Fiil tekrarı: 看看, 试一试, 想了想

Kanca

Deniz Pekin'e geldiğinden beri belki yüz kez 我看看 dedi: biletine, kayıp anahtarına, saatine bakarken. Mağazadaki satıcı da 看看吧 diye karşılamıştı onu. Fiil iki kez söyleniyor, ama kimse iki kez bakmıyor. Tersine, bakış bir göz atma kadar kısa.

Cumartesi öğleden sonra yurdun ortak mutfağında Deniz ilk kez misafirlerine Türk yemeği pişiriyor. 小明 tavanın başına geliyor ve aynı fiili bu kez ortasına bir 一 sokarak söylüyor: 我尝一尝！ Bir lokma sonra 马克 de tadıyor ve bir üçüncü biçimle anlatıyor: 我尝了尝. Bu ders o küçük hareketin dilbilgisini kuruyor.

Anlatım

Tek heceli fiil: AA

Tek heceli bir eylem fiili ikilenince eylem küçülür: 看 «bakmak», 看看 «bir bakmak, şöyle bir göz atmak». 试 «denemek», 试试 «bir denemek». İkinci hece hafif tonla söylenir; kısa, vurgusuz bir yankı gibi ilk hecenin arkasında kalır: kànkan, shìshi, zǒuzou. Üçüncü tonlu 想想, 讲讲 gibi fiillerde birinci hecenin değişimi Ders S.15'teki kurala uyar.

Burada tekrar bir çokluk değil, bir ölçüdür. Fiilin anlattığı iş kısa sürer, hafif tutulur ya da bir deneme olarak yapılır. 你看看这本书 dendiğinde kimse kitabı baştan sona okumanı beklemez; karıştırman yeter.

Araya 一: A一A

İki fiilin arasına 一 girebilir: 看一看, 试一试, 尝一尝. Anlam AA ile aynıdır, söyleyiş biraz daha tane tanedir. 一 burada sayı saymaz, «bir kez» demez; tonunu da yitirir ve hafif söylenir: kàn yi kàn. Yang ve Wei (2017) Pekin konuşmasında bu biçimde ikinci fiilin tam tonunu koruduğunu, AA'da ise tonsuz kaldığını bildirir.

Bir sınırı var: araya yalnız 一 girer. *看三看 diye bir kalıp yoktur. Kaç kez baktığını saymak istiyorsan Ders HSK2.12'deki 次'ye dönersin: 看了三次.

Geçmişte kısa bir an: A了A

Eylem geçmişte kaldıysa 了 iki fiilin arasına yerleşir: 想了想 «biraz düşündü», 看了看 «şöyle bir baktı», 尝了尝 «bir tadına baktı». Bu biçim çoğu zaman bir anlatının içinde, bir sonraki hareketten hemen önce gelir: 他想了想，说…… «Bir an düşündü, sonra dedi ki…». 了 kalıbın sonuna değil ortasına gider; *想想了 kurulmaz.

A了A ile AA'nın işleri de ayrışır. AA ve A一A çoğunlukla bir rica, öneri ya da niyet taşır: 你看看, 我们试一试. A了A ise olmuş bir şeyi anlatır ve kimseden bir şey istemez.

İki heceli fiil: ABAB

İki heceli bir fiil bütün olarak tekrarlanır: 休息休息 «biraz dinlenmek», 介绍介绍 «kısaca tanıtmak», 准备准备 «biraz hazırlanmak», 复习复习 «şöyle bir tekrar etmek». Hecelerin her biri ayrı ayrı ikilenmez; 休休息息 bir fiil tekrarı olmaz. AABB biçimi sıfatların ve bazı betimleyici kelimelerin kalıbıdır, onu bir sonraki derste göreceksin. Ortaya 一 de girmez: 休息一休息 yerine 休息休息 ya da 休息一下 denir.

Ayrılabilen fiil: AAB

跑步, 游泳, 帮忙 gibi fiillerin içinde zaten bir nesne var: 跑+步, 游+泳, 帮+忙. Ders HSK1.30'da bu fiillerin arasına başka kelimelerin girebildiğini görmüştün. Tekrarda da yalnız fiil parçası ikilenir, nesne bir kez söylenir: 跑跑步, 游游泳, 帮帮忙, 洗洗手, 聊聊天. *跑步跑步 kurulmaz. Geçmişte 了 yine iki fiilin arasına girer: 聊了聊天 «biraz sohbet ettik».

