有 ve 没有 ile karşılaştırma: 这么, 那么

Kanca

Perşembe sabahı, sınıfın kapısı. Deniz salı günü aldığı yeni montun içinde; 小明 onu baştan aşağı süzüp gülüyor: 今天没有昨天那么冷吧？ Deniz'in aklı hemen Ders HSK1.25'e gidiyor, 没有 «yok» demekti. Bugünün dünü yok mu?

Ders başlıyor. 张老师 Deniz'in yeni montunu görünce pencereden dışarı bakıp soruyor: 你家那儿冬天有北京这么冷吗？ Bu kez 有 de «var» değil. Kimse kimseye bir şey sahip olup olmadığını sormuyor; iki cümle de iki yeri, iki günü aynı ölçüye vuruyor. «-in kadar», «bu kadar», «o kadar» Çincede 有, 没有, 这么 ve 那么 ile kuruluyor.

Anlatım

没有 ile «B kadar değil»

Sahiplik cümlesinde 没有 bir şeyin yokluğunu söylüyordu: 我没有车 «Arabam yok». Aynı kelime iki şeyi tek bir ölçüye vurmanın da aracıdır. Sıra şöyle: A + 没有 + B + sıfat.

他没有我高 «O benim kadar uzun değil». 地铁没有出租车快 «Metro taksi kadar hızlı değil». Cümleyi okurken ağırlığın hangi tarafta olduğunu kaçırma: sıfatın anlattığı nitelik B'de daha fazla. 他没有我高 dendiğinde uzun olan «ben»im.

比 cümlesiyle karşılaştır: 我比他高 ve 他没有我高 aynı durumu iki ucundan anlatır. 比 cümlesi büyüğü özneye koyar, 没有 cümlesi küçüğü. Hangisini seçeceğin kimden söz ettiğine bağlı; 小明 bugünü konu ettiği için öznesi 今天 oldu.

比 cümlesinden bildiğin kısıt burada da geçerli: sıfat çıplak kalır, 他没有我很高 kurulmaz. Olumsuzluk da 不 ile yapılamaz; 有'nin karşısında hangi anlamda olursa olsun 没 durur.

这么 ve 那么: ölçüyü göstermek

Kalıbın parantez içindeki parçası, sıfatın önüne gelen 这么 ya da 那么'dır: 北京没有上海那么热. Anlam değişmez, ama B'nin niteliği biraz öne çıkar: «Şanghay'ın o sıcaklığı» gibi, sanki herkesin bildiği bir ölçüye işaret ediliyor.

Hangisinin seçileceğini mesafe belirler. 这 yakın gösterir, 那 uzak; 这么 de elinin altındaki, gözünün önündeki bir ölçüyü, 那么 uzaktaki ya da geçmişteki bir ölçüyü gösterir. 张老师 Pekin'de, Pekin'i sorarken 这么 dedi: ölçü pencerenin dışında, herkesin teninde. 小明'in kancadaki 那么'si ise geride kalmış bir günü gösteriyordu: dün.

Zaman da bir mesafedir. Geçmiş bir dönem şimdiyle kıyaslanınca 那么 neredeyse zorunlu hâle gelir: 今年冬天没有去年那么冷 «Bu kış geçen yılki kadar soğuk değil». Konuşanın kendisi B ise çoğu zaman 这么 gelir: 他没有我这么忙.

Tek başına 这么 + sıfat

B düşerse geriye «bu kadar, o kadar» kalır. Bu kullanımı aslında tanıyorsun: 这么晚, 这么小的杯子 daha önce örneklerde geçti. Fiyat etiketini gören biri 这么贵！ diye şaşırır; ölçü bu kez etikette, gözün önünde. Olumsuz cümlede 没有那么 «o kadar da değil» der: 这件衣服没有那么贵 «Bu giysi o kadar da pahalı değil». Burada B yok; karşılaştırılan şey, dinleyenin kafasındaki fiyat.

