还是 ile seçim sorusu

Kanca

Türkçe bir seçim sorusunda soru ekini iki kez kullanır: «Çay mı, kahve mi?» Her seçenek kendi «mı»sını alır. Çince aynı soruyu tek bir soru işaretiyle kurar ve o işaret ne cümlenin sonundadır ne de seçeneklerin arkasında: 你喝茶还是喝咖啡？ Soru, iki seçeneğin arasına giren 还是 kelimesinde saklıdır.

Üstelik 还是'nin iki karakterini de tanıyorsun. 还 «bir de» ya da «hâlâ» demekti, 是 «olmak». Yan yana gelince ikisi de eski işini bırakıyor ve Türkçedeki «yoksa»ya benzer bir kelime oluyor. Sorunun sonuna 吗 eklemek ise bu yapıyı bozar.

Anlatım

İki seçenek, ortada 还是

Evet-hayır sorusu karşıdakinden bir onay ister: 你喝咖啡吗？ — 喝 ya da 不喝. Soru zamirli soru boş bir yer açar: 你喝什么？ Seçim sorusu ikisinin arasında durur. Seçenekleri sen sunarsın, karşıdaki birini alır.

İskelet basit: A 还是 B? A ile B isim olabilir, fiil öbeği olabilir, kişi olabilir:

Soruyu işaretleyen 还是'dir; seçeneklerin hiçbiri soru eki almaz. Sonda yine de bir kip edatı istersen 呢 gelebilir: 你喝茶还是喝咖啡呢？ 吗 ise hiç gelmez. 吗 bir evet-hayır sorusunun işaretidir ve «çay mı kahve mi?» sorusuna «evet» diye cevap verilemez.

Fiil tekrar edilir mi?

İki seçenek aynı fiili paylaşıyorsa fiili ikinci seçenekte tekrarlamak da tekrarlamamak da olur: 你喝茶还是喝咖啡？ ile 你要喝茶还是咖啡？ ikisi de kullanılan cümlelerdir. Tekrarlı biçimde iki eylem ayrı ayrı söylenir, kısa biçimde yalnız nesneler yan yana gelir; anlam değişmez. Fiiller farklıysa tekrar kaçınılmazdır: 你中午出去吃还是在家吃？

Özne de değişebilir. 你去还是我去？ sorusunda iki ayrı özne, iki ayrı yüklem var; 还是 ikisini de tam cümle olarak bağlıyor.

是 A 还是 B

Seçenekleri daha belirgin ayırmak için birincinin önüne 是 konabilir: 是你去还是我去？ Buradaki 是 «olmak» fiili değil; iki seçeneğin başladığını haber veren bir işaret. İzlence bu biçimi seçim bileşik cümlesi olarak sayar ve 是'yi ayraç içinde yazar: (是)……，还是…… Yani 是 isteğe bağlıdır. Seçenekler uzunsa iki parça arasına bir virgül de girebilir: 是先吃饭，还是先看电影？

Seçim sorusu tek başına durmak zorunda da değil. 我不知道 «bilmiyorum» gibi bir parçanın içine girdiğinde cümle artık soru değildir, ama seçenekler yine 还是 ile bağlanır: 我不知道他是老师还是学生 «Öğretmen mi öğrenci mi, bilmiyorum». Cümlenin sonunda soru işareti yok, yine de bir seçim açık duruyor.

Cevap nasıl verilir?

Cevap seçeneklerden biridir ve çoğu zaman kısalır: 你喝茶还是喝咖啡？ — 喝茶。 ya da yalnız 茶。 Fiil tekrarlanırsa cevap tam olur: 我喝茶。 İkisi de olursa 都可以 «ikisi de olur» denir; 都 burada iki seçeneği birden kapsar.

Ya bildirme cümlesindeyse? 或者

Türkçedeki «ya da»nın Çincede bir başka karşılığı var: 或者 huòzhě. İzlence onu üçüncü düzeye koyuyor; burada yalnız 还是 ile sınırını görmek için tanıyacaksın. Ayrım şöyle: 还是 soruda seçim ister, 或者 bildirme cümlesinde seçenekleri yan yana koyar ve bir karar beklemez. 我们坐地铁或者公交车都可以 «Metroyla ya da otobüsle gidebiliriz, ikisi de olur». Bu cümlede bir seçim isteyen yok.

