Yaklaşık sayılar: 几, 多 ve 万

Kanca

Bir nüfus tablosunda 86.092.168 gibi sekiz basamaklı bir sayı gördüğünü düşün. Türkçe bu sayıyı noktaların izinde, üçer basamak okur: seksen altı milyon, doksan iki bin, yüz altmış sekiz.

Çince aynı sayıyı başka bir yerden böler. Noktaları sil ve sağdan dörder say: 8609 | 2168. Aradaki çizginin adı 万 wàn, «on bin». Seksen altı milyon Çincede «sekiz bin altı yüz on bin» olur. Konuşurken ise kimse sayının tamamını söylemez; kısaltması dört hece: 八千六百多万. Sondaki 多 «küsur» demek. Peki aynı 多 neden 三块多'da ölçü kelimesinin arkasına, 三十多块'da önüne geçiyor?

Anlatım

几: soru sözcüğünden «birkaç»a

几'yi Ders HSK1.14'te küçük sayıları soran sözcük olarak öğrendin: 桌子上有几本书？ «Masada kaç kitap var?» Aynı cümle noktayla bitince başka bir şey söyler: 桌子上有几本书。 «Masada birkaç kitap var.»

Soruda olduğu gibi burada da 几 ölçü kelimesi ister: 几本书, 几个人, 几天. Anlamı genellikle ikiden fazla, ondan az bir sayıdır. Hangisinin kastedildiğini cümlenin türü söyler: yazıda noktalama, konuşmada ezgi. 我想去几天 bir niyet, 你想去几天？ bir soru.

几 bir basamağa oturur

几 bir rakamın yerini de alabilir. 十'nun arkasına geçerse birler basamağını bulanıklaştırır: 十几 shíjǐ, on bir ile on dokuz arası. Önüne geçerse onlar basamağını: 几十 jǐshí, yirmi, otuz, kırk gibi. Büyük birimlerde de aynı: 几百, 几千, 几万.

几'nin önüne 好 gelince sayı büyür: 好几天 «epey gün».

多: tam sayının üstündeki küsur

二十多岁 ve 一年多 gibi kalıplar önceki derslerde geçti (Ders HSK2.11). Şimdi kuralın kendisi. 汉典'nin tanımıyla 多 sayının arkasına gelir ve tam sayının altında kalan artığı, küsuru gösterir.

多'nin yerini sayının son basamağı belirler. Sayı sıfırla bitiyorsa (十, 二十, 三百) küsur bir sonraki ona varmadan kalan kısımdır ve 多 ölçü kelimesinin önüne girer: 十多个人, 二十多岁, 三百多个学生. Sayı bir ile dokuz arasındaki bir rakamla bitiyorsa küsur bir birimin parçasıdır; 多 ölçü kelimesinin arkasına geçer: 三斤多 «üç jin küsur», 一个多小时 «bir saati biraz aşkın», 三块多 «üç yuan küsur».

İlk iki satır aynı rakamı kullanıyor, ama aralarında on kat var. 多'yi yanlış yere koyan biri pazarda otuz yuanlık fiyatı üç yuana indirmiş olur.

İkinci kuralın bir şartı var: küsur bir birimin parçası olacaksa birim bölünebilmeli. Saat, yıl, jin, yuan bölünür; insan ve kitap bölünmez. Bu yüzden *三个多人 söylenmez; «üç küsur kişi» Türkçede de anlamsız.

万: dörtlü gruplar

Ders HSK1.12'de 百 ve 千'ya kadar geldin. Sonraki basamağın Çincede kendi adı var: 万 wàn, on bin. Türkçe bin'i katlar (on bin, yüz bin) ve milyonda yeni bir ad alır. Çince 万'yı katlar ve yüz milyona kadar yeni ada ihtiyaç duymaz.

Kısa yol Kanca'daki yöntemdir: rakamları sağdan dörder ayır, ayırdığın yere 万 koy, iki yanı bildiğin gibi oku. 15.754.053 → 1575 | 4053 → 一千五百七十五万四千零五十三. Boş basamak yine tek bir 零 ile söylenir.

百 ve 千'nın iki kuralı 万'da da geçerli. 万 önüne 一 ister: 一万. «İki» önünde çoğunlukla 两 olur: 两万; 二万 de duyulur, ama 千, 万 ve 亿'nın önünde 两 daha yaygındır. 亿 «yüz milyon» üst düzeylerin konusu.

多 büyük sayılarda da aynı kuralı izler. 两万 sıfırla biter: 两万多斤 «yirmi bin küsur jin». 万'nın önüne de girebilir: 八千六百多万, yani 8600 on binin biraz üstü, seksen altı milyonu aşkın.

Bu düzeyin sınırı

Yan yana iki rakam (两三个 «iki üç tane») ve 大概 «aşağı yukarı» üçüncü düzeyin, 左右 ve 大约 dördüncü düzeyin araçları.

Karakter köşesi

万 üç çizgilik kısa bir karakter; geleneksel yazıdaki biçimi 萬'dir ve Tayvan'da, Hong Kong'da fiyat etiketlerinde onu görürsün.

估 ile 计 birlikte 估计 gūjì kelimesini kurar: «tahmin etmek, tahminimce». 估'nun solunda insan kökü 亻, sağında 古; 计'nin solunda söz kökü 讠, sağında 十. Ezber için: on'u söze dökmek hesaptır.

