别 ile yasak; 吧 ve 啊 ile ton

Kanca

Yağmurlu bir akşam, kaskını takıp bisikletine yürüyen bir öğrenci düşün. Üç kişi ona aynı fiili söylüyor. Kapıdaki görevli kısa kesiyor: 别骑！ Bir arkadaşı omuz silkiyor: 别骑了吧。 Bir başkası kolundan tutuyor: 别骑啊！

Sözlük anlamı üçünde de «sürme». Ama öğrenci bir uyarı, bir tavsiye, bir rica duyuyor; farkı sondaki küçük hece yapıyor. Bu ders 吧 ile 啊'yı yasak sözcüğü 别'in yanına koyuyor.

Anlatım

Başlıktaki «ton»

Bu dersin başlığındaki «ton» hecenin perdesi değil. Konuşanın cümleye kattığı tavırdan söz ediyoruz: emrediyor mu, öneriyor mu, tahmin mi ediyor, şaşırıyor mu? Çince bunun için ayrı bir kelime kullanır.

别 + fiil: yasaklamak ve caydırmak

别 bié fiilin önüne gelir ve dinleyenden bir şeyi yapmamasını ister: 别走 «gitme», 别说话 «konuşma», 你别管 «sen karışma». Yapısını, 不要 ile yakınlığını ve 别……了 «artık bırak» kalıbını Ders HSK1.39'dan biliyorsun. İzlence 别'i bu seviyede hem olumsuzluk zarfı hem emir cümlesi başlığında anar; «ayırmak» anlamındaki fiil 别2 beşinci seviyeye kalır.

Wiktionary «yapma» anlamındaki 别'i «ayırmak» anlamındaki 别'den ayrı bir maddede verir ve iki çalışmaya dayanarak (Yang 2017, Liu 2021) onun 不要'nun kaynaşıp kısalmasından doğmuş olabileceğini not eder. Kesin bir hüküm değil, ama iki sözcüğün yakınlığını açıklayan bir öneri.

别 ile istenmeyen sonuçlar

别 kimsenin bilerek yapmadığı şeylere de uyarı olarak gelir: 别忘了 «unutma», 别迟到 «geç kalma», 别生病了 «hastalanma sakın». Unutmak dinleyenin elinde değil; konuşan «dikkat et, öyle olmasın» der. Wiktionary'nin örneği de bir hatırlatma: 别忘了在你的信上贴张邮票 «Mektubuna pul yapıştırmayı unutma».

别 sıfatın önüne de gelir, çoğu zaman 太 ile: 别太累了 «kendini çok yorma»; 汉典'nin örneği 别太悲伤 «çok üzülme». Bunlar yasaktan çok özen bildirir.

Bazı 别 cümleleri kalıplaşmıştır: 别担心 «merak etme»; 别客气 bié kèqi hem teşekküre cevaptır (不客气 gibi) hem misafire «çekinme, rahat ol» demenin yolu. Özne 我们 olunca konuşan kendini de katar: 我们别去了 «gitmeyelim artık».

吧: tahmin ve yumuşatma

Ders HSK1.38'de 吧'nin öneri (我们走吧) ve tahmin sorusu (你是学生吧？) yüzlerini tanıdın; izlence ikincisini 吧2 adıyla bu seviyeye koyar. Şimdi tahminin sorudan taştığı yerlere ve 吧'nin sertliği nasıl törpülediğine bakalım.

Tahmin soru işaretsiz de kurulur: 小明已经到家了吧。 «Xiao Ming eve varmıştır herhalde.» Konuşan sormuyor, kanaatini çekingen biçimde ortaya koyuyor. 可能 «muhtemelen» ile tahmin daha da hafifler: 明天可能会下雨吧.

Aynı 吧 bir yargıyı da yumuşatır. 太贵了 yalın bir yakınmadır; 太贵了吧 «biraz fazla pahalı değil mi?» karşıdakine bir kapı aralar. 这不太好吧 «Bu pek iyi olmaz sanki» itirazı yumuşatır.

Yasak da böyle yumuşar. 别走了 bir istektir; 别走了吧 aynı isteği dinleyenin onayına bırakır: «Gitmesen mi artık?» Kancadaki arkadaşın 别骑了吧'sı bu yüzden tavsiye gibi duyulur; 我们别去了吧 de «gitmeyelim artık, ne dersin?» olur.