有: soruda ve «ulaşmak» anlamında

Olumlu 有 da aynı kalıba girer, ama bildirme cümlesinde seyrek duyulur. En çok soru olarak yaşar: 你有他那么高吗？ «Sen onun kadar uzun musun?» Soruyu soran çoğu zaman cevabın «hayır» olacağını sezer; 有那么贵吗？ «Gerçekten o kadar pahalı mı?» bir itirazdır.

有'nin ikinci işi bir ölçüye ulaşmaktır. Ders HSK1.22'de 小明一米八 diye isim yüklemli bir cümle kurmuştun. 小明有一米八 ise «Xiao Ming'in boyu bir seksen var, o çizgiye ulaşıyor» der: ölçünün o sınıra vardığını vurgular. Olumsuzu da doğal: 我没有一米八 «Boyum bir seksene varmıyor». Sıfat sona eklenebilir: 有一米八高. Ağırlıkta, yaşta, uzaklıkta da aynı: 这个包有十公斤吗？

Sınır: 不比 ve 一样

比 dersinde 不比'nin «-den daha … değil» dediğini, bir iddiaya itiraz ettiğini görmüştün. Şimdi farkı 没有'nin yanında görebilirsin. 他没有我高 sıralamayı kurar: uzun olan benim. 他不比我高 yalnız bir üstünlüğü reddeder; aynı boyda olmamız da mümkün. «Aynı boydayız» demenin kendi kalıbı 跟……一样 ise izlencede 不比 ile birlikte üçüncü düzeyde duruyor. O zamana kadar eşitliği soruyla yoklayabilirsin: 你有他那么高吗？

Karakter köşesi

刚 diyalogda Deniz'in 刚买的 cevabında geçiyor: «yeni aldım». 刚才 gāngcái «az önce» kelimesi de aynı karakterle başlar. Sağdaki 刂 bıçağın dikey biçimidir, soldaki 冈 gāng okunuşu taşır.

海 上海 Shànghǎi adının ikinci hecesi; kelime kelime «denizin üstü». Solunda su kökü 氵, sağında 每 duruyor; 每 burada anlamla değil sesle ilgili, ama okunuşu bugün 海'den çok uzak.

安 张老师'nin memleketi 西安 Xī'ān'ın ikinci hecesi. Çatı kökü 宀 altına 女 yerleşmiş; iki parça ses vermez, birlikte anlam kurar, yani bir birleşik anlam karakteri (会意字).

合 ile 适 birlikte 合适 héshì «uygun, tam oturan» kelimesini kurar: 这件衣服你穿很合适 «Bu giysi sana tam oldu». 适'nin kökü 辶 üç çizgi sayılır. 合'nin altındaki 口 kök olarak da sözlükte onun yeri. Beşi de üçüncü düzeyin kelime listesinde.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe eşitliği bir ilgeçle kurar: «Ali, Mehmet kadar uzun». «Kadar»ın tamlayıcısı çoğunlukla eksizdir, ama ben, sen, biz, siz, bu, şu, o ve kim ilgi ekini alır: «senin kadar akıllı», «benim kadar». Çince bu işi bir fiile yükler: 有 ya da 没有, ve onu B'nin önüne koyar. Türkçede ölçülen kişi önce gelir, ilgeç arkadan; Çincede ölçü kelimesi önde, ölçülen arkada.

Olumsuzluğun yeri de farklı. Türkçe «değil»i en sona bırakır: «Mehmet kadar uzun değil». Çince olumsuzu en başa, B'den önce alır: 他没有我高. Cümlenin ilk yarısını duyan Çince dinleyici sonucu bilir; Türkçede son kelimeye kadar beklemek gerekir.

«Bu kadar» ile «o kadar» işaret sözcüklerinden türer ve onların yakın-uzak ayrımını taşır. Mantık 这么 ile 那么'nin mantığıdır: elindeki çanta için «bu kadar pahalı», vitrindeki için «o kadar». Olumsuz cümlede «o kadar» ayrıca bir yumuşatıcıdır: «Onlar o kadar varlıklı değillermiş». Çincede 没有那么 aynı işi görür: 没有那么贵 «o kadar da pahalı değil».

