比 (2): farkın ölçüsü

Kanca

Pazartesi, ilk dersin zili çalmadan. 马克 telefonunda cumartesi Çin Seddi'nde çekilmiş bir fotoğrafı açıyor: burcun önünde yan yana iki siluet. 马克'in daha uzun olduğunu Deniz cumartesi kabul etmişti, ama fotoğraf aradaki mesafeyi abartıyor gibi. Gerçek farkı söylemek istiyor ve cümleyi Türkçedeki sırayla kuruyor: 马克比我七公分高。 «Mark benden yedi santim uzun.»

小明 gülüyor ve aynı kelimeleri başka bir sırayla geri veriyor: 马克比你高七公分。 Sayı sıfatın önünden arkasına geçti, başka hiçbir şey değişmedi. Bu derste iki şey arasındaki farkın ne kadar olduğunu söylemeyi öğreneceksin: biraz, çok ve tam bir sayıyla. Üçünün de yeri aynı.

Anlatım

Fark sıfatın arkasında

Ders HSK2.13'te 比 cümlesi hangisinin önde olduğunu söylüyordu. Mesafeyi ölçmek için sıfatın arkasına bir ölçü eklenir:

Ölçü sıfatı izleyen bir tümleçtir. Fiilin arkasında süreyi ve kaç kez olduğunu sayan öbeklerin sıfattaki karşılığıdır.

Biraz: 一点儿 ve 一些

一点儿 yìdiǎnr ve 一些 yìxiē farkın küçük olduğunu söyler: 这件比那件长一点儿, 今天比昨天热一些. İkisi de sıfattan sonra gelir.

Ders HSK1.21'deki 有点儿 de «biraz» diye çevrilir, ama başka bir iş görür. 有点儿 sıfatın önüne gelir, hiçbir şeyle kıyaslamaz ve hoşa gitmeyen bir durumu yumuşatır: 这件有点儿贵 «Bu biraz pahalı», yani bana fazla. 一点儿 sıfatın arkasına gelir ve bir başkasına göre ölçer: 这件贵一点儿 «Bu biraz daha pahalı», yani ötekinden. 比 cümlesine yalnız 一点儿 girer.

Pazarlık dersinde (Ders HSK1.42) söylediğin 便宜一点儿 de bu kalıptandı. Orada 比 yoktu; kıyasın öbür ucu, satıcının söylediği fiyat, ortadaydı. İzlence sıfat + sayı tümlecini 比'siz de tanır: bağlam ikinci terimi taşıyorsa 这件大一点儿 tek başına yeter.

Çok: 得多 ve 多了

Büyük fark için sıfatın arkasına 得多 de duō ya da 多了 duō le gelir: 坐飞机比坐火车快得多, 这张照片比那张好看多了. İkisi de «çok daha» demektir. Konuşmada 很多 da duyulur: 便宜很多.

Ayrıldıkları bir nokta var. 多了 bağlamdan bilinen bir öncekiyle kıyaslarken 比'siz de durur: 我的头疼好多了 «Baş ağrım çok hafifledi», yani dünküne göre. 得多 genellikle açık bir 比 ister. 多了'daki 了 burada bir eylemin bittiğini söylemez; kalıbın sabit parçasıdır.

Önceki derste 很 sıfatın önünden atılmıştı. «Çok daha»nın Çincedeki yeri işte bu arka yuva.

Tam olarak: sayı + ölçü kelimesi

Ölçülebilen farkta sayı, ölçü kelimesiyle birlikte sıfatın arkasına geçer. Yaşta 岁: 我大姐比我大五岁. Parada 块: 这个比那个贵十块钱. Zamanda 分钟: 我的表比你的快五分钟. Boyda konuşmada sık duyulan birim 公分 gōngfēn «santimetre»; yazıdaki 厘米 límǐ izlencede beşinci düzeyde.

