的, 地, 得: üç «de»nin ayrımı

Kanca

Deniz defterine o gün sınıfta olanı yazıyor: 张老师高兴地说，我的汉字写得很好。 Bir Pekinli bu cümleyi yüksek sesle okusa aynı hafif heceyi üç kez duyarsın: de, de, de. Cümleyi kâğıda geçiren ise üç ayrı karakter seçmek zorundadır.

Türkçe konuşan için durum tam tersidir. «Sevinerek söyledi», «benim karakterlerim», «iyi yazıyorum» derken üç ayrı yapı kullanırsın ve her biri kulağa da farklı gelir. Çince ayrımı sesten çekip yalnız yazıya bırakmıştır. Bu ders hangi de'nin nereye yazılacağını sezgiyle değil, cümlenin dizilişine bakarak bulmayı anlatıyor.

Anlatım

Kulakta tek hece, kâğıtta üç karakter

Üç karakter de bu işlevde hafif tonla, de diye okunur ve kendi başına bir anlam taşımaz; Ders HSK1.23'te 的'yi, Ders HSK2.10'da 得'yi bu kimlikle tanıdın. 地 ise sana şimdiye dek dì olarak, 地铁'nin ilk hecesi olarak göründü. Yer ve toprak anlatan o dì ile fiilin önündeki de aynı karakterle yazılır ama iki ayrı kelimedir. Şiirde ve şarkı sözünde bu 地 ara sıra di diye söylenir; gündelik konuşmada duyacağın hep de'dir.

Üçünü ayıran şey anlam değil, cümledeki yerdir. Her birinin bir komşusu vardır ve o komşuya bakmak çoğu zaman yeter.

Pratik bir yol: de'den sonra ne geldiğine bak. Bir isim geliyorsa 的 yazarsın. Bir fiil geliyorsa ve de'nin önündeki parça o fiilin nasıl yapıldığını anlatıyorsa 地 yazarsın. De'nin hemen önünde bir fiil duruyor ve arkasından o fiil hakkında bir değerlendirme geliyorsa 得 yazarsın. 我买的书 örneğinde dikkat et: 买 bir fiil, ama de ondan sonra gelip 书'ya bağlanıyor. Bu yüzden 的. Ölçüt, de'nin hangi yöne baktığıdır.

地 yakından: hangi zarf onu ister?

的 ile 得'yi daha önce ayrıntısıyla işledin; bu dersin yeni parçası 地. Fiilin önüne bir nitelik koyduğunda 地'nin gelip gelmeyeceği, o niteliğin boyuna ve türüne bağlıdır.

İki heceli bir sıfat fiilin önüne geçip eylemin nasıl yapıldığını anlatıyorsa yazıda genellikle 地 alır: 高兴地说 «sevinçle söyledi», 认真地写 «özenle yazdı», 热情地请 «içtenlikle davet etti». Ders HSK2.18'deki AABB biçimleri de bu konumda genellikle 地 ister: 高高兴兴地回家, 认认真真地写. 很 alan bir sıfat öbeği de fiilin önünde sık sık 地 ile görülür: 很快地吃完了.

Tek heceli sıfatta ise tablo tersine döner. 快走, 慢走, 多吃 gibi öbeklerde sıfat fiile doğrudan yapışır ve araya 地 girmez; 潘国英 bu bağı o kadar sıkı bulur ki tek heceli sıfatla fiili bir bileşik kelimeye benzetir. Aynı sıfat ikilenince 地 serbest kalır: 慢慢走 de olur, 慢慢地走 de.

Zarfların çoğu 地 hiç almaz. 很, 也, 都, 不, 一起 gibi kelimeler fiile çıplak bağlanır: *我们一起地学习 diye bir öbek kurulmaz. İki heceli bazı derece zarflarında ise 地 isteğe bağlıdır: 非常短 de olur, 非常地短 de.

Yanlış de, başka anlam

Ayrımın yalnız bir yazım titizliği olmadığını şu çift gösterir. 她唱的歌很好听 «Onun söylediği şarkı güzel»: 的 唱'yu 歌'ya bağlar, yani güzel olan şarkının kendisi, belki onu başkası bestelemiştir. 她唱得很好听 «Güzel söylüyor»: 得 唱'nun arkasında durur ve övülen, onun söyleyişi. Kulak iki cümleyi de aynı duyar, ama biri şarkıyı, öteki şarkıcıyı över. Konuşmada bu farkı bağlam taşır; yazıda taşıyan tek şey seçtiğin karakterdir.

