最, 多, 好: en ve ne kadar

Kanca

Cuma, günün son dersi. 张老师 tahtaya dört şehrin ocak ayı ortalama sıcaklığını yazıyor: Pekin eksi 2,7, Xi'an eksi 0,5, Şanghay 5,4, İstanbul 6,2. Perşembe günü sınıf bu şehirleri ikişer ikişer tartmıştı. Şimdi dördü aynı tahtada ve tek bir soru bekliyor: hangisi?

Deniz'in Türkçesinde cevap tek kelimeyle hazır: «En soğuğu Pekin». Çincede o «en» sıfatın önüne yerleşen 最 zuì olacak. Ama ders oraya varmadan 马克 pencereye bakıp söyleniyor: 今天外边好冷啊！ Deniz duraksıyor. 好 «iyi» değil miydi? Soğuğun iyisi mi olur?

Anlatım

最: bir kümenin ucu

最 sıfatın önüne geçer ve niteliğin bir grupta en yüksek derecede kimde olduğunu söyler: 北京最冷 «En soğuk Pekin». Türkçedeki «en» gibi tek kelimedir ve her sıfatla aynı biçimde çalışır.

«En» ancak bir grubun içinde anlam taşır, ve Çince bu grubu çoğunlukla cümlenin başına koyar: 我们班马克最高 «Sınıfımızda en uzun Mark», 四个城市里，北京最冷. Küme 在……里 ya da yalın bir isimle (我们班) söylenir; konuşmadan belliyse düşer.

最 duygu bildiren fiillerin önüne de girer: 我最喜欢北京 «En çok Pekin'i seviyorum». Türkçenin «en çok»u Çincede yine tek 最. Olumsuz öbeğin önüne de geçer: 最不喜欢 «en sevmediğim».

最'li öbek ismi 的 ile niteler: 最冷的城市 «en soğuk şehir». İsim düşünce 的 kalır: 最高的是马克 «En uzunu Mark». Konuşmada arkaya bir 了 da gelir: 小狗最可爱了. Bu 了 değişim bildirmez, «en»in altını çizer.

多 ile soru: ne kadar?

Yaşı 多大 ile, boyu 多高 ile sormuştun (Ders HSK1.19); bu 多 konuşmada çoğu zaman duó diye söylenir, yazıda duō kalır. Sıfat değişince soru da değişir: 多远 «ne uzaklıkta», 多长 «ne uzunlukta», 多久 «ne kadar süre».

Uzaklık sorusunda iki noktanın arasını 离 lí kurar: A 离 B 多远？ «A, B'ye ne uzaklıkta?» 你家离学校多远？ Cevap da aynı kalıbı izler: 我家离学校不远, ya da bir sayıyla: 西安离北京一千多公里.

多 ile ünlem: ne kadar … !

Aynı 多 soru sormadan da gelir. Bu kez konuşan bir şeyin ne ölçüde olduğunu bilmek istemez; ölçüye hayran kalmıştır: 雪多漂亮啊！ «Kar ne kadar güzel!» 你看，这儿多好啊！ «Bak, burası ne güzel!»

Kalıp: özne + 多 + sıfat (+ 啊)! Sondaki 啊 a zorunlu değildir: 你看这个小狗，多可爱！ 很 bir niteliği sakin bildirirken 多 coşkuyla, bazen sitemle söyler: 这样做多麻烦！ «Böyle yapmak ne zahmetli!»

Soru ile ünlem aynı kelimelerle kurulabilir; farkı ezgi taşır. Soru cevap bekler, ünlem düşer ve hiçbir şey beklemez. Yazıda bu ayrımı 啊 ve ünlem işareti gösterir.

İzlence dördüncü düzeyde 多么 duōme'yi ekler. Aynı yere oturur: 多么漂亮啊！ Konuşmada 多 yeter.

