Kalıplar: 还是…吧, 什么的, 都…了

Kanca

Öğleden sonra dördü geçiyor. Kapı çalınıyor, 小明 elinde şişkin bir naylon torbayla içeri giriyor. İlacı masaya koyunca Deniz soruyor: 你还买了什么？ Cevap tek nefeste geliyor: 苹果、香蕉、一包纸什么的。 Torbada başka şeyler de var, ama 小明 saymıyor; 什么的 listeyi kapıyı aralık bırakarak kapatıyor.

Birkaç dakika sonra Deniz kütüphaneye gitmekten söz ediyor. 小明 onu dinliyor, bir an düşünüyor ve kararı veriyor: 你还是在房间休息吧。 Bu cümlede bir seçim sorusu yok, ama 还是 yine orada. Seçim sorusunda iki seçeneğin arasında duran kelime şimdi tek bir seçeneğin önüne geçmiş ve bir öğüt taşıyor. Ne değişti?

Anlatım

还是……吧: tartıp karar vermek

Ders HSK2.25'teki 还是 bir bağlaçtı: 坐地铁还是骑车？ diye iki yolu karşıdakinin önüne koyuyordu. Bu dersteki 还是 ise bir zarftır. İzlence bu ikisini ayrı numaralarla verir: bağlaç olan 还是2, tavır zarfı olan 还是1. Zarf olan 还是 öznenin arkasına, fiilin önüne yerleşir ve cümlenin sonunda çoğu zaman 吧 bekler: 我们还是坐地铁吧 «En iyisi metroya binelim».

Kalıp bir tartının sonucunu söyler: konuşan birkaç yolu aklından geçirmiş ve birini seçmiş. Elenen yollar cümlede görünmez; önceki cümlede ya da durumun kendisinde durur: 外面下雨了，我们还是坐地铁吧. Yağmur bisikleti eledi; geriye metro kaldı.

Tablonun son sütunu özneye bağlı. Her satırda 还是 «başka yolları da düşündüm» der; 吧 ise sonucu yumuşatıp dinleyene bir pay bırakır.

Seçilen yol olumsuz bir eylemse 吧 düşebilir: 你感冒了，还是别喝咖啡了. 别……了 «bırak artık» tonunu zaten kendisi taşıyor.

Seçim sorusundaki 还是 ile ayrımı yeri gösterir: soruda iki seçeneğin arasında, kararda tek seçeneğin önünde. 坐地铁还是骑车？ bir soru, 还是坐地铁吧 bir cevap.

什么的: listeyi açık bırakmak

什么的 bir listenin sonuna eklenir ve «falan, vesaire» der: 苹果、香蕉什么的. Kalemler aynı türdendir, gerisini dinleyen tamamlar. Kalemleri ayıran işaret virgül değil, Çince yazının sayma virgülü 、'dir.

Liste eylemlerden de kurulabilir: 洗衣服、做饭什么的. Sınıf açıksa tek kalemden sonra da gelir: 我想喝点儿茶什么的 «Biraz çay falan içmek istiyorum».

Buradaki 什么 soru sormaz: 你买了什么？ bir soru, 我买了苹果什么的 onun cevabı. 的 düşerse parça dağılır.

İzlence 什么的'yu öteki iki kalıpla aynı başlığa koymaz. 还是……吧 ile 都……了 içleri doldurulan çerçevelerdir; 要/快要/就要……了'dan tanıdığın sabit kalıp (固定格式) bunlardır. 什么的 ise bölünmeyen, olduğu gibi takılan bir parçadır ve izlencede başka bir başlık altında durur.

Gündelik konuşmaya aittir; kişi adlarından sonra biraz kaba duyulabilir. Resmî bir listeyi yazıda 等 kapatır, ama o dördüncü düzeyde.

Liste çoğu zaman cümlenin başına alınır ve arkasından 都 gelir: 牛奶、面包什么的，超市里都有. Bu 都 bildiğin «hepsi» anlamındaki 都'dur; açık bırakılmış listeyi bütün olarak kucaklar.