Yazıda karışma ve bölge farkı

Ayrımın kurala bağlanması yakın tarihlidir. Ana karada 1956 tarihli okul dilbilgisi sistemi üç karakteri sırasıyla niteleyicinin, zarf tümlecinin ve tümlecin işareti olarak belirledi. 1984'teki bir okul dilbilgisi metni ise ilk ve ortaokul öğretiminde katı ayrım yapılmamasını, isteyenin ayırıp isteyenin birleştirebileceğini önerdi. Bugün sosyal medyada ve mesajlaşmada 跑的很快 ya da 高兴的说 gibi yazımlara sık rastlarsın; pinyin klavyesinde üçü de aynı de ile çağrılır, giriş yöntemi karakteri önerir ama yanlışı düzeltmez.

Standart ise ayrımdan vazgeçmedi. Pekin Dil ve Kültür Üniversitesi'nden 施春宏, ayrı kullanımın özellikle ana akım basında, resmî belgelerde ve hukuk metinlerinde yerleştiğini, birleştirmenin bu yüzden gerçekçi olmadığını söyler. HSK izlencesi de 地 ile 得'yi ayrı birer edat olarak sayar. Sınavda ve resmî yazıda ölçülebilir hedef budur: isim önünde 的, fiil önünde 地, fiilin arkasında 得.

Tayvan'da ise tablo başka. Oradaki Eğitim Bakanlığı'nın sözlüğü 的 maddesinde «zarftan sonra gelir, 地 ile aynıdır» der ve örnek olarak 慢慢的走'yu verir. Tayvan'da 慢慢的走 yazmak sözlükçe onaylanmış bir biçimdir; ana karanın standardında aynı yer 地 ister. HSK'ya hazırlanıyorsan ana kara standardıyla yaz, Tayvan'da basılmış bir kitapta 慢慢的走'yu görünce de onu bir hata sanma.

Karakter köşesi

Dördü de fiilin önünde duran kelimelerin parçası: 一直 yìzhí «durmadan, hep», 突然 tūrán «birden», 满意 mǎnyì «memnun», 注意 zhùyì «dikkat etmek». 满意 fiilin önüne geçince yazıda 地 alır (满意地笑了); 一直 ise 很 ve 都 gibi fiile çıplak bağlanan zarflardandır: 他一直认真地学习. Dördü de bir sonraki seviyenin listesinden. 满 ile 注 su kökünü üç nokta 氵 olarak taşır; 突'nün üstündeki 穴 «oyuk, mağara» köküdür, 直'nin kökü ise ortadaki 目.

Türkçe ile karşılaştırma

Çincenin tek bir de sesiyle yürüttüğü işleri Türkçe ayrı araçlarla görür; her biri hem kulakta hem yazıda ayrı durur. 的'nin işi Türkçede ad tamlamasıyla sıfat-fiil arasında bölünür. 我的书 «benim kitabım», TDK'nın «ilgi durumu» dediği -(n)In ekiyle kurulur. 我买的书 ise «aldığım kitap»tır: fiil -DIk ya da -(y)An gibi bir sıfat-fiil ekiyle isme bağlanır. Çince bu iki yapıyı tek bir 的'de birleştirir; Türkçe konuşan bu yüzden 我买的书'yu ilk gördüğünde fiilden sonra gelen 的'yi garip bulur, oysa yaptığı iş «aldığım»daki -dığ-'ın yaptığıdır.

地'nin karşılığı Türkçede tek değildir. «Sevinerek söyledi» -ArAk zarf-fiiliyle, «yavaşça yürü» -CA ekiyle, «güzel söyledi» ise hiç eksiz kurulur. Sıfat olarak işleyen pek çok kelime, Göksel ile Kerslake'in betimlediği gibi, fiilin hemen önüne konunca eksiz zarf olur. Bu yol Çincenin 快走, 慢走 öbeklerine benzer; -ArAk ise 高兴地说 tipine düşer.

