Sıfat tekrarı: 高高的, 干干净净

Kanca

Fiili ikilediğinde eylem hafifliyordu: 看看 «bir göz at», 休息休息 «biraz dinlen». Aynı işlemi bir sıfata uygula, sonuç tersine döner. 干净 «temiz» iken 干干净净 «tertemiz, pırıl pırıl» olur; nitelik azalmaz, koyulaşır.

Biçim de ayrılır. Fiilde iki hece blok hâlinde yinelenmişti: 休息休息, ABAB. İki heceli sıfat ise hecelerini tek tek ikiler: 干干净净, AABB. Kulak dört heceyi duyar ama dizilişten hangisinin hangisi olduğunu hemen anlar. Türkçe de «temiz»i güçlendirmek için onu ikiye katlamaz, önüne bir hece ekler: tertemiz. Bu derste Çincenin bu işi nasıl yaptığını, nerede kullandığını ve hangi kelimeyle asla birleştirmediğini göreceksin.

Anlatım

İki biçim: AA ve AABB

Tek heceli sıfat iki kez söylenir: 高 → 高高, 红 → 红红, 慢 → 慢慢. İki heceli sıfatta her hece kendi yerinde ikilenir: 干净 → 干干净净, 高兴 → 高高兴兴, 漂亮 → 漂漂亮亮, 清楚 → 清清楚楚. İzlence bu düzeyde yalnız bu iki kalıbı sayar ve fiil tekrarını ayrı bir maddede tutar.

İki kalıbın farkını bir çiftle görebilirsin. 高兴高兴 bir fiil gibi davranır: 来，喝点儿茶，高兴高兴 «Gel, biraz çay iç, keyiflen». 高高兴兴 ise bir durum betimler: 他高高兴兴地回家了 «Neşe içinde eve döndü». Hecelerin sırası kelimenin türünü ele verir.

Ne katar?

Çıplak sıfat bir özelliği adlandırır: 红 «kırmızı». Tekrarlanmış sıfat o özelliğin şu anda nasıl göründüğünü anlatır: 他的脸红红的 «Yüzü kıpkırmızı», bakan biri o yanaklarla karşı karşıya. Bu yüzden tekrar en çok betimlemede, anlatıda, birini ya da bir yeri gözünün önüne getirirken duyulur.

İkinci katkısı duygudur. 朱德熙 1956'daki çalışmasında tekrarlanmış biçimin yalın bir özellik değil, konuşanın o özelliğe biçtiği değeri, kendi duygusunu taşıdığını yazar. Bir çocuğun 小小的手'sı «minicik eli» anlamında sevecen bir küçüklüktür. Her tekrar sevecen değildir, ama yansız bir sözlük tanımı da değildir.

很 yok, 不 yok

Tekrarlanmış sıfat dereceyi zaten içinde taşır. Önüne 很, 非常, 太 eklenince aynı iş iki kez yapılmış olur ve cümle bozulur: *很干干净净 kurulmaz. Ya 很干净 dersin ya 干干净净. Hangisi daha güçlü diye sorarsan: 很干净 bir bilgi verir, 干干净净 bir manzara çizer.

Olumsuzluk da tekrarın üstüne gelmez. *不甜甜 diye bir biçim yoktur. «Tatlı değil» demek için yalın sıfata dönülür: 不甜. Tekrarlanmış sıfat cümlede kalacaksa olumsuzluk fiile gider: 她不喜欢吃甜甜的东西 «Şekerli şeyleri sevmez».

Ders HSK2.13'teki 比 cümlesine de girmez. 比 iki şeyi bir ölçekte tartar, tekrar ise kendi ölçüsünü kendisi koyar: 今天比昨天冷 olur, *今天比昨天冷冷的 olmaz.

Son bir sınır: her sıfat tekrarlanmaz. Gündelik konuşmanın sıfatları (高兴, 干净, 漂亮, 清楚) rahatça ikilenir; 容易 ya da karakter köşesinden tanıdığın 合适 ikilenmez. Kural yok, sözlük var: tekrarlanmış biçimi duyduğunda onu bir kelime gibi not al.

Cümledeki üç yeri

Tekrarlanmış sıfat isimden önce niteleyici olur ve arkasına 的 alır: 高高的个子 «uzun boy», 干干净净的房间. Yüklem olduğunda da 的 ile kapanır: 她的头发短短的 «Saçları kısacık». Burada 很 yoktur, yerini 的 tutar.