İnce bir nokta var: 或者 bir evet-hayır sorusunun içinde de geçebilir. 你有茶或者咖啡吗？ «Çay ya da kahve var mı?» sorusunun cevabı «var» ya da «yok»tur, çünkü soru seçeneklerden birini değil, ikisinden herhangi birinin olup olmadığını sorar. 吗 ile 或者 bir arada durabilir, 吗 ile 还是 duramaz.

İzlencenin sınırı

还是 izlencede HSK 2 içinde birkaç kez anılır. Bu derste işlenen, seçenekleri bağlayan 还是'dir (还是2). Aynı kelime bir de tavır zarfı olarak listede (还是1) ve 还是……吧 kalıbında geçer; 还是你去吧 «En iyisi sen git» türünden, birkaç seçeneği tartıp birinde karar kılan cümleler. O anlam Ders HSK2.31'de geliyor. 还'nin kendi başına «bir de» (Ders HSK1.33) ve «hâlâ» (Ders HSK2.5) anlamları ise burada iş görmez: 还是 tek kelime olarak okunur.

Karakter köşesi

或 ile 者 birlikte 或者 huòzhě «ya da» kelimesini kurar. 者 tek başına sık kullanılmaz; bir fiil ya da isimden sonra gelip «o işi yapan kişi»yi anlatır: 记者 jìzhě «gazeteci», kelimesi kelimesine «kayda geçiren». Üstündeki 耂, 老'nun üst yarısıdır ve sözlükte 老 kökünün altında aranır.

择 seçmektir; 选 ile birleşip 选择 xuǎnzé «seçim, seçmek» kelimesini kurar. Bu dersin terimi 选择问句 da oradan gelir. Solundaki 扌 elin kısaltılmış biçimidir; 找, 打, 拍 gibi elle yapılan işlerin karakterlerinde gördüğün gibi.

决 ile 定 birlikte 决定 juédìng «karar vermek, karar» olur: 我决定了 «Karar verdim». 决'nin solundaki iki kısa çizgi 冫, buzun kökü; geleneksel yazımda bu karakter 決 diye, solda üç çizgilik su köküyle yazılır. 定'nin üstündeki 宀 bir çatıdır; 家, 室 ve 字'da da aynı çatı var. Tablodaki beş karakterin hepsi üçüncü düzeyin listesinden.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe seçim sorusunu soru ekiyle kurar ve eki her seçeneğin arkasına koyar: «Ankara'ya mı İstanbul'a mı gitmek istiyorsun?» Göksel ile Kerslake bu soruları ayrı bir tür olarak ele alır: mI her seçeneğe eklenir, seçenekler istenirse «yoksa» ile bağlanır («Cemal okula gitti mi, yoksa gitmedi mi?»). Söyleyişte her seçenek yükselip düşen bir ezgiyle okunur. Çincede soru eki seçeneklere hiç eklenmez; işaret tek bir kelimede, aradaki 还是'dedir.

İki dilin ortak bir tarafı da var. Aynı dilbilgisi «yoksa»nın bağlaç olarak yalnız seçim sorularında geçtiğini belirtir; «ya da», «veya» ve «yahut» ise hem bildirme cümlesinde hem evet-hayır sorusunda kullanılır. Kitaptaki örnek tam bizim ayrımımız: «Evde meyve veya tatlı var mı?» Cevabı «var» ya da «yok»tur; seçim istenmiyor. Yani Türkçe de soru içindeki seçimi ve bildirmedeki seçeneği farklı kelimelerle ayırabiliyor: «yoksa» 还是'ye, «ya da» 或者'ye yakın düşüyor. «Çay mı kahve mi?» sorusu ile «Çay ya da kahve var mı?» sorusu arasındaki fark, 你喝茶还是喝咖啡？ ile 你有茶或者咖啡吗？ arasındaki farkın aynısıdır.