Soru da aynı yuvaya gelir: 你大姐比你大几岁？ 这个比那个贵多少钱？ Cevap boşluğu doldurur, sırayı değiştirmez.

Yaş farkında 老 ya da 年轻 değil, 大 ile 小 kullanılır: 他比我大两岁 «benden iki yaş büyük», 我比他小两岁 «ondan iki yaş küçük».

Tam sayının yanına 得多 ya da 多了 eklenmez; sayı farkı zaten ölçmüştür. Dikkat: 贵五十块 elli yuan, 贵五十多块 ise sayıdan sonra gelen 多 ile «elli küsur yuan».

得'li karşılaştırmada fark

Önceki ders eylemleri 他跑得比我快 ya da 他比我跑得快 diye karşılaştırdı. Ölçü bu cümlelerde de en sona, sıfatın arkasına eklenir: 他跑得比我快多了, 我写得比他慢一点儿. Nesneli fiil iki kez söylenir ve ölçü yine sonda kalır: 他游泳游得比我快多了.

«Daha az» yerine karşıt sıfat

比 cümlesinde «daha az pahalı» diye bir kalıp aranmaz; karşıt sıfat seçilir: 贵 yerine 便宜, 高 yerine 矮, 胖 yerine 瘦. 那件比这件便宜五十块 «Şu bundan elli yuan ucuz», 这个椅子比那个矮一点儿 «Bu sandalye ötekinden biraz alçak». Fark her zaman sıfatın gösterdiği yönde ölçülür.

Karakter köşesi

矮 insanın ve eşyanın yüksekliğindeki kısalığı söyler; karşıtı 高. 我比马克矮七公分 kancadaki farkı öbür yönden ölçer. Solunda ok kökü 矢, sağında 委 durur.

胖'nın solundaki parça ay değil, et kökünün daralmış biçimidir; tabloda bu yüzden ⺼ yazılı, Kangxi sözlüğü onu 肉 altında sayar. Sağda 半 bàn, sesin bir kısmını taşır. Karşıtı 瘦: 他比以前胖了一点儿 «Eskisinden biraz kilo almış».

照 ile 片 birlikte 照片 zhàopiàn «fotoğraf» olur ve 张 ile sayılır: 一张照片. 照'nın altındaki dört nokta ateş kökü 灬, üstte 昭 zhāo. 片 dört çizgiyle kendi kökünü oluşturur. Dört karakter de üçüncü düzey listesinde.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe ölçüyü sıfattan önce verir: «yedi santim uzun», «iki yaş büyük», «on lira pahalı», «beş dakika ileri». Karşılaştırılan öğe ayrılma ekini alır: «benden iki yaş büyük». Çince 比 B'yi aynı yerde tutar, ölçüyü ise sıfatın arkasına taşır: 比我大两岁. Türkçe konuşanın kulağı farkı önce duymaya alışkındır; Çincede önce sıfat söylenir, ne kadar olduğu ardından gelir.

Küçük farkta da aynı ters sıra görülür. Göksel ve Kerslake, konuşma dilinde «daha»sız bir «az»ın «biraz daha» anlamına geldiğini örnekler: «bundan az (daha) büyük bir araba». Türkçenin «az»ı da «biraz»ı da sıfatın önündedir; Çincenin 一点儿'i arkasında: 比这个大一点儿.

«Daha az» Türkçede verimli bir kalıptır: aynı kaynak «bizimkinden daha az gürültülü bir sokak» örneğini verir. Çince bunun yerine karşıt sıfatı seçer: «daha az pahalı» değil 便宜, «daha az uzun» değil 矮 ya da 短.

Türkçe «biraz» hem yakınmaya hem kıyasa yarar; «Bu biraz pahalı» ile «Bu biraz daha pahalı» arasında yalnız «daha» vardır. Çince bu ayrımı kelimeye ve yerine bağlar: yakınmada 有点儿 sıfattan önce, kıyasta 一点儿 sıfattan sonra.