Fiilden önce zarf olarak gelebilir: 慢慢地走, 高高兴兴地回家. Yazıda bu konumda 地 kullanılır; 地 ile 的'nin ayrımını bir sonraki ders ayrıca ele alıyor. Kısa AA biçimleri bu yerde 地'siz de durur: 慢慢走, 好好休息.

Fiilin arkasında, Ders HSK2.10'daki durum tümlecinin içinde de çok sık duyulur: 房间打扫得干干净净的, 字写得清清楚楚. Dikkat et: bir cümlede 的, 地 ve 得 üçü birden geçebilir ve hepsi de diye okunur.

Konuşmada bir ses değişimi

Gündelik konuşmada, özellikle 儿 ekinin bol duyulduğu kuzey ağzında, AA biçimi sık sık 儿 alır, ikinci hecesi de birinci tona kayar: 好好儿 hǎohāor. 朱德熙 1956 bunu kural olarak yazar; örnekleri 小小儿 ve 远远儿'dir. Aynı kural 慢慢儿'ya uygulanınca ilk hece kendi tonunda kalır, ikincisi düz söylenir: mànmānr. AABB'de de son hecenin düz okunduğunu not eder.

Sözlük bu okunuşu artık ikinci planda verir. 《现代汉语词典》'nın 6. baskısı 好好 maddesini sözlük tonuyla yazıp konuşmadaki okunuşu parantezde gösterir. Kutularda bu yüzden sözlük tonunu göreceksin: [hǎohǎor], [mànmànr]. Birinden mànmānr duyarsan bu bir yanlış değil, konuşma dilinin okunuşudur; sen sözlük tonuyla söylediğinde de anlaşılırsın.

Karakter köşesi

Beşi de sık tekrarlanan sıfatlar: 蓝蓝的天 «masmavi gök», 甜甜的苹果 «tatlı mı tatlı elma», 短短的头发 «kısacık saç», 轻轻地关门 «kapıyı usulca kapamak», 安安静静的楼 «sessiz sakin bir bina».

蓝 bitki kökü 艹 ile başlar; o kök üç çizgi sayılır. 甜'nin sağındaki 甘 «tatlı, hoş» anlamını taşır ve karakterin kökü odur; solunda dil, 舌. 短 矮'da gördüğün ok kökü 矢'yı taşır ve 长'nun karşıtıdır. 轻'nin kökü araba, 车; karşıtı 重 zhòng «ağır». 静 sağda 争, solda 青 taşır; 安 ile birleşince 安静 «sessiz, sakin» olur, tekrarlanınca 安安静静. Beş karakter de üçüncü düzeyin listesinden.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe sıfatı güçlendirmek için sıfatın ilk hecesini alır, ona p, s, r ya da m'den biriyle bir ek kurar ve sıfatın önüne yapıştırır: mavi → masmavi, temiz → tertemiz, kırmızı → kıpkırmızı. Göksel ve Kerslake bu süreci «pekiştirici ikileme» (emphatic reduplication) diye adlandırır ve sıfatın niteliğini vurguladığını yazar. Çince bütün heceyi tekrarlar ve hiçbir ses eklemez: 蓝 → 蓝蓝的. Türkçe kelimenin başını büyütür, Çince kelimeyi ikiye katlar.

Kısıt şaşırtıcı biçimde aynı. Aynı kitap, pekiştirilmiş sıfatların «çok» ya da «en» gibi derece sözcükleriyle birlikte kullanılamadığını açıkça belirtir: «çok tertemiz» denmez. Çincenin *很干干净净 yasağı bunun aynısıdır. Pekiştirilebilen sıfatların sayısının sınırlı olduğu da iki dilde ortak: kitabın ekindeki pekiştirilebilen sıfatlar listesinde «kolay» yer almaz, Çincede de 容易 ikilenmez.

İkinci bir Türkçe yol düz tekrardır: yavaş yavaş, güzel güzel, usul usul. Dilbilgisi kitabı bu ikilenmiş sıfatları zarf görevinde sayar; «yavaş yavaş yürü» dediğinde Çincenin 慢慢地走'su ile aynı konumdasın. Türkçe burada bütün kelimeyi tekrarlar, tıpkı Çince gibi; fark yalnız iki heceli sıfatta ortaya çıkar. Türkçe «temiz temiz» der, Çince 干干净净, yani heceleri ayrı ayrı ikiler.