Fark şurada: Türkçede «yoksa» isteğe bağlıdır, asıl işi soru eki görür. Çincede 还是 zorunludur ve 吗 yasaktır. Türkçe konuşanın en sık hatası bu yüzden Türkçedeki iki «mı»yı Çinceye taşımaktır: seçeneklerin arkasına 吗 koymak. Bir de, umursamazlık bildiren «ister… ister» kalıbının («İster kal, ister git») işini diyalogdaki 米饭或者面条都可以 görür: seçenekler sayılır, arkalarından 都可以 gelir.

Örnekler

İlk yedisinde bir seçim açık duruyor; dördüncüde 是 seçenekleri baştan işaretliyor, yedincide seçim 我不知道'nun içine girmiş. Son ikisinde seçim istenmiyor: sekizincide ikisi de kabul, dokuzuncuda soru yalnız «var mı?» diye soruyor ve sonunda 吗 duruyor.

Örnek diyalog

Dersten sonra okulun bisiklet parkı. Deniz bisikletinin kilidini açıyor, bir yandan da bacağını ovuyor. 小明 ve 马克 yanına geliyor.

Sahnenin ilk sorusu, 马克'ın 还疼吗？'si, bir evet-hayır sorusu ve 吗'sini taşıyor. Sonrakiler seçim istiyor: Deniz'in yol sorusu, 马克'ın akşam planı, 小明'in iki sorusu; bunların hiçbirinin sonunda 吗 yok. 小明 ilk sorusunda seçenekleri 是 ile açıyor ve araya bir virgül koyuyor, çünkü iki seçenek de uzun birer öbek. 马克 en sonda seçmiyor, iki seçeneği de kabul ediyor: soru değil bildirme olduğu için 还是 değil 或者 kullanıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 你今天去还是明天去？ (Nǐ jīntiān qù háishi míngtiān qù?) İki soru tek seçime dönüşüyor; 吗'ler düşüyor.
2. (a) 还是, çünkü soru bir seçim istiyor. (b) 或者, çünkü bildirme cümlesi, ikisi de kabul. (c) 还是, çünkü 我不知道'nun içinde bir seçim duruyor.
3. 是你买票，还是马克买票？ (Shì nǐ mǎi piào, háishi Mǎkè mǎi piào?) Virgülsüz biçim de olur.
4. 你吃米饭还是面条？ (Nǐ chī mǐfàn háishi miàntiáo?) Fazla olan 吗: seçim sorusunda yeri yok.

Özet kartı

1. Seçim sorusu (选择问句) seçenekleri 还是 ile bağlar: A 还是 B? Cevap seçeneklerden biridir.
2. Sona 吗 gelmez; bir kip edatı gerekiyorsa 呢 gelebilir.
3. Ortak fiil ikinci seçenekte tekrarlanabilir (喝茶还是喝咖啡) ya da düşebilir (喝茶还是咖啡); iki biçim de kullanılır.
4. 是 A，还是 B? seçenekleri baştan işaretler; 是 isteğe bağlıdır.
5. 我不知道 gibi bir parçanın içinde de seçenekler 还是 ile bağlanır.
6. Bildirme cümlesinde «ya da» 或者'dir (HSK 3): 米饭或者面条都可以. 或者 bir 吗 sorusunun içinde de durabilir.
7. Türkçede soru eki her seçeneğe eklenir, «yoksa» isteğe bağlıdır; Çincede seçeneklere hiçbir ek gelmez, işi 还是 görür.

Sonraki derse köprü

Diyalogda iki ayrı 吧 duyuldu. 小明'in 坐地铁吧'sı bir öneriydi, 你自己决定吧'sı kararı Deniz'e bırakıyordu; ikisi de emir değildi. Peki 小明 «metroya bin» demek yerine «bisiklete binme» demek isteseydi? Sıradaki ders «别 ile yasak; 吧 ve 啊 ile ton» bir eylemi durdurmanın yolunu ve cümle sonundaki küçük hecelerin bir isteği nasıl yumuşattığını ele alıyor: 别 yasağı nasıl kurar, 吧 ile 啊 aynı cümleye hangi iki farklı rengi verir?