一…就…

Kanca

Türkçede «Eve varır varmaz seni ararım» derken aynı fiili iki kez söylersin, bir olumlu, bir olumsuz. Acele, fiilin kendi içine gömülmüştür.

Çince fiili bir kez söyler ve aceleyi iki küçük kelimeye devreder: 我一到家就给你打电话. 一 bildiğin «bir» sayısıdır, ama burada hiçbir şey saymıyor; ilk eylemin önüne oturup «bu olur olmaz» diyor. 就 ikinci eylemin önünde onu karşılıyor: «hemen ardından». Aynı çerçeve bir alışkanlığı da anlatabiliyor. 小明 neden hiç kahve içmiyor? Cevabı bu dersin diyaloğunda, tek cümlede.

Anlatım

İki eylem, iki zarf

Kalıbın iskeleti şöyle: özne + 一 + birinci eylem + 就 + ikinci eylem. 一 ve 就 zarf gibi davranır: fiilin hemen önüne gelir, özneden önce gelmez.

İki eylem aynı kişiye aitse özne bir kez söylenir ve iki yarı çoğu zaman virgülsüz, tek solukta okunur. Çince dilbilgisi bu tür cümleleri ayrı bir sınıfa koyar: iki cümle, araya duraklama girmeden tek cümleye sıkışmış gibidir.

就 burada Ders HSK2.4'teki 就要……了'dan tanıdığın karakterdir. İzlence 就'yu ikinci düzeyde bağlayıcı zarflar arasında sayar. İki yan cümleyi bağladığı hâlde bağlaç sayılmaz; zarf olduğu için de fiilin önünde durur.

Birinci anlam: olur olmaz

İlk kullanımda iki olay art arda gelir ve arada neredeyse hiç zaman yoktur. Bir öncekinin bittiği yerde öteki başlar: 我一下课就去图书馆 «Ders biter bitmez kütüphaneye giderim».

Kalıbın kendisi zaman taşımaz. Gelecek için de, geçmiş için de aynı biçim kullanılır; geçmişi cümlenin sonundaki 了 ya da bağlam gösterir. 我一到家就给你打电话 bir söz verir. 他一到家就睡了 olmuş bir şeyi anlatır: «Eve varır varmaz uyudu».

İkinci anlam: her seferinde

İkinci kullanımda 一 bir koşul, 就 onun her defasında getirdiği sonuç olur. Burada iki olay tek bir sabahta değil, tekrar tekrar yaşanır: 我一看书就想睡觉 «Ne zaman kitap açsam uykum gelir». 汉典'nin «一» maddesi bu kullanımı 一'nin «每每、每逢», yani «her ne zaman» anlamıyla açıklar ve 天气一凉，就感冒了 türünden örnekler verir: hava serinledi mi soğuk algınlığı gelir.

İki anlamı ayıran yine bağlamdır. Tek bir olaydan söz ediliyorsa «olur olmaz», bir alışkanlıktan söz ediliyorsa «her seferinde» okunur. Cümle aynı kalır.

İki ayrı özne

Olayları iki ayrı kişi ya da şey yapıyorsa her yarı kendi öznesini alır. Sıra değişmez: her özne kendi zarfının önüne geçer.

就'nun yeri burada en sık şaşan noktadır. Türkçede «hemen» cümlenin başına da geçebildiği için 就 da ikinci öznenin önüne kayar. Oysa 就 bir zarftır ve ikinci öznenin arkasında, fiilin dibinde durur: 老师一进教室，大家就不说话了. Özneler ayrı olunca araya çoğu zaman virgül girer, ama şart değildir.

一'nin tonu

一'nin tonu bu kalıpta da arkasındaki heceye göre değişir; Ders S.15'te öğrendiğin norm aynen geçerli. Dördüncü tondan önce yí: 一到 yí dào, 一看 yí kàn, 一下课 yí xiàkè. Öteki tonlardan önce yì: 一喝 yì hē, 一冷 yì lěng, 一起床 yì qǐchuáng. Pinyinde değişmiş tonu yazıyoruz.

Karakter köşesi

感 ile 冒 birlikte 感冒 gǎnmào «soğuk algınlığı, nezle olmak» kelimesini kurar; bu derste ikisi hep bu kelimenin içinde geçiyor. 感'nın altında 心 «kalp» var, üstünde 咸 duruyor; 冒'nun altındaki parça 目 «göz».

渴'nin sağ yarısı sana tanıdık gelecek: 喝 hē «içmek» ile aynı parçayı, 曷'yi taşıyor. Fark solda: 喝'de ağız 口, 渴'de su 氵. Ezber için: suyu içen ağız 喝, suyu arayan beden 渴.

凉'ın solunda iki noktalı buz kökü 冫 var, 冷'deki gibi; sağ yarısı ise 京, 北京'nın ikinci hecesi. 冷 «soğuk», 凉 daha hafif bir serinliktir: 天凉了 «hava serinledi».

Dördü de üçüncü düzeyin karakter listesinden; 感冒 ve 渴 aynı düzeyin kelimeleri, 凉 tek başına dördüncü düzeyde.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin bu işe ayırdığı en belirgin araç, aynı fiilin olumlu ve olumsuz geniş zaman gövdelerini yan yana koyan -(A/I)r…-mAz zarf-fiilidir: «yer yemez», «gider gitmez». Bu biçim kişi eki almaz; «yer yemez» hem «yiyince» hem «yediği gibi» diye okunabilir, yani zamanı ana cümle belirler. Çincenin 一……就……'su da öyle: zaman bilgisi kalıbın dışından, 了'dan ya da bağlamdan gelir. «Su kaynar kaynamaz altını kıs» cümlesinin ilk yarısını Çince 水一开 diye kurar: «su kaynar kaynamaz».