Örnekler

İlk iki ve yedinci örnekte tekrarlanmış sıfat yüklemdir ve 的 ile kapanır, önünde 很 yok. Üçüncü ve dokuzuncuda isimden önce niteleyici; dokuzuncuda olumsuzluk sıfata değil 喜欢'ye gidiyor. Dördüncü ve beşincide fiilden önce zarf: biri 地 ile, öteki onsuz. Altıncıda 得'nin arkasında durum tümleci. Sekizincide kısa 好好儿 bir dilek taşıyor; konuşmada hǎohāor duyulur.

Örnek diyalog

Pazar sabahı, yurtta Deniz ile 小林'nin odası. İkisi bir saattir temizlik yapıyor; öğleden sonra 小明 ders çalışmaya gelecek.

Deniz'in ikinci repliğinde odanın temizliği yalın sıfatla, 很干净 ile söyleniyor; 小林 aynı durumu tekrarla daha güçlü kuruyor ve Deniz hemen 的'li biçime geçiyor. 小明 kapıda yalın sıfatı seçiyor: 这么干净 bir şaşkınlık ve 这么 ile birlikte doğal. 短短的 ve 甜甜的 yüklemde, ikisi de konuşanın gözünün önündeki bir şeyi betimliyor. Deniz elmayı tartarken tekrara değil 比'ye dönüyor, çünkü kıyas tekrarla kurulmaz. 小林'nin 轻轻地'si ve 小明'in 慢慢儿'su fiilin önünde zarf.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 她的头发短短的。 (Tā de tóufa duǎnduǎn de.) (b) 今天的天蓝蓝的。 (Jīntiān de tiān lánlán de.) 很 tekrarla birlikte durmaz; yüklemdeki tekrar 的 ile kapanır.
2. ABAB: 休息休息, 打扫打扫, ikisi fiil. AABB: 漂漂亮亮, 清清楚楚, ikisi sıfat.
3. 他轻轻地关了门。 (Tā qīngqīng de guānle mén.) Tekrarlanmış sıfat fiilden önce zarf; yazıda 地 ile.
4. (b): 比 cümlesi yalın sıfat ister. Tekrar kendi derecesini taşıdığı için kıyasa girmez.

Özet kartı

1. Tek heceli sıfat AA (高高, 红红, 慢慢), iki heceli sıfat AABB (干干净净, 高高兴兴) biçiminde tekrarlanır; fiillerin ABAB'si ondan ayrıdır.
2. Tekrar niteliği hafifletmez, canlandırır ve yoğunlaştırır; çoğu zaman konuşanın duygusunu taşır.
3. Tekrarlanmış sıfat 很, 非常 ya da 太 almaz; 不 ile olumsuzlanmaz, 比 cümlesine girmez.
4. Niteleyici ve yüklem olarak 的 ile (蓝蓝的天, 头发短短的), zarf olarak 地 ile (慢慢地走) ya da kısa biçimde 地'siz (慢慢走), 得'den sonra durum tümleci olarak (打扫得干干净净的) kullanılır.
5. Her sıfat tekrarlanmaz: 容易, 合适 olmaz; tekrarlanmış biçimi kelime olarak öğren.
6. Konuşmada AA çoğu zaman 儿 alır ve ikinci hece düz okunur (好好儿 hǎohāor); sözlük ve bu dersin kutuları sözlük tonunu yazar.
7. Türkçe başı büyütür (tertemiz, masmavi) ya da düz tekrar eder (yavaş yavaş); «çok tertemiz» Türkçede de kurulmaz.

Sonraki derse köprü

Bu dersin cümlelerinde üç ayrı de kulağa aynı geldi: 甜甜的苹果'nın 的'si, 轻轻地关门'un 地'si ve 打扫得干干净净的'nin 得'si. Konuşmada üçü de hafif tonlu tek bir hece, ama yazıda üç karakter. Sıradaki ders «的, 地, 得: üç «de»nin ayrımı» bunların hangisinin ismin önünde, hangisinin fiilin önünde, hangisinin fiilin arkasında durduğunu ve yazarken nasıl seçileceğini açıyor.