得'nin Türkçede doğrudan bir karşılığı yoktur, çünkü Türkçe değerlendirmeyi fiilin arkasına değil önüne koyar: «hızlı koşuyor». 跑得很快 Türkçeye çevrilirken tümleç fiilin önüne taşınır ve 得 kaybolur. Tuzak da buradadır: Türkçede 地'nin de 得'nin de karşılığı fiilin önünde durduğu için zihin iki konumu kolayca birbirine karıştırır.

Örnekler

İlk ikisinde 的'nin önünde bir fiil var (给, 买), ama arkasında isim olduğu için karakter 的. Üçüncüde bir cümlede iki de: 小明的妈妈'da isimden önce 的, 热情地请'da fiilden önce 地. Dördüncü ve beşincide iki heceli ve AABB zarflar 地 alıyor; altıncıda ikilenmiş tek heceli 慢慢 fiile 地'siz yapışıyor. Yedinci ve sekizinci, sesi aynı ama anlamı ayrı olan çift. Onuncuda iki zarf sıralanıyor: 一直 fiile çıplak, 认真 地 ile bağlanıyor. Sonuncuda 的'nin arkasında yine bir isim var: 时候.

Örnek diyalog

Pazartesi öğle, kantin. Deniz, 张老师'nin istediği kısa yazıyı, pazar sabahki temizliği anlatan bir paragrafı, teslimden önce 小明'e okutuyor.

小明 konum testini gündelik dille kuruyor: de'nin arkasında ne var, önünde ne var. Deniz'in ikinci sorusunda iki de yan yana çalışıyor: 高兴地来了'da fiilden önce 地, 姥姥的苹果'da isimden önce 的. 小明'in telefondaki 玩的很高兴'si gündelik yazının karışmasının ta kendisi; kendi hatasını kabul ederken söylediği 你说得对 ise bu kez kurala uygun bir 得. Deniz'in son repliğindeki 慢慢地看 aynı zarfın 地'li biçimi; 慢慢看 de diyebilirdi.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 的: arkasında isim (菜). (b) 得: fiilin arkasında, değerlendirme (很好) geliyor. (c) 地: 认真 iki heceli bir zarf tümleci, arkasında fiil (做).
2. Birincide 的 写'yu 字'ya bağlar: yazılmış karakterler güzel. İkincide 得 写'nun arkasında: yazış biçimi güzel, yani güzel yazıyor.
3. İki: 小明的妈妈热情地欢迎我们。 (Xiǎo Míng de māma rèqíng de huānyíng wǒmen.) 妈妈'dan önce 的, 欢迎'den önce 地.
4. (c) 快走: tek heceli sıfat fiile doğrudan yapışır, 地 girmez. (a)'da 地 isteğe bağlı: 慢慢走 de, 慢慢地走 de olur. (b) AABB zarf, yazıda 地 ister.

Özet kartı

1. 的, 地, 得 bu işlevde üçü de hafif tonlu de; konuşmada ayrılmaz, yazıda ayrılır.
2. 的 ismin önünde: 我的书, 漂亮的衣服, 我买的书.
3. 地 fiilin önünde, zarf tümlecinden sonra: 高兴地说, 认真地写, 高高兴兴地回家.
4. 得 fiilin arkasında, değerlendirmenin önünde: 跑得很快, 唱得很好听.
5. Tek heceli sıfat (快走) ve 很, 都, 一起 gibi zarflar 地 almaz; 慢慢 gibi ikilenmiş tek heceli sıfatta 地 isteğe bağlıdır.
6. 唱的歌 ile 唱得好: yanlış de anlamı değiştirir.
7. Ana kara standardı ve HSK üç karakteri ayırır; Tayvan sözlüğü zarftan sonra 的 yazımını da kabul eder; gündelik çevrimiçi yazıda karışma sık görülür.

Sonraki derse köprü

Bir eylemin nasıl yapıldığını fiilin önüne 地'li bir sıfat koyarak anlattın: 认真地写, 慢慢地走. Sıradaki ders «这么, 那样, 每, 自己» aynı yeri bir işaret kelimesine veriyor. 这么写 dediğinde «nasıl?» sorusunun cevabı bir sıfat değil, gösterilen bir harekettir; 这样 ise isimden önce 的 alıp 这样的人 olur. Yanlarına bir kümenin her üyesini ayrı ayrı sayan 每 ile eylemi yapana geri dönen 自己 katılıyor.