veriyor, çünkü öksürük hâlâ sürüyor. Ablanın son 别 cümlesi bir yasak değil, istenmeyen bir sonuca karşı şakayla karışık bir uyarı.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 我头疼，昨天晚上有点儿发烧。 (Wǒ tóuténg, zuótiān wǎnshang yǒudiǎnr fāshāo.) Ateş 发烧 fiiliyle; 有 yok.
2. 我眼睛疼了一个星期了。 (Wǒ yǎnjing téngle yí ge xīngqī le.) Sondaki 了 ağrının bugüne kadar sürdüğünü söyler.
3. 因为我昨天晚上发烧了，所以今天没去上课。 (Yīnwèi wǒ zuótiān wǎnshang fāshāo le, suǒyǐ jīntiān méi qù shàngkè.)
4. 你多喝水，多休息，这两天别去跑步了。 (Nǐ duō hē shuǐ, duō xiūxi, zhè liǎng tiān bié qù pǎobù le.) 多 fiilin önünde, 别……了 planlanmış bir şeyi bıraktırıyor.
5. dàifu, ikinci hece hafif tonla. Doktor demektir, Pekin'in gündelik kelimesi; 医生'den farkı anlamda değil, bölgede ve üslupta.

Özet kartı

1. Doktorun geniş sorusu: 你哪儿不舒服？ Cevap konu ve yorumla: 我头疼, 我眼睛疼.
2. 疼 derece alır: 很疼, 有点儿疼. Doktorun ikinci sorusu 疼不疼？
3. Ateş ve öksürük fiildir: 我发烧了, 我有点儿发烧, 我咳嗽. 有 girmez; ateş düşünce 不发烧了.
4. Süre hâlâ işliyorsa iki 了: 疼了两天了. Sondaki 了 düşerse şikâyet geçmiştir.
5. Gerekçe 因为……所以……, tekrarlanan tetik 一……就……; tahmin 吧 ile: 你没睡好吧？
6. Tavsiye: 多喝水, 多休息, 别去上课了. Ateş ölçmek 量体温 (liáng tǐwēn), değer 三十七度八.
7. Doktor: 医生 resmî ve yaygın; Pekin'de gündelik 大夫 dàifu. Şanghay, Guangzhou ve Hong Kong'da 医生; Tayvan'da 医生, 医师, 大夫.
8. Türkçe «Ateşim var» bir iyelik varlık cümlesidir; Çince aynı belirtiyi bir olay olarak söyler.
9. Karakter köşesi: 夫 (大夫, 丈夫), 烧 (发烧), 护 (护士), 温 (体温), 量 (量体温).

Sonraki derse köprü

Doktor 马克'e iki gün derse gitmemesini söyledi; iyileştiğinde ise boş saatlerini yeniden dolduracak. Sıradaki ders, «Spor ve boş zaman», bir hafta sonunu ya da bir akşamı neyle geçirdiğini anlatmanın yollarını topluyor; oyunların hangi fiille oynandığı da bunların arasında. Topa vurarak oynanan iki oyunu, futbolu ve basketbolu, aynı fiille söyleyebilir misin?