Konu ve yorum: 他身体很好

Kanca

«Başım ağrıyor» Çincede 我头疼 olur: kelime kelime «ben baş ağrı». Türkçede «ben» cümlede görünmez, «-ım» ekinin içine gizlenir. Çincede ise 我 en başta, bağımsız duruyor ve arkasından kendi öznesi ve yüklemi olan küçük, tam bir cümle geliyor: 头疼.

Peki 我 burada ne iş yapıyor? Ağrıyan o değil, başı. Bu derste 我'ya verilen işin adını koyacağız: konu. Cümle önce neden söz edeceğini söyler, sonra o şey hakkında bir yorum yapar; Çincede pek çok cümle bu iki adımla kurulur.

Anlatım

İki katlı cümle

HSK 1'de üç tür yüklem gördün: fiil (我喝茶), sıfat (今天很冷) ve isim (今天星期六). İzlence dördüncüyü bu seviyeye koyuyor: yüklemi kendisi bir özne ve yüklemden oluşan cümle. 他身体很好'yu ikiye bölersen solda 他, sağda 身体很好 kalır; sağdaki parça tek başına da bir cümledir, «sağlık iyi».

Çin dilbilgisi kitapları baştaki öğeye «büyük özne» (大主语, dà zhǔyǔ), içerideki öğeye «küçük özne» (小主语, xiǎo zhǔyǔ) der; sağdaki iki sütun birlikte büyük öznenin yüklemidir. Biz büyük özneye yaptığı işin adıyla, konu diyeceğiz.

Konu ile küçük özne arasındaki bağ

İlk dört satırda konu ile küçük özne arasında bir bütün-parça ya da sahiplik bağı var: kişi ve bedeni, kişi ve başı, bir şehir ve onun kışı, bir yemek ve onun tadı. Bu bağlar Türkçede iyelikle kurulur: «onun sağlığı», «Pekin'in kışı», «bu yemeğin tadı».

Beşinci satır başka. 这本书我看过了'da kitap bana ait bir parça değil; okunan şeydir, fiilin nesnesi. Nesne fiilin arkasındaki yerinden kalkıp cümlenin başına geçmiş ve konu olmuş. İzlence bunu «受事主语» diye anar, kelimesi kelimesine «eylemi alan özne». Bu sırayı daha önce de kullandın: Ders HSK1.33'te 这些书我都看, Ders HSK2.10'da 他汉语说得很好, Ders HSK2.11'de 汉语我学了两年; önceki derste de koli böyle başa geçmişti: 这个箱子我想寄给我妈妈. Hepsinin iskeleti aynı: önce konu, sonra konu hakkında tam bir cümle.

Konu fiile hiç bağlı olmayabilir de; yalnız bir alan açar. Liejiong Xu'nun tartıştığı bir örnek: 水果，我喜欢苹果 «Meyve deyince, ben elma severim». 我 ne meyveyi sever ne de meyvenin bir parçasıdır; 水果 yalnız konuşmanın çerçevesini çizer. Bu tür konunun arkasında yazıda çoğu zaman bir virgül, konuşmada küçük bir duraklama olur.

Neden konu öne çıkar?

Charles Li ile Sandra Thompson 1976'da dilleri iki büyük gruba ayırmayı önerdiler: cümlesini özne etrafında kuran diller (İngilizce gibi) ve konu etrafında kuranlar. Çince ikinci grubun tipik örneği sayıldı. Bu dillerin ortak özellikleri arasında «çift özneli» denen cümleler de var: gerçekte bir konu artı bir özne, 这个人个子很高 «bu adam, boyu uzun» gibi. Ayrım bugün de dilbilimde yaygın biçimde kullanılıyor.

Konunun gücü sonraki cümlede görünür. Li ve Thompson'ın örneğinde «o ağaç, yaprakları büyük, bu yüzden sevmiyorum» denir; ikinci yarıda söylenmeyen nesne yaprakları değil konuyu, ağacı gösterir. Konu bir kez kurulunca konuşma onun etrafında döner.

他身体 mı, 他的身体 mı?