Bir fark daha: Türkçede olumlu «Mehmet kadar uzun» sıradan bir bildirme cümlesidir. Çincede olumlu 有 kalıbı daha çok soruda yaşar; bildirmede «bir seksene ulaşıyor» gibi ölçü cümlelerinde rahatlar.

Örnekler

Son örnekte B dinleyenin elindeki telefon, bu yüzden 这么. İkinci ve yedinci örnekte 那么 uzak bir yeri ve geçmiş bir kışı gösteriyor. Dördüncüde soru, ağabeyin boyunu bilinen bir ölçü gibi öne çıkarıyor. Dokuzuncuda B bir isim değil, bir söz: «senin dediğin».

Örnek diyalog

Perşembe, sabah dersi. Pencerenin dışında rüzgâr; 张老师 derse havayla giriyor.

Pekin B olunca hep 这么 geliyor: konuşanlar ölçünün tam içinde oturuyor. 小明 Şanghay'ı B yapınca 那么'ye geçiyor: şehir yüzlerce kilometre uzakta. Deniz'in sorusundaki 有 kimsenin bir şeyi olup olmadığını sormuyor, termometrenin eksi ona varıp varmadığını soruyor. 小明'in 没有那么冷 cümlesinde B yok; karşı çıktığı ölçü, arkadaşlarının az önce anlattığı soğuk. 马克'in son cümlesinde A ile B iki eylem: giysi almak ve koşmak.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 这个包没有那个包那么贵。 (Zhège bāo méiyǒu nàge bāo nàme guì.) Uzaktaki çanta B; 那么 isteğe bağlı, ama vitrine işaret ettiği için doğal.
2. (a) 那么: Türkiye uzakta, konuşan Pekin'de. (b) 这么: B, 小明'in elindeki telefon.
3. Deniz没有马克高。 (Deniz méiyǒu Mǎkè gāo.) Özne küçük olan; ağırlık B'de, yani 马克'te.
4. (b): 不比 yalnız «daha lezzetli değil» der, eşitliği açık bırakır. (a) Çin mutfağını açıkça üstte görür.

Özet kartı

1. A + 没有 + B + sıfat: «A, B kadar … değil»; nitelik B'de daha fazla: 他没有我高.
2. Sıfat çıplak kalır (很 yok); olumsuz hep 没有, asla 不有.
3. 这么 / 那么 sıfattan önce gelir: yakın, elde, gözönünde ölçü için 这么; uzak ya da geçmiş ölçü için 那么: 北京没有上海那么热, 今年没有去年那么冷.
4. Olumlu 有 çoğunlukla soruda: 你有他那么高吗？; 有那么贵吗？ bir itirazdır.
5. 有 bir ölçüye ulaşmayı da söyler: 小明有一米八, 这个包有十公斤吗？
6. B düşerse 这么贵！ bir şaşkınlık, 没有那么贵 «o kadar da değil» olur.
7. 不比 eşitliği açık bırakır, 没有 bırakmaz; 不比 ve 跟……一样 üçüncü düzeyde.
8. Türkçe «B kadar … değil»: ilgeç arkada, olumsuzluk sonda; Çincede ikisi de B'nin önünde.

Sonraki derse köprü

Sınıfta dört şehir konuşuldu: Pekin, Xi'an, Şanghay ve Deniz'in İstanbul'u. Her cümle ikisini birbirine ölçtü, ama kimse dördünü birden sıralamadı. Hangisinde kış en sert? Sıradaki ders «最, 多, 好: en ve ne kadar» bir grubun ucunu gösteren 最'yi ve sıfatın önüne geçen iki derece zarfını, 多 ile 好'yu açıyor. 张老师'nin 今天这么冷！ ünlemi hiçbir şeye ölçülmeden de söylenebiliyordu; o şaşkınlığın başka hangi kalıpları var?