Örnekler

İlk iki örnek farkı tam sayıyla, üçüncü ve altıncı 一点儿 ile ölçüyor. Dördüncü ve yedinci büyük farkı söylüyor; yedincide ölçü 得'li cümlenin sonuna eklenmiş. Beşincide saatin ileri olması 快 ile anlatılıyor, fark yine arkada. Son örnekte 比 yok: 多了 bugünkü ağrıyı dünküyle bağlamdan tartıyor.

Örnek diyalog

Pazartesi sabahı, sınıfın kapısı. 马克 telefonundaki fotoğrafları gösteriyor; 小明 ve Deniz ekrana eğilmiş.

Deniz'in ilk tepkisi 高得多 ile bir izlenimi ölçüyor; 马克 aynı farkı 七公分 ile kesinleştiriyor. 小明 iki ölçüyü art arda veriyor: önce 一点儿, sonra sayı. Yaşlar 大 ve 小 ile tartılıyor. 张老师'nin iki cümlesindeki 多了 fotoğrafları ve ödevleri karşılaştırıyor. Deniz'in son cümlesi 得'li karşılaştırmaya 一点儿 ekliyor; 马克'in kısa cevabında ise bağlam yetiyor, 比 de fiil de düşüyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 二姐比我大两岁。 (Èrjiě bǐ wǒ dà liǎng suì.) — 我比二姐小两岁。 (Wǒ bǐ èrjiě xiǎo liǎng suì.) Yaşta 大 ile 小; sayı iki cümlede de sıfatın arkasında.
2. (a) 有点儿: kıyas yok, küçüklükten yakınılıyor. (b) 一点儿: 比 ile ötekine göre ölçülüyor. (c) 一点儿: ricada da sıfatın arkasında.
3. 我的表比你的慢三分钟。 (Wǒ de biǎo bǐ nǐ de màn sān fēnzhōng.) «Geri» için 慢, karşıtı 快; fark sıfatın arkasında.
4. 咖啡比茶贵十二块。 (Kāfēi bǐ chá guì shí'èr kuài.) — 茶比咖啡便宜十二块。 (Chá bǐ kāfēi piányi shí'èr kuài.) «Daha az pahalı» yerine karşıt sıfat 便宜.

Özet kartı

1. Farkın ölçüsü sıfatın arkasına gelir: A 比 B + sıfat + ölçü. Türkçedeki gibi önde durmaz.
2. Küçük fark: 一点儿 ya da 一些. Yakınma bildiren 有点儿 sıfatın önüne gelir ve 比 cümlesine girmez.
3. Büyük fark: 得多 ya da 多了; 多了 bağlam yetiyorsa 比'siz de durur (好多了).
4. Tam fark: sayı + ölçü kelimesi (大三岁, 贵十块钱, 高七公分); yanına 多了 eklenmez. Soru: 大几岁？ 贵多少钱？
5. Yaşta 大 / 小; «daha az» yerine karşıt sıfat: 便宜, 矮, 瘦.
6. 得'li karşılaştırmada da ölçü sona gelir: 他跑得比我快多了.
7. Türkçe ölçüyü sıfattan önce verir («iki yaş büyük»), Çince sonra (大两岁).

Sonraki derse köprü

Fark buraya kadar hep bir yöne ölçüldü: biri ötekini geçiyor, geçtiği miktar sıfatın arkasına yazılıyor. Deniz 马克'e yedi santim yetişemiyor; bunu 比 ile söylemek için ya 马克'i özne yapmak ya da 矮'ya geçmek gerekti. Çincede ölçüyü 马克'in boyuna koyup «onun kadar uzun değilim» demenin ayrı bir yolu var. Sıradaki ders «有 ve 没有 ile karşılaştırma: 这么, 那么» bu yolu açıyor: sahip olmayı bildiren 没有 nasıl bir ölçüt kurar, 这么 ile 那么 neyi işaret eder?