这么, 那样, 每, 自己

Kanca

张老师 tahtaya tek bir karakter yazıyor: 情. Deniz defterine kopyalıyor, defteri kaldırıp soruyor: 这么写对吗？ Hoca başını sallıyor: 不要那样写，要这样写. Bir nefeste üç işaret kelimesi, ama hiçbiri bir nesneyi göstermiyor. Gösterilen şey elin hareketi, kalemin hangi sırayla yürüdüğü.

Aynı derste iki kelime daha iş görüyor. Hoca 每个人 diyor ve sınıftaki herkesi tek tek kapsıyor; Deniz yardım teklifini 我自己来 diye geri çeviriyor. Dördü de izlencede aynı başlığın altında duruyor: zamirler (代词, dàicí). Bu derste bir eylemin yolunu gösteren 这么 ile 这样'yu, bir kümeyi tane tane tarayan 每'yi ve cümlenin öznesine geri dönen 自己'yi açıyoruz.

Anlatım

这么 ve 那么 fiilin önünde: «böyle yapmak»

这么 ile 那么'yu Ders HSK2.15'te sıfatın önünde gördün: 没有北京这么冷. Orada bir ölçüyü, bir derecenin ne kadar olduğunu gösteriyorlardı. Aynı kelimeler fiilin önüne geçince derece değil yol gösterir: 这么写 «böyle yaz», 那么说 «öyle söyle». Soru da bu konumda kurulur: 这个字怎么写？ sorusuna cevap 这么写.

Yakın ile uzak arasındaki seçim değişmiyor. Hoca kalemi elinde tutup gösteriyorsa 这么写; Deniz'in az önce defterine yazdığına, ya da birinin geçen hafta söylediği bir söze dönülüyorsa 那么. 你为什么那么说？ «Neden öyle söyledin?» cümlesinde söz geride kalmış, o yüzden uzak.

这样 ve 那样: dört yer

这样 da «böyle» demektir, fiilin önünde 这么 ile yer değiştirebilir: 这个字要这样写 ile 这个字要这么写 aynı şeyi söyler. Fark, 这么'nün giremediği yerlerde başlar.

Birincisi isimden önce. 这样 bir türü, bir niteliği gösterir ve arkasına 的 alır: 这样的人 «böyle bir insan», 那样的天气 «öyle bir hava». *这么的人 kurulmaz; 这么'nün arkasına 的 gelip bir isme bağlanmaz.

İkincisi yüklem yeri. 这样 tek başına cümleyi bitirebilir: 我觉得是这样 «Bence öyle», 他每天都这样 «Her gün böyle yapıyor». 这么 bu işi göremez; *他每天都这么 yarım kalmış bir cümle gibi duyulur, çünkü 这么 arkasında bir fiil ya da sıfat bekler.

Üçüncüsü bir durumun ya da eylemin yerini tutmak. Az önce anlatılan bütün bir davranış 这样 ile özetlenir: 不要这样！ «Böyle yapma!» Burada 这样 bir fiil öbeğinin yerine geçmiş bir zamirdir.

每: kümeyi tek tek taramak

每 «her» demektir, ama Türkçedeki «her» gibi doğrudan isme bağlanmaz. Arada bir ölçü kelimesi durur: 每个人, 每本书, 每件衣服. Kendisi zaten ölçü kelimesi gibi davranan isimler bunun dışında kalır: 每天, 每年. Sıklık sayarken kullandığın 次 de doğrudan bağlanır: 每次.

Ders HSK1.43'te 每天都 kalıbını bir ezber birimi olarak görmüştün. Şimdi neden 都 geldiğini söyleyebiliriz: 每 kümenin her bir üyesini seçer, 都 ise fiilin önünde «istisnasız, hepsi» der. İkisi birlikte kapsamı kapatır: 每个人都来了 «Herkes geldi, bir kişi bile eksik değil». 都'suz cümleler de duyulur, ama tam bir cümlede 每 çoğunlukla 都 ile tamamlanır.

每 tek başına özne olamaz. «Her biri geldi» için *每都来了 denmez; ya ölçü ve isim gelir, 每个人都来了, ya da HSK 1'den tanıdığın 大家 seçilir.