啊: hayretten kaygıya

啊 a Ders HSK2.16'da ünlemin sonunda göründü (好冷啊！); sesinin önceki heceye uyması da orada anlatıldı. İzlencede bu kip edatı 啊1 adıyla HSK 2'de. Ünlemden başka işleri de var.

Onaylar: 是啊, 对啊 «öyle ya» katılmanın canlı biçimidir; çıplak 是 daha kuru kalır. 行啊 «olur tabii» gönüllü bir evettir.

Israr ya da kaygı katar: 小心啊！ «Dikkat et ama!», 快来啊！ «Hadi gelsene!». Emre aciliyet, bazen sevecenlik ekler; 别 ile rica güçlenir: 别走啊！ «Gitme ne olur!».

Soruyu renklendirir: 你走不走啊？ yalnız bilgi istemez. Hazırlanmayı bekleyen biri sabırsızlığını, haber alamadığı birini soran merakını aynı 啊'ya yükleyebilir. 谁说的啊？ «Kim demiş onu?» hayret ya da itiraz taşır.

Hangi tavrın duyulacağını kelimeler tek başına belirlemez. Alçak ve yumuşak bir sesle 你去不去啊 dostça bir davettir, yüksek ve kesik bir sesle sitem. İlişki de rol oynar: yakın arkadaşa söylenen 你傻啊？ «Aklını mı kaçırdın?» şakadır, yabancıya söylenince hakaret. 啊'yı ezber bir anlam değil, o ana göre okunacak bir işaret saymak daha işe yarar.

Cümlenin başında tek başına duran, tonlu 啊 (啊？ «Ha? Ne?») ise bir ünlemdir; izlence onu dördüncü seviyeye koyar.

Üç sonu bir arada

Tablo bir eğilim gösterir; nasıl duyulacağı yine sese ve konuşanların bağına bağlı.

Karakter köşesi

别'in sağındaki 刂 bıçağın daralmış biçimi; 到 ve 刻'de de vardı. Sözlükteki ilk anlamı «ayırmak, ayrılmak»tır ve 别人 biérén «başkaları», 告别 «vedalaşmak» gibi kelimelerde yaşar.

担 «omuzlamak, üstlenmek» demek; solundaki 扌 eli, sağdaki 旦 dàn okunuşu çağırır. Konuşmada en çok 担心 dānxīn «endişelenmek» içinde duyulur.

哭'nin üstünde yan yana iki 口, altında 犬 durur; 别哭了，啊！ ağlayan bir çocuğu yatıştırır. 伞 şemsiyedir; 雨伞 yǔsǎn da denir, ama konuşmada 伞 yeter.

Türkçe ile karşılaştırma

Olumsuz emri Türkçe fiile işler: «gitme», «unutma». Çincede 别 fiilin önünde ayrı bir kelime olarak durur ve fiil hiç değişmez. «Artık» bu yapıya iki dilde de katılır, ama farklı yerden. Türkçenin kapsamlı İngilizce dilbilgisi (Göksel ve Kerslake 2005) «artık»ı bir dönüm noktasına varıldığını bildiren zarf olarak açıklar ve olumsuz yüklemle «artık değil, bundan sonra yok» anlamı kazandığını gösterir. «Artık gitme» Türkçede başta durur; Çince aynı dönüşü cümlenin sonuna, 别走了'daki 了'ye bırakır.

İstenmeyen sonuca karşı uyarıda Türkçe çoğu zaman iki cümle kurar: önce ne yapılacağı, sonra ne olacağı. Aynı kitabın konuşma diline özgü saydığı bir örnek: «Haydi ceketini giy. Üşürsün sonra.» Çince ikinci yarıyı 别 ile bir yasağa çevirir: 多穿点儿衣服，别生病了. Türkçe sonucu haber verir, Çince onu yasaklar.

Tahmin için Türkçe kipe ilişkin zarflara başvurur: «herhalde», «galiba», «sanırım». Bu zarflar konuşanın söylediği şeye ne kadar bağlandığını gösterir: «Telefon numaram sizde vardır herhalde.» 吧2 aynı işi cümlenin sonunda görür ve ayrıca bir zarf istemez. Onay bekleyen tahminde Türkçe «değil mi?» der, Çince 吧'yi soru ezgisiyle söyler.