Aynı anlama yakın iki biçim daha var. -DIğI anda «… -dığı anda» olayı bir ana sabitler: «Kapıyı açtığım anda telefon çaldı». -DI mI ise konuşma diline ait ve hem gelecek hem alışkanlık için kullanılır: «Köşeyi döndünüz mü sinemayı göreceksiniz», «Kapılar açıldı mı kalabalık içeri dalar». İkinci örnek, 一……就……'nun «her seferinde» okumasına çok yakın düşer. Bu derste Türkçe çevirilerde ikisini de göreceksin: «Hava soğudu mu nezle olurum».

Asıl fark işaretin nerede durduğunda. Türkçede yalnız birinci fiil işaretlenir; ana cümle olduğu gibi kalır. Çincede iki yarı da işaret taşır: 一 birincide, 就 ikincide. Türkçe konuşanın 就'yu unutması bu yüzden; Türkçe kulak ikinci yarıda bir işarete ihtiyaç duymaz.

Yer konusunda da bir uyarı. Türkçede «hemen» cümle başına kayabilir: «Hemen annem aradı». 就'nun böyle bir serbestliği yok; ikinci özne varsa onun arkasında kalır.

Örnekler

İlk üç örnek tek seferlik olaylar: biri söz, biri öneri, biri geçmiş, ve geçmişi yalnız 了 taşıyor. Dördüncüde iki özne var ve 就 ikincisinin arkasında. Beşinci ile yedinci arası alışkanlık. Sonuncu iki okumaya da açık: dün akşamki bir telefon da olabilir, her telefon da.

Örnek diyalog

Kasımın başı; Pekin birkaç gündür soğuk, geceleri rüzgâr esiyor. Bir sabah Deniz derse boynunda atkıyla, sesi kısık geliyor. 小明 yanındaki sırada oturuyor; elinde termos, içinde sıcak su.

张老师 içeri giriyor; sınıf susuyor. Deniz selam verirken öksürüyor.

小明'in kahve sorusunun cevabı bir alışkanlık: 一 bir koşul, 就 onun her defasında getirdiği sonuç. Cümlede iki özne var, 我 ve 心; 就 ikincisinin arkasında. 张老师'nin öğüdü ile Deniz'in ve 小明'in sözleri ise tek seferlik ardışıklık: ders biter, Deniz döner; Deniz kalkar, telefon çalar. Son replikteki 会 annenin tepkisini bir tahmin olarak koyuyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 小明一到车站就给我打电话。 (Xiǎo Míng yí dào chēzhàn jiù gěi wǒ dǎ diànhuà.) İki zarf da fiillerin önünde; özne tek.
2. 我一下课就去图书馆。 (Wǒ yí xiàkè jiù qù túshūguǎn.) Geniş zamanlı Türkçe cümle Çincede zamansız kalıpla karşılanır.
3. 我一到教室，老师就来了。 (Wǒ yí dào jiàoshì, lǎoshī jiù lái le.) 就 ikinci özne 老师'nin arkasına geçer.
4. yì hē, yí dào, yì qǐchuáng, yí kàn. Dördüncü tondan önce yí, ötekilerden önce yì.
5. (a): kahve her içildiğinde aynı sonuç geliyor. (b) tek bir akşamı anlatıyor ve geçmişi 了 gösteriyor.

Özet kartı

1. Özne + 一 + birinci eylem + 就 + ikinci eylem: «A olur olmaz B» ya da «her A'da B».
2. 一 ve 就 zarf gibi davranır; ikisi de fiilin önüne, öznenin arkasına gelir.
3. İki özne varsa 就 ikinci öznenin arkasında durur: 老师一进教室，大家就不说话了.
4. Kalıp zaman taşımaz; geçmişi 了 ya da bağlam verir: 他一到家就睡了.
5. Tek olay mı alışkanlık mı, bağlam söyler: 我一看书就想睡觉 bir alışkanlıktır.
6. 一'nin tonu arkasındaki heceye göre değişir: 一到 yí dào, 一喝 yì hē.
7. Türkçede -(A/I)r…-mAz, -DIğI anda ve -DI mI yalnız birinci fiili işaretler; Çincede iki yarı da işaret alır.
8. Karakter köşesi: 感, 冒 (感冒), 渴, 凉.

Sonraki derse köprü

Öğleden sonra 小明 ilaçla gelecek; belki yanında meyve, sıcak su, bir de kâğıt mendil. Böyle bir listeyi Türkçede «falan» diye kapatırız, Çincede bunu 什么的 yapar. Deniz ise kütüphaneye gitmekle yatmak arasında kararını «en iyisi» diye verir: 还是 seçim sorusundan tanıdığın kelime, sonuna 吧 alınca bir öneriye döner. Sıradaki ders, «Kalıplar: 还是…吧, 什么的, 都…了», bu üç küçük kalıbı bir araya getiriyor. 都……了'yı Ders HSK2.5'ten tanıyorsun; peki 还是 bir soru olmaktan çıkıp nasıl bir tavsiyeye dönüşür, ve 什么的 bir listenin neresine oturur?