都……了 bir gerekçe olarak

Tavır zarfı 都 ile sondaki 了'nin ortaklığı Ders HSK2.5'in konusuydu: 都十点了 saatin beklenenden ileri gittiğini sitemle söylüyordu. Kalıp tarafında bilmen gereken, iki parçanın birlikte çalışmasıdır. 都 tek başına bu rengi vermez, 了 düşerse cümle yarım kalır: 都五点 diye bir cümle kurulmaz.

Konuşmada 都……了 çoğu zaman yalnız durmaz; bir sonuca gerekçe olur. İlk yarısı «iş bu noktaya vardı» der, ikinci yarısı ne yapılacağını söyler. Bu ikinci yarı bazen 还'li bir sitemdir, bazen de bu dersin ilk kalıbı:

Son iki satır aynı gerekçeden iki ayrı sonuç çıkarıyor: biri niyete takılıyor, öteki yol gösteriyor. 都 burada saat değil bir durum tartıyor; nezle, Deniz'in planını aşacak kadar ilerlemiş.

İkinci düzeyin 4.1 başlığında üç sabit kalıp var; 要/快要/就要……了 Ders HSK2.4'te işlendi, öteki ikisiyle başlık tamamlanıyor. «… zamanı geldi» diyen 该……了 ve «… arttıkça …» diyen 越……越…… üçüncü düzeyde.

Karakter köşesi

蕉 tek başına pek kullanılmaz; 香 ile birleşip 香蕉 xiāngjiāo «muz» olur. Üstünde bitki kökü 艹 var. Altındaki parça 焦 jiāo, ve karakter okunuşunu ondan alıyor.

鲜 iki tanıdık karakterin yan yana gelmesiyle kurulur: solda 鱼, sağda 羊. Gündelik dilde 新鲜 xīnxiān «taze» içinde duyulur: 新鲜的水果. Ezber için: balık da kuzu da taze iken makbul.

纸'nin solundaki ipek kökü 纟'yi 给 ve 红'dan tanıyorsun; sağındaki 氏 başka bir karakter. 一包纸 «bir paket kâğıt mendil» derken ölçü kelimesi 包'dır.

瓶'nin sağında çömlek kökü 瓦 duruyor; ölçü kelimesi olarak 两瓶牛奶 «iki şişe süt» der.

İzlence dördünü de üçüncü düzeyin karakterleri arasında sayar; 香蕉, 新鲜 ve 纸 o düzeyin kelime listesinde de var.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bir öneriyi fiilin kendisine işler: «gidelim», «binelim». Göksel ile Kerslake'in dilbilgisi birinci çoğul istek ekini (-(y)AlIm) konuşanın dinleyenle birlikte yapmayı önerdiği eylem diye tanımlar. Kararın bir tartıdan çıktığını söylemek için ise başa bir söz eklenir: «En iyisi metroya binelim». 还是……吧 bu «en iyisi»ne çok yakın düşer. Çince fiile dokunmaz; tartıyı 还是, yumuşaklığı 吧 taşır.

Tartının kendisi için Türkçe birinci kişi şart ekli bir soru kurar; kararını veremeyen birinin danışmasıdır bu ve yanında çoğu zaman «acaba» bulunur: «Acaba başka bir yere mi gitsek?» Bu soru tartının ortasında sorulur. 我们还是去别的地方吧 ise tartının sonunda söylenir.

Liste kapatmakta Türkçe çok daha cömert. «Falan» ve «filan» listenin arkasına gelir; dilbilgisinin örneği gündelik bir masa betimidir: «Masada biraz kalem, kitap falan vardı galiba.» Konuşma dili bir de m'li tekrar bilir: «çay may», «kapı mapı». Çincede bu işlerin çoğunu tek bir parça, 什么的 görür. Yazı dilinde Türkçe «ve benzeri», «vesaire» der; Çincenin bu tarafta karşılığı 等'dir.