自己: öznenin kendisi

自己 «kendi, kendisi» demektir ve cümlede dört biçimde çalışır. Nesne olduğunda öznenin üstüne geri döner: 他不太相信自己 «Kendine pek güvenmiyor». Burada 他 yazsaydın başka birini anlardık.

Bir zamirin arkasına gelince onu pekiştirir: 我自己 «ben kendim», 你自己. 的 alınca sahipliği vurgular: 自己的房间 «kendi odası». Fiilin önüne geçince «kimseden yardım almadan» anlamı kazanır: 我自己来 «Ben kendim yaparım, zahmet etme». Deniz'in kancadaki cümlesi budur.

自己 kimi gösterir? Çoğunlukla kendi cümlesinin öznesini. Ama iç içe iki cümlede iki aday doğar. 小林说小明不喜欢自己 cümlesinde 自己 hem 小明 hem 小林 olabilir. Yakındaki özne daha akla yatkın; bağlam aksini söylüyorsa uzaktaki de seçilir. Dilbilimde buna uzak bağlama (长距离约束) deniyor. Belirsizlik istemiyorsan 自己 yerine adı ya da 他'yu açıkça söyle.

Karakter köşesi

为 bu düzeyin soru zamiri 为什么 wèishénme «neden» kelimesinin ilk hecesi; izlence onu da zamirler başlığına koyuyor. 情 事情 shìqing «iş, mesele» kelimesinde hafif tonla okunur, tabloda kendi tonuyla duruyor. Solundaki 忄 kalbin dikey biçimi; sağdaki 青 okunuşa yakın bir ses getirir. Diyalogda 张老师 bu karakteri tahtaya yazacak.

相 ile 信 birlikte 相信 xiāngxìn «inanmak, güvenmek» kelimesini kurar ve dersin en doğal 自己 cümlelerinden birini verir: 相信自己 «kendine güven». 信'nin solunda insan kökü 亻, sağında 言 durur. 重 «ağır» anlamıyla Ders HSK2.18'deki 轻'nin karşıtıydı; 重要 zhòngyào «önemli» kelimesinde de yaşar.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe işaret zarflarını üç basamakla kurar: böyle, şöyle, öyle. Üçü de bu, şu ve o'dan gelir; uzaklık derecesi de onlardan miras kalır. Çince yalnız iki basamak kullanır, 这 ve 那; şöyle'nin «şimdi göstereceğim şekilde» tonu Çincede 这么 ya da 这样'ya düşer. Kalem tutan bir öğretmenin «Kalemi şöyle tut» cümlesi Çincede 笔要这么拿 olur.

Türkçe «böyle»yi isimden önce de kullanır: «böyle bir insan». Çince aynı yerde 这样的人 der; Türkçenin isteğe bağlı «bir»i yerine Çincenin zorunlu 的'si gelir. Fark şu: Türkçede «böyle» hem fiilin önüne hem ismin önüne aynı biçimle girer, Çince ise ismin önünde yalnız 这样'ya izin verir.

«Her» konusunda iki dil yarı yolda buluşuyor. Türkçede «her»in arkasındaki isim tekil kalır: «her öğrenci», «her gün». Çincede de çoğul eki yoktur, ama 每 ile isim arasına ölçü kelimesi girer ve fiilin önüne genellikle 都 eklenir. Türkçe «her öğrenci geldi» der; Çince 每个学生都来了.

«Kendi» Türkçede birkaç işi birden görür ve Çincenin 自己'siyle neredeyse birebir örtüşür. Çekimsiz «kendi» iyelik almış bir ismi niteler: «kendi odam», Çincede 自己的房间. Kişi ekli «kendim» özneyi pekiştirir: «ben kendim», 我自己. Dönüşlü kullanımda «kendini» çoğunlukla kendi cümlesinin öznesini gösterir, tıpkı 自己 gibi. «Kendi kendime» ise yardımsız yapılan işi anlatır: «kendi kendimize yemek pişiriyoruz». Çincede bu anlamı fiilin önündeki 自己 taşır: 我们自己做饭.