啊'nın Türkçede tek bir karşılığı yok. Konuşma dilindeki cümle sonu «ya» bazen yakın düşer («Söyledim ya!»), bazen «ama» («Dikkat et ama!»), bazen «-sAnA» ekinin sabırsızlığı («Gelsene!»). Kitap kısa ünlülü «ya» edatını «yahu»dan kısalmış uzun ünlülü ünlemden ayırır. İki dilde de bu küçük sesler cümlenin anlamını değil, konuşanın tavrını taşır.

Örnekler

İlk dört örnekte 别 bile isteye yapılmayan şeylere yöneliyor. Beşincide 啊 yasağı yatıştırmaya, altıncıda 吧 teklife çeviriyor. Yedinci soru işaretsiz bir kanaat, sekizinci soru gibi duran bir yargı. Dokuzuncuda ilk 啊 onay, ikincisi ünlem.

Örnek diyalog

Akşam altı, son ders yeni bitti. Koridorun camına vuran yağmur hızlanıyor. Deniz bisiklet kaskını eline almış, sınıftan çıkıyor; 张老师 çantasını topluyor, 小明 merdivenin başında bekliyor.

Zhang Hoca'nın 别骑太快'sı bisikleti değil hızı sınırlıyor; 小明'in 别骑车了吧'sı kararı Deniz'e bırakıyor, Deniz 好吧 ile razı oluyor. Deniz'in 别太累了'sı ise hocaya bir iyilik dileği. 吧 tahminde (是骑车来的吧) ve öneride (拿去吧, 快走吧), 啊 onayda (是啊), küçük bir yakınmada (没带伞啊) ve kaygıda (小心啊) çalışıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 别忘了带伞！别生病了！ (Bié wàng le dài sǎn! Bié shēngbìng le!) 别 isteyerek yapılmayacak şeylere karşı uyarıyor.
2. 别去: bir anne, gece yalnız çıkmak isteyen çocuğuna; kesin. 别去了吧: bir arkadaş, yorgun ama hâlâ partiye gitmeyi düşünen arkadaşına; karar dinleyende kalıyor. Başka sahneler de olur.
3. 是啊！ ya da 对啊！ (Shì a! / Duì a!) Çıplak 是 da doğru olurdu, ama 啊 katılımı canlandırıyor.
4. İlki bir bildirim: konuşan biliyor. İkincisi bir tahmin: konuşan öyle sanıyor ve karşısındakinin düzeltmesine yer bırakıyor; Türkçede «eve dönmüştür herhalde».

Özet kartı

1. Başlıktaki «ton» söyleyiş tavrıdır (语气), hecenin tonu (声调) değil.
2. 别 + fiil yasaklar ya da caydırır: 别走, 别说话. Zarf olarak 别 HSK 2'de.
3. 别 istenmeyen sonuca karşı da uyarır: 别忘了, 别迟到, 别生病了; sıfatla özen bildirir: 别太累了. Kalıplar: 别担心, 别客气.
4. 吧2 tahmini soru işaretsiz de taşır: 他已经到家了吧; 可能 ile daha da hafifler.
5. 吧 bir yargıyı ve bir yasağı yumuşatır: 太贵了吧, 别走了吧. Sıra: 了 önce, 吧 en sonda.
6. Cümle sonundaki 啊 (啊1) onaylar (是啊), ısrar ya da kaygı katar (小心啊, 别走啊), soruyu renklendirir (你走不走啊？).
7. Hangi tavrın duyulacağını ses, durum ve konuşanlar arasındaki bağ belirler; aynı cümle dostça da sitemli de duyulabilir.

Sonraki derse köprü

Diyalogun sonunda Deniz ile 小明 yağmurda okuldan çıkıp metroya yürüyor; yarın bisiklet okuldan yurda dönecek. Sahnede bu yolculuğun ayrıntısı yoktu: yalnız 我们一起 duyuldu. Yolun nerede başladığı, hangi yöne gidildiği, Deniz'in kiminle yürüdüğü adıyla söylenmedi. Sıradaki ders «Edatlar: 从, 往, 给, 跟» bu bilgileri fiilin önüne taşıyan dört kelimeyi ele alıyor: başlangıç noktasını bildiren 从, yönü gösteren 往, eşlik eden kişiyi bağlayan 跟. 给'i bir yönüyle zaten tanıyorsun; «okuldan», «sağa doğru», «小明 ile» Çincede ismin hangi yanına geçer?