İkisi de doğru ve anlamları çok yakın: «sağlığı iyi». Fark yapıda. 他的身体很好'da 他的身体 tek bir isim öbeğidir ve öznedir; bu sıradan bir sıfat yüklemli cümledir. 他身体很好'da ise 他 konudur, 身体很好 onun hakkındaki yorum. İlki «onun sağlığı»ndan, ikincisi «o» kişiden söz eder. Bu yüzden ikinci cümleden sonra konuşma kolayca aynı kişiyle sürer: 他身体很好，每天都跑步 «Sağlığı iyi, her gün koşuyor»; burada koşan 他'dır.

的 her konuya da eklenmez. Bütün-parça ya da sahiplik bağı varsa 的 girebilir: 北京冬天很冷 ile 北京的冬天很冷 ikisi de olur. Konu öne alınmış bir nesneyse 的 için yer yoktur: 这本书我看过了 cümlesinde kitap 我'nın bir parçası değil, okunan şeydir.

İçerideki küçük yüklem konunun değil küçük öznenin yüklemidir. Derece zarfı ve olumsuzluk ona bağlanır: 他身体不太好, 我头很疼. Konunun arkasına 是 girmez; 是 isimleri bağlar, burada yüklem bir sıfat ya da fiil.

Konu bilinen bir şeydir

Konu çoğunlukla dinleyenin tanıdığı ya da daha önce anılmış bir şeydir: 这本书, 那个菜, 北京, 他. LaPolla bu yüzden fiilin önünün belirli isimlerle ilişkilendirildiğini söyler. Yeni ve belirsiz bir şey konu olmaya pek yanaşmaz; «bir kitap» konu olarak başa geçmez, fiilin arkasında kalır: 我看了一本书.

Karakter köşesi

健 ile 康 birlikte 健康 jiànkāng «sağlıklı» kelimesini kurar, 身体很好'nun bir adım resmî kardeşi: 她身体很健康. 腿 ve 脚 «başım ağrıyor» kalıbını bedenin aşağısına taşır: 我腿疼, 我脚疼. İkisinin solundaki ⺼ «ay» değil, beden kelimelerinde 肉 «et»in daralmış biçimidir. Aynı soldaki parçayı 脸 ve 脑'da da görmüştün.

味 yemeğin tadını anlatırken 道 ile birleşir: 味道 wèidao, «tat». 道 bu kelimede hafif tonla okunur; 知道'dan bildiğin karakter burada başka bir iş görüyor. 味'nin solundaki 口 ağızdır; 吃, 喝, 唱 gibi ağızla yapılan işlerin karakterlerinde de solda durur. 味 dördüncü düzeyin listesinden, öbür dördü üçüncünün.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe konuyu da cümlenin başına koyar. Göksel ile Kerslake'in dilbilgisinde cümlenin ilk konumu «neyin hakkında» konuşulduğunu gösteren yer olarak tarif edilir; işaretsiz cümlede bu yerde özne durur, ama sıra değiştirilerek fiilin hemen önüne bağlı öğeler dışında her öğe konu yapılabilir. «Kitabı Ali okudu» dediğinde kitap konudur; Çincedeki 这本书我看过了 sırasıyla aynı iş.

Fark bütün-parça ilişkisinde ortaya çıkar. Türkçe bunu iyelik zinciriyle bağlar: «Ahmet'in başı ağrıyor». Sahip ilgi ekini, sahip olunan iyelik ekini alır; iki isim tek bir öbek olur ve bu öbek cümlenin öznesidir. Bu yapı Çincedeki 他的头很疼'ye karşılık gelir. Kişi zamiri sahip olduğunda Türkçe zamiri genellikle düşürür: «benim başım» yerine «başım ağrıyor»; iyelik eki kimin başı olduğunu zaten söyler.

Çincedeki 他头疼'ye daha yakın Türkçe biçim, konuyu ayrıca işaretleyen kalıplardır. «Ahmet'e gelince, onun başı ağrıyor» ya da «Ahmet'inse başı ağrıyor» cümlelerinde Ahmet önce konu olarak ortaya konur, sonra onun hakkında küçük bir cümle kurulur. Aynı kitap «-(y)sA/ise» ve «gelince» gibi işaretleri, yeni bir konuya geçildiğini bildiren konu değiştiriciler arasında sayar. Çincede ayrı bir ek gerekmez; sıra yeter.