啊'nın sesi bir önceki heceye uyar

啊 hafif tonludur ve önündeki hecenin sonuna uyar. 多好啊 konuşmada çoğu zaman hǎo wa diye duyulur, yazıda bazen 哇 ile gösterilir. -a, -e, -i'den sonra ya (呀), -n'den sonra na (哪) olur; 好冷啊'da değişmez. Bu geçişi ağzın kendisi yapar; ünlemde 呀 ya da 哇 görürsen yeni bir kelime arama.

好: «iyi»den «çok»a

Kancadaki 好冷啊 bir derece zarfıdır. 好 sıfatın önüne gelir ve 很 gibi «çok» der: 好冷, 好漂亮, 好远. Fark tonda: 好'nin içinde konuşanın duygusu vardır, bu yüzden en sık ünlemde, 啊 ile birlikte yaşar.

Bu duygunun bir sınırı var. Derece zarfı olarak 好 olumsuz cümleye, bilgi isteyen soruya, «belki, -ebilir» bildiren kipe girmez. 今天好冷啊！ olur, ama *今天好冷吗？ kurulmaz. Soracaksan 很 ya da çıplak sıfat: 今天冷吗？

好 sayıların ve miktarın önünde de «çok»tur. İzlence 好多'yu sayı sözcükleri arasına koyar: 好多人 «bir sürü insan», 好多书. Zamanda 好久 «çok uzun süre»: 好久不见 bu yüzden «uzun zamandır görüşemedik» demektir.

Sıklık bölgeye göre değişiyor. Anakaradan bakan bir kaynak, sıfat önündeki 好'nin son yıllarda Tayvan'ın etkisiyle yayıldığını ve sonda 哦 gibi bir edatla biraz kadınsı duyulabildiğini yazar. Tayvan Çincesinde ise 他好高 «öyle uzun ki» tonunda gündelik bir cümledir. 好多 ve 好久 ise her yerde olağan. 好冷啊 diyen biri yanlış konuşmuyor; bir ton seçiyor.

多 mı, 太……了 mı?

Ders HSK1.21'deki 太……了 da ünlem gibi söylenir, ama bakışı farklı. 太……了 niteliği bir sınırla ölçer: bir ölçü aşılmıştır, çoğu zaman da yakınma vardır. 这件衣服太贵了，我不买 «Bu giysi fazla pahalı, almıyorum». 多……啊 ise sınır aramaz, ölçünün büyüklüğüne şaşar: 这件衣服多漂亮啊！ Bir giysiye 太漂亮了 da denebilir; o zaman 太 konuşma dilindeki «çok, harika» anlamındadır.

Çerçeveleri karıştırma: 太 sona 了 ister, 多 ise 啊. *多漂亮了 diye bir ünlem yoktur.

Karakter köşesi

啊 dersin ünlemlerinin sonundaki edat. Solunda ağız kökü 口, sağında 阿 duruyor: 阿姨'nin ilk hecesi, burada okunuşu getiriyor. Tek başına bir ünlem olduğunda tonlu da okunabilir; cümle sonundaki edat olarak tonsuzdur.

离 uzaklık sorusunu kuran kelime: 你家离学校多远？ Kökü seyrek görülen 禸; 离开 líkāi «ayrılmak» kelimesinde de aynı karakter var.

南 ile 方 birlikte 南方 nánfāng «güney, Çin'in güneyi» kelimesini kurar; karşıtı 北方 běifāng. 南方人 «güneyli», 北方人 «kuzeyli» demektir. 方 kendi kökünü oluşturur ve dört çizgidir. 南'nin kökü en üstteki 十.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe üstünlüğü 最 gibi tek bir kelimeyle kurar ve onu da sıfatın önüne koyar: «en soğuk», «en uzun». Kümeyi ise bir bulunma ekiyle ya da «arasında, içinde» ile verir: «listedeki en başarılı çocuk», «katılanlar arasında en başarılı». Çince kümeyi cümlenin başına alır (我们班, 四个城市里), ama düşünce aynı: «en» bir grubun içinde anlam kazanır.

Türkçede «en» birkaç duygu fiilini doğrudan niteleyebilir: «en sevdiğim oyuncu»; Çincede 最喜欢 aynı yolu izler. «En uzunu Mark»taki iyelik eki ise Çincede 的'ye düşer: 最高的是马克.