村 köydür: solunda ağaç kökü 木, sağında 寸. 我们村 «bizim köy». 估计 ve 村 dördüncü düzeyin kelimeleri; bu derste diyalogda geçiyorlar.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin belirsiz sayı sözcüğü «birkaç»tır ve ardından «tane» alabilir: «birkaç (tane) kitap». 几 de ölçü kelimesiyle çalışır: 几本书. Fark, 几'nin bir rakam gibi basamağa oturabilmesinde. Türkçe «on küsur» der, ama «küsur on» diyemez; Çince hem 十几 hem 几十 kurar.

多'nin en yakın karşılığı «küsur». TDK sözlüğü onu tam sayıdan sonra gelen kesirli sayı diye tanımlar; 汉典'nin 多 tanımı da aynı yerden bakar. İkisi de sayının arkasına gelir. Ama Türkçede küsurun yeri hiç değişmez: «otuz küsur lira», «üç lira küsur». Çince bu ikisini 多'yi ölçü kelimesinin önüne ya da arkasına koyarak ayırır.

«Kadar» da yaklaşık sayı kurar: «yüz kadar çadır». «Yaklaşık olarak» ve «aşağı yukarı» ise her sayının önüne gelebilir. Bunların Çincedeki karşılıkları, 大概 ve 左右, üst düzeylerde. Yan yana iki rakam da öyle: «bir iki dükkân» Çincede 一两家商店 olur, ama bu yapı üçüncü düzeyde.

Büyük sayılarda iki dil farklı birimi çarpar. Türkçe «kırk iki bin», «dokuz milyon altı yüz altmış bin» der; bin ve milyon katlanır. Çince on bini katlar. Türkçe «yüz» ve «bin»in önüne «bir» koymaz, «milyon»un önüne koyar; Çince 百, 千 ve 万'nın hepsinin önüne 一 ister.

Örnekler

İlk ikisinde 几 soru değil, cümleler noktayla bitiyor. Üçüncü ve dördüncüde 几 bir basamağa oturmuş. Altıncı aynı rakamı iki fiyata çeviriyor. Sonuncusu 2025 sonu sayımına dayanıyor.

Örnek diyalog

O haftanın pazarı. Deniz'in sesi yerine gelmiş. 小明'in ailesinin altıncı kattaki dairesinde 姥姥 köyünden getirdiği elmaları masaya diziyor.

Diyalogda tek kesin sayı Deniz'in yaşı. 姥姥 kendi yaşını yuvarlıyor; yetmiş sıfırla bittiği için 多 岁'nın önünde. Elmanın fiyatında üç bir rakam, 多 块'nın arkasına geçiyor ve küsur jiǎo oluyor. 小明'in 十几块'sı on bir ile on dokuz yuan arası. 姥姥'nın son cümlesindeki 几天 bir soru değil, bir davet.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 二十多个学生 (èrshí duō ge xuésheng): yirmi sıfırla bitiyor, 多 ölçünün önünde. (b) 五斤多苹果 (wǔ jīn duō píngguǒ): beş tek rakam ve jin bölünür. (c) 一个多小时 (yí ge duō xiǎoshí): küsur dakikalardır.
2. 五万 (wǔwàn), 三十万 (sānshí wàn), 两百万 (liǎngbǎi wàn). Sağdan dörder ayır: 5 | 0000, 30 | 0000, 200 | 0000.
3. 这本书我看了几遍。 (Zhè běn shū wǒ kànle jǐ biàn.) Baştan sona okuma 遍 ile sayılır; cümle noktayla bittiği için 几 «birkaç».
4. (a): 四十多块 kırk ile elli yuan arası, 四块多 dört yuan küsur.

Özet kartı

1. 几 soru olmayan cümlede «birkaç»tır ve ölçü kelimesi ister: 几本书, 几天.
2. 十几 on bir–on dokuz, 几十 yirmi–doksan; 几百, 几千, 几万 da kurulur. 好几 «epey».
3. 多 küsuru gösterir: sayı sıfırla bitiyorsa ölçüden önce (三十多块), tek rakamla bitiyorsa ölçüden sonra (三块多).
4. Ölçünün arkasındaki 多 yalnız bölünebilen birimde olur: 一个多小时 var, 三个多人 yok.
5. 万 on bindir; rakamlar sağdan dörder ayrılır: 一万, 十万, 一百万. Önünde 一 zorunlu, «iki» çoğunlukla 两.
6. 多 万'nın önüne de girer: 八千六百多万.
7. Türkçe: «birkaç», «küsur», «kadar». Yan yana iki rakam, 大概 ve 左右 üst düzeylerde.
8. Karakter köşesi: 万, 估, 计 (估计), 村.

Sonraki derse köprü

姥姥'nın köyüne gitmek için önce metroya, sonra trene binmek gerekecek, ve yolun ne kadar sürdüğü yine 多 ile söylenecek. Ama Çince bir taşıta «binmeyi» tek fiille anlatmaz: fiili, araçta senin nerede durduğun seçer. Sıradaki ders, «Ulaşım: 坐, 骑, 开 ve 从…到…», yolcunun, bisikletlinin ve sürücünün fiillerini ayırıyor ve bir yolun başıyla sonunu tek cümleye yerleştiriyor. 车 kelimesi aynı kalırken önündeki fiil değişince kim direksiyonda olur?