Belirsizlik de iki dilde var. Türkçe dilbilgisinin örneğinde «Erol, Ziya'nın kendine bir araba aldığını sanıyor» cümlesinde «kendi» büyük olasılıkla Ziya'yı gösterir; iç cümlenin öznesi düşürülünce Erol öne çıkar. Çincede 小林说小明不喜欢自己 aynı sorunun bir başka hâlidir.

Örnekler

İkinci örnekte söz geride kaldığı için uzak biçim seçildi. Üçüncüde 这样 的 alıp ismi niteliyor, dördüncüde yüklemin ta kendisi. Yedincide 自己 fiilin önünde «yardımsız», sekizincide nesne olarak özneye dönüyor. Sonuncuda iki adaya da gidebildiği için Türkçe çeviri iki okumayı birlikte veriyor.

Örnek diyalog

Hafta içi bir sabah, sınıf. 张老师 tahtaya iri bir 情 yazmış, altını çizmiş.

Deniz önce 这么写 diye soruyor, hoca 那样 ile Deniz'in defterdeki yazısını, 这样 ile kendi elindeki tebeşiri gösteriyor. 马克'in sorusunda 这样 yüklem yerinde, 是'nin arkasında tek başına duruyor. 小明'in 我也这样 cümlesi bir davranışın yerini tutan 这样'dır; 这么 orada duramazdı. 张老师'nin son cümlesinde 自己 iki kez geçiyor: önce 的 ile bir sahiplik, sonra fiilin önünde bir «yardımsız». 马克'in 那么多 ünlemi ise HSK2.15'teki derece kullanımına bir göz kırpma.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 这样: isim öncesinde yalnız 这样的 olur. (b) İkisi de: fiilin önünde yol gösteriyorlar. (c) 这样: cümle sonunda yüklem; 这么 orada duramaz.
2. 每个学生都有自己的本子。 (Měi ge xuésheng dōu yǒu zìjǐ de běnzi.) Ölçü kelimesi 个, kapsam için 都, sahiplik için 自己的.
3. 每天, 每次 ölçü kelimesi almaz; 每个人 ve 每个星期 个 ister.
4. İkisi de olabilir: en yakın özne 小明 daha akla yatkın, ama bağlam izin verirse 小林 de. Belirsizlik istenmiyorsa adı açıkça söylemek gerekir.

Özet kartı

1. 这么 / 那么 sıfatın önünde derece, fiilin önünde yol gösterir: 这么写, 那么说.
2. 这样 / 那样 fiilin önünde 这么 ile yer değiştirir, ama ayrıca 的 ile isim niteler (这样的人), yüklem olur (是这样, 他每天都这样) ve bir davranışın yerini tutar (不要这样).
3. 这么的人 ve 他每天都这么 kurulmaz.
4. 每 + ölçü kelimesi + isim + 都: 每个人都, 每本书都; 每天, 每年, 每次 ölçü kelimesi almaz.
5. 自己 nesne olunca özneye döner (他不太相信自己), zamirden sonra pekiştirir (我自己), 的 ile sahiplik (自己的房间), fiilden önce «yardımsız» (我自己来) anlatır.
6. İç içe cümlede 自己 iki özneye de gidebilir; belirsizliği adla gider.
7. Türkçe: böyle/şöyle/öyle üç basamak, Çince iki; «her» tekil isim alır ama ölçü kelimesi istemez; «kendi», «kendim», «kendini», «kendi kendime» 自己'nin dört işine denk düşer.

Sonraki derse köprü

Deniz'in 情'yi doğru yazdığı artık sınıfta herkesin bildiği bir olay. Ertesi gün 马克 «yazdın mı?» diye sormayacak; ne zaman yazdığını, nerede yazdığını, kimden yardım aldığını soracak. Bilinen bir olayın yalnız bir ayrıntısını ışığa tutmak için Çince fiilin arkasına 了 eklemekle yetinmez, olayı 是 ile 的 arasına alır. Sıradaki ders «是…的 (1): ne zaman, nerede, nasıl» bu çerçeveyi, olumsuz biçimiyle bir düzeltmeye nasıl dönüştüğünü ve eylemi yapanı nasıl öne çıkardığını açıyor. Deniz'in 我自己来'su o derste «Bunu kim yazdı?» sorusunun cevabına dönüşecek.