Ne zaman kullanılır: kısa süre, deneme, nezaket

Hepsi aynı küçülmeden çıkıyor. Önce süre: 我们走走吧 «biraz yürüyelim» uzun bir yürüyüş vaat etmez. Sonra deneme: 你试试这件衣服 «bu giysiyi bir dene» sonucu önceden bilmeyen birinin önerisidir; 尝尝 da «tadına bak, beğenirsen yersin» der. Bir de yumuşatma: bir ricayı küçültmek onu kibarlaştırır. 你帮我看看 «bir bakıver», çıplak 你帮我看'dan daha yumuşak bir ricadır.

一下 ile karşılaştırma

次 dersinde 等一下, 看一下'daki 一下'yı «bir kerecik, biraz» diye tanımıştın. 看一下 ile 看看 çoğu cümlede yer değiştirebilir; ikisi de eylemi kısa tutar, ricayı yumuşatır. Farklar biçimde: 一下 iki heceli fiilin arkasına da aynen gelir (介绍一下), 了 de ondan önce, fiilin hemen arkasına girer (看了一下). İkisini birleştirmek ise yanlıştır: *看看一下. Tekrarlanan fiilin arkasına sayı-ölçü öbeği gelmez.

Hangi fiil tekrarlanmaz, nerede tekrarlanmaz

Tekrar, kısaltılabilen bir eylem ister. Durum, varlık ve yön bildiren fiiller bu yüzden ikilenmez: 是, 有, 在, 喜欢, 去. 是是 ya da 喜欢喜欢 «biraz sevmek» kurulmaz. Yardımcı fiiller de dışarıda kalır: 想 «düşünmek» anlamında 想想 olur, ama «istemek» anlamındaki yardımcı fiil 想 ikilenmez.

Cümle de izin vermeli. Süren eylemde tekrar yoktur: 他在看看书. Görünüş edatlarından 过 ve 着 tekrarlanmış fiile bağlanmaz, sonuç tümleci de alamaz: 看看懂. Olumsuz cümlede de ikilenme düşer: «bakmadım» 我没看'tır, *我没看看 değil. İstisnası soru biçimindeki sitemdir: 你不尝尝，怎么知道不好吃？ «Tadına bakmadan kötü olduğunu nereden biliyorsun?» Bu cümle olumsuz görünür ama işi bir öneridir.

Karakter köşesi

Dördü de tekrarı seven fiiller: 尝尝, 讲讲, 数一数, 算一算.

尝'nın üstünde üç kısa çizgilik ⺌ duruyor; sözlükte karakter 小 kökünün altında aranır.

讲'nın solundaki 讠, 说 ve 话'den tanıdığın konuşma köküdür. 老师讲课 «öğretmen ders anlatır».

数 iki okunuşlu. Fiil olarak üçüncü tonla shǔ «saymak»tır: 数一数 «bir say». Dördüncü tonla shù «sayı» olur: 数学 shùxué «matematik».

算'nın üstünde 笔 ve 等'den bildiğin bambu kökü ⺮ var. 算 «hesaplamak», 算一算 «bir hesaplayalım»; 打算 dǎsuan «niyetlenmek» kelimesinin de ikinci hecesi.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe fiili tekrarlayarak küçültmez. Göksel ve Kerslake ikilemenin (doubling) isim, zarf, sıfat ve ölçü sözcükleriyle yapıldığını sayar: «yavaş yavaş», «kapı kapı», «damla damla». Fiilin ikilendiği yer bir zarf-fiil kalıbıdır ve anlamı Çincenin tam tersidir: «ağlaya ağlaya anlattı» eylemin sürekli ya da tekrar tekrar yapıldığını vurgular. Çincede 看看 eylemi kısaltır, Türkçede «baka baka» uzatır.

Türkçe kısalığı ve hafifliği başka yollarla söyler. İlki bir zarftır: «bir bak», «biraz dinlen», «şöyle bir göz at». Buradaki «bir», Çincedeki 看一看'nın 一'si gibi sayı saymaz. İkincisi bir yardımcı fiil ekidir: -(y)Iver-. Dilbilgisi bu ekin eylemin çabukluğunu ya da kolaylığını gösterdiğini yazar; «Şu pencereyi kapayıversene» örneği Çincede 你关一下窗户吧 gibi bir ricaya denk düşer. «Bakıver», «tadıver», «yardım ediver» ricayı küçültür, tıpkı 帮帮忙 gibi.