Belirsizlik konusunda iki dil yakın davranır. Türkçede belirsiz bir isim konu olarak başa ancak önceden anılmış bir grubun üyesiyse geçebilir; Çincede de 一本书 başa geçip konu olmaz.

Örnekler

Beşincide konu 的 ile kurulmuş bir öbek, 小明的姥姥; 的 konunun içinde, konu ile 身体 arasında değil. Altıncıda 工作 «iş» anlamında bir isim. Yedinci ve sekizincide konu, fiilin önüne geçmiş nesne. Sonuncuda olumsuzluk ve derece küçük yüklemlere bağlanıyor: 不 ayağa, 有点儿 bacağa.

Örnek diyalog

Bir sabah, ders başlamadan önce sınıfın kapısı. Deniz merdivenden yavaş yavaş çıkıyor, bir eli tırabzanda. 张老师 ve 小明 kapının önünde.

我腿疼, 你脚疼不疼, 我身体很好 cümlelerinde konu bir kişi, yorum onun bedenine dair; olumlu-olumsuz soru da küçük yükleme, 疼'ye bağlanıyor. 那本书我看完了'da konu öne alınmış nesne: 张老师 kitabı 上个星期的那本书 diye ortaya koyuyor, öğrenciler cevaba aynı konuyla başlıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 北京冬天很冷。 (Běijīng dōngtiān hěn lěng.) (b) 我妈妈身体不太好。 (Wǒ māma shēntǐ bú tài hǎo.) (c) 小明个子很高。 (Xiǎo Míng gèzi hěn gāo.) Konu başta, sıfat yüklemi küçük öznenin arkasında.
2. 这本书我看过。 (Zhè běn shū wǒ kànguo.) Kitap bilinen bir şey olduğu için konu olabiliyor.
3. 我脚疼，腿不疼。 (Wǒ jiǎo téng, tuǐ bù téng.) Olumsuzluk 不, ağrımayan parçanın yüklemine bağlanır.
4. (a): 北京的冬天很冷 de olur, çünkü kış Pekin'e ait. (b)'de kitap 我'ya ait bir şey değil, okunan şey; araya 的 girmez.

Özet kartı

1. Konu-yorum cümlesi önce neyin söz konusu olduğunu, sonra onun hakkındaki yorumu söyler: 他身体很好.
2. İzlencedeki adı özne-yüklem yüklemli cümledir (主谓谓语句): büyük özne + küçük özne + küçük yüklem.
3. Konu ile küçük özne arasında sahiplik ya da bütün-parça bağı olabilir (我头疼, 北京冬天很冷, 这个菜味道不错); bu durumda 的 girebilir.
4. Fiilin nesnesi de başa geçip konu olabilir: 这本书我看过了; burada 的 girmez.
5. Derece zarfı ve olumsuzluk küçük yükleme bağlanır: 我腿有点儿疼, 他身体不太好; araya 是 girmez.
6. Konu dinleyenin bildiği bir şeydir; belirsiz «bir kitap» konu olmaz.
7. Türkçe aynı ilişkiyi iyelik zinciriyle kurar («Ahmet'in başı»); ayrı bir konu istendiğinde «gelince» ya da «-sA» ile işaretler.

Sonraki derse köprü

Sahnede Zhang Hoca'nın iki sorusu evet ya da hayırla cevaplanıyordu: 你脚疼不疼？, 你们看完了吗？ Ama Deniz'in asıl sorusu başka: yarın da bisikletle mi gelsin, metroyla mı? İki seçenek arasında seçim isteyen bir soru 吗 ile kurulamaz, çünkü cevabı «evet» olamaz. Sıradaki ders «还是 ile seçim sorusu» iki seçeneği tek soruda nasıl bağlayacağını gösteriyor. Seçenekleri bağlayan kelime ikisinin arasına mı girer, önüne mi; cevap verirken soru nasıl kısalır?