Soru ile ünlem arasındaki bağ da tanıdık. Türkçede «ne kadar» hem soru sorar («Yeni bürosu acaba ne kadar büyük?») hem ünlem kurar; ünlemler bildirme cümlesinin ezgisiyle söylenir ve soru ezgisinden bu yolla ayrılır. «Burası ne güzel bir yer!» bir hayranlıktır, cevap beklemez. Çincede 多 aynı ikili işi görür, ayrımı da yine ezgi ve sondaki 啊 yapar.

好'nin Türkçede tam bir karşılığı yok. «Çok» renksizdir, 很'ye yakındır. Duygu yüklü «öyle soğuk ki!» ya da «ne soğuk!» 好冷啊'ya daha yakın düşer: ikisi de bilgi değil tepki.

Örnekler

Beşinci ve altıncı örnekte 多 bir cevap bekliyor, yedincide beklemiyor. Sonuncu örnek iki kalıbı tek cümleye sığdırıyor: fiyat bir sınırı aşmış, güzellik ise hayranlık uyandırıyor.

Örnek diyalog

Cuma öğleden sonra, sınıf. Tahtada dört şehir ve dört sayı; pencerenin dışında rüzgâr.

小明'in ilk cümlesi bir hayranlık, ikincisi gerçek bir soru; ikisinde de 多 var, ezgi ayrı. Deniz 最不喜欢 ile 最'yi olumsuz bir öbeğe bağlıyor. 张老师'nin son repliği bir ünlem olduğu kadar Deniz'in cümlesine verilmiş bir not.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 四个城市里，Deniz家那儿冬天最热。 (Sì ge chéngshì li, Deniz jiā nàr dōngtiān zuì rè.) Küme önde, 最 sıfatın hemen önünde.
2. Soru: 你家多大？ — yükselen ezgi, cevap bekler. Ünlem: 你家多大啊！ — düşen ezgi, 啊 ve ünlem işareti; «Evin ne kadar büyük!»
3. 地铁上好多人啊！ (Dìtiě shang hǎoduō rén a!) ya da 人好多啊！ İkisinde de 好 «çok» demek; 很多 da doğru olurdu, ama vagondaki o anın tepkisini 好 taşır.
4. (a) 太……了: 这个包太贵了！ Bir sınır aşılmış. (b) 多……啊: 这张照片多好看啊！ Ölçüye hayranlık; 太好看了 da doğaldır.

Özet kartı

1. 最 + sıfat «en …»: 北京最冷. Küme önde: 我们班, 四个城市里.
2. 最 duygu fiilini de niteler: 我最喜欢北京; isim yerine geçince 的: 最高的是马克.
3. Soru: 多 + sıfat? — 多大, 多高, 多远; uzaklık A 离 B 多远？
4. Ünlem: 多 + sıfat + (啊)! — 雪多漂亮啊！ Soru mu ünlem mi, ezgi ve 啊 söyler.
5. 多么 aynı yere oturur; izlencede dördüncü düzeyde.
6. 好 + sıfat duygu yüklü «çok»: 好冷啊; soruya ve olumsuz cümleye girmez. 好多, 好久 miktar ve süre için.
7. 好'nin sıfat önündeki kullanımı Tayvan'da gündelik, anakarada son yıllarda yaygınlaştı; bir ton seçimidir, yanlış değil.
8. 太……了 bir sınırın aşıldığını söyler, 多……啊 ölçüye şaşar; 太 ile 了, 多 ile 啊.

Sonraki derse köprü

张老师 fotoğrafı gösterirken 你们看 dedi: «bakın». Aynı isteği fiili iki kez söyleyerek de kurabilirdi: 你们看看. Bu dersteki 多 ve 好 bir niteliği güçlendiriyordu; bir fiili ikizlemek onu güçlendirir mi, yoksa hafifletir mi? Sıradaki ders «Fiil tekrarı: 看看, 试一试, 想了想» bu ikizlenmenin üç biçimini açıyor ve araya giren 一 ile 了'nin ne eklediğini soruyor.