Üçüncüsü istek kipidir. Türkçede «Bir bakayım», «Sana yardım edeyim» konuşanın yapmak üzere olduğu bir işi önerir; «Biraz konuşalım» birlikte yapılacak bir işi. Deniz'in yüz kez söylediği 我看看 Türkçede tam olarak «Bir bakayım»dır. Çince bu kibarlığı kipe değil fiilin biçimine yükler.

Çeviride bu yolların hepsi açık: 你尝尝 «Bir tadına bak» da olur, «Tadıver» de. Ters yönde, Türkçe «bir» ya da «-ver-» gördüğün yerde Çince bir tekrar ya da 一下 ara.

Örnekler

İlk iki örnekte tekrar bir öneriyi yumuşatıyor, üçüncüde sonucu belli olmayan bir tadımı. Dördüncü, onuncu ve on birincide 了 ortada: geçmişte kalmış kısa bir hareket ve ardından gelen bir başkası. Yedincide yalnız fiil parçaları ikilenmiş; sonuncuda 能 ile tekrar birlikte ricayı inceltiyor.

Örnek diyalog

Cumartesi öğleden sonra, yurdun ortak mutfağı. Deniz tavada menemen pişiriyor; 小明 ile 马克 kapıdan giriyor.

马克'in ilk sorusunda süren eylem 在 ile soruluyor ve tekrar yok; tekrar, kendi yapacağı kısa harekette beliriyor. 马克'in 尝了尝'su olmuş bir tadımı anlatıyor ve yargısı hemen geliyor. 小明'in 我想了想'su uzun bir düşünme değil, cevaptan önceki kısa bir duraklama. Son replikte 等一下 zamanı, 休息休息 dinlenmeyi kısaltıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 听听 (ya da 听一听), 准备准备, 聊聊天, 复习复习, 跳跳舞. İki heceli fiil bütün olarak, ayrılabilen fiil yalnız fiil parçasıyla tekrarlanır.
2. 喜欢, 是 ve 在 ikilenemez: biri bir duygu durumu, ikisi bir ilişki ya da bulunma bildirir; kısaltılacak bir hareket yok. 尝 ve 讲 eylem fiilidir: 尝尝, 讲讲.
3. 他想了想，就拿了手机。 (Tā xiǎng le xiǎng, jiù ná le shǒujī.) 了 ortada, kısa düşünmeyi geçmişte bir eylem izliyor.
4. 你帮我看看我的本子，好吗？ ve 你帮我看一下我的本子，好吗？ İkisi de ricayı yumuşatır; 看看一下 olmaz.

Özet kartı

1. Tek heceli eylem fiili: AA (看看, ikinci hece hafif) ya da A一A (看一看, 一 hafif).
2. Geçmişte kısa eylem: A了A (想了想, 看了看); 了 ortaya girer, *想想了 olmaz.
3. İki heceli fiil bütün olarak: ABAB (休息休息, 介绍介绍); *休休息息 değil, araya 一 girmez.
4. Ayrılabilen fiilde yalnız fiil ikilenir: AAB (跑跑步, 游游泳, 帮帮忙).
5. Anlamı küçültmektir: kısa süre, deneme, ricayı yumuşatma.
6. 一下 ile yakın anlamlı; ikisi birden kullanılmaz (*看看一下).
7. 是, 有, 在, 喜欢, 去 ve yardımcı fiiller ikilenmez; süren eylemde, olumsuz bildirimde, tümleçle birlikte tekrar yoktur.
8. Türkçe aynı küçülmeyi «bir bak», «-(y)Iver-» ve istek kipiyle kurar; Türkçede fiil ikilemesi («baka baka») ise süreyi uzatır.

Sonraki derse köprü

Ertesi sabah Deniz ile 小林 odayı toplayacak. Temizliğe girişirken 打扫打扫 demek bu dersin kuralıyla kurulur: iki heceli fiil, ABAB. İş bitince oda 干干净净 olacak ve orada iki hecenin her biri ayrı ayrı ikilenmiş. Sıradaki ders «Sıfat tekrarı: 高高的, 干干净净» sıfatların AA ve AABB biçimlerini açıyor. Fiili ikilemek eylemi küçültüyordu; bir sıfatı ikilemek niteliğe ne yapıyor?