都……了 için Türkçenin aracı yüklemin arkasındaki «bile»dir: «Saat beş oldu bile.» Ardından bir karar gelince «Saat beş oldu bile, en iyisi dönelim» olur; Çince aynı cümleyi iki sabit kalıbı arka arkaya ekleyerek kurar: 都五点了，我们还是回去吧.

Örnekler

İlk dört örnekte özneyle birlikte cümlenin işi de değişiyor; dördüncüde eylem olumsuz ve 吧 yok. Ortadaki üç örnekte 什么的 isim ve eylem listelerini kapatıyor, yedincide öne alınan listeyi 都 topluyor. Son ikisinde 都……了 gerekçeyi, 还是……吧 kararı veriyor.

Örnek diyalog

Aynı gün, öğleden sonra. Deniz yurt odasında, battaniyeye sarınmış. Masada öksürük şurubu yok, termos boş. Kapı çalınıyor.

Aradan neredeyse iki saat geçiyor; ödevin yarısı bitmiş. 小明 telefonuna bakıyor.

Deniz sekizinci replikte aynı soluk içinde iki 什么 kullanıyor: 你喝点儿什么？ bir soru, 茶、咖啡什么的 bir liste sonu; arkadaki 都 listenin hepsini kapsıyor. 小明'in dört 还是'si birer karar, ikisi Deniz'e öğüt, ikisi kendi seçimi. İki 都……了'dan ilki bir sitemi, ikincisi gitme kararını hazırlıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 外面下雨了，我们还是坐地铁去吧。 (Wàimiàn xià yǔ le, wǒmen háishi zuò dìtiě qù ba.) Yağmur bisikleti eledi; 还是 kalan tek seçeneğin önünde.
2. 周末我买了水果、牛奶什么的。 (Zhōumò wǒ mǎi le shuǐguǒ, niúnǎi shénme de.) Kalemler 、 ile ayrılır, 什么的 listenin sonunda.
3. (a) soru: 还是 iki seçeneği bağlıyor ve cevap bekliyor. (b) öğüt: 还是 tek bir seçeneğin önünde, sonda 吧 var.
4. Örneğin 都十二点了，你还是早点儿睡吧。 (Dōu shí'èr diǎn le, nǐ háishi zǎo diǎnr shuì ba.) Başka kararlar da olur.

Özet kartı

1. Özne + 还是 + seçilen yol + 吧: düşünülüp varılan bir karar, «en iyisi …» (我们还是坐地铁吧).
2. Özne işi belirler: 我们 öneri, 我 kendi kararı, 你 öğüt. Olumsuz eylemde 吧 düşebilir (还是别喝咖啡了).
3. Seçim sorusunda 还是 iki seçeneğin arasında, kararda tek seçeneğin önünde.
4. 什么的 bir listeyi açık bırakır, «falan, vesaire»; isim ve eylem listesinden, açıksa tek kalemden sonra da gelir. Gündelik dilin parçasıdır; yazıdaki 等 dördüncü düzeyde.
5. 什么的 sabit öbektir (固定短语); 还是……吧 ve 都……了 içi doldurulan sabit kalıptır (固定格式).
6. 都……了'nın iki parçası birlikte çalışır ve çoğu zaman bir sonuca gerekçe olur: 都五点了，我们还是回去吧.
7. Karakter köşesi: 蕉 (香蕉), 鲜 (新鲜), 纸, 瓶.

Sonraki derse köprü

什么的 bir listeyi sonunu söylemeden kapattı. Sayılar da böyle kapatılabilir: «birkaç kitap», «on küsur kişi», «iki yüzü aşkın öğrenci». Kimse kesin sayıyı vermiyor, ama dinleyen aşağı yukarı kaç tane olduğunu biliyor. Sıradaki ders «Yaklaşık sayılar: 几, 多 ve 万», bu belirsizliğin Çincedeki araçlarını topluyor. 几 bir soru sözcüğü olmaktan çıkıp nasıl «birkaç» der, 多 sayı ile ölçü kelimesinin neresine girince anlam değişir, ve on binleri saymak neden ayrı bir birim ister?