Sıklık: 次 ile kaç kez

Kanca

Cuma, son dersin bitimi. 张老师 tahtaya 长城 yazıyor ve sınıfa dönüyor: 你们去过几次长城？ 马克 hemen atılıyor: 我去过两次长城。 Pekinli 小明 aynı soruyu başka bir sırayla cevaplıyor: 我去过长城很多次了。 Birinde 长城 sayının arkasında, ötekinde önünde; 张老师 ikisine de başını sallıyor.

Deniz bu serbestliği aklına yazıp 小明'e dönüyor: 昨天我找了两次你，你不在。 Bu kez 小明 gülerek düzeltiyor: 你找了我两次吧？ Yer adı iki yere de oturabildi, 你 ise yalnız birine. Bu derste bir eylemin kaç kez yapıldığını sayan 次'yi, sayının fiilin neresine geldiğini ve nesnenin cinsine göre onun çevresinde nasıl yer değiştirdiğini öğreneceksin.

Anlatım

Kaç kez: fiil + sayı + 次

Ders HSK2.11'de süre fiilin arkasına geçmişti. Kaç kez sorusunun cevabı da aynı yere gider: 我去了三次 «Üç kez gittim». Görünüş edatı fiile bağlanır, sayı ile 次 onu izler: 去了三次, 看过两次. 次 bir eşyayı değil, eylemin kendisini sayar; 三本书'taki 本 kitapları, 三次'teki 次 gidişleri sayar.

Bu yuvayı aslında tanıyorsun. 等一下, 看一下 gibi kalıplardaki 一下 «bir kerecik, biraz» da fiilin arkasında duran bir eylem ölçüsüdür; HSK 1 izlencesi «动词+动量补语» başlığını bu kalıp için açar. 次 ise ikinci düzeyde gelir ve sayıyı gerçekten saymaya başlar.

Birkaç küçük kural: «iki kez» 两次'dir, 二次 değil. 一次 tonu değişmiş biçimde okunur: yí cì. Soru 几次 ile kurulur ve cevabın yerine oturur: 你去过几次？ Sayı büyükse 多少次 da sorulur.

Kaçıncı kez: 第一次 fiilin önünde

Sayı bir sıra bildirdiğinde yer değiştirir. 我第一次去长城 «Çin Seddi'ne ilk kez gidiyorum» cümlesinde 第一次 fiilin önünde, bir zaman ifadesi gibi durur. Kaç kez olduğu fiilin arkasında sayılır, kaçıncı kez olduğu fiilin önünde söylenir. Sıra sayılarını kuran 第 burada eylemlere uygulanıyor.

Aynı aile 次'nin bir olayı adlandırdığı kalıpları da kurar: 这次, 上次, 下次. 下次我请 «Bir dahaki sefere ben ısmarlarım» ve 这次考试 «bu sınav» gibi; burada sayılan şey bir eylem değil, olayın kendisidir.

Nesne nereye girer?

Fiilin nesnesi varsa sayı ile nesne aynı yere talip olur; kararı nesnenin cinsi verir:

Sıradan bir şey nesnesi sayının arkasına geçer: 我每天刷两次牙, 我昨天换了两次衣服. Zamir ise vurgusuz, hafif bir kelimedir ve sayının önüne kayar: 我找了你两次. Süre dersindeki 等了你半个小时 ile aynı kural: sayı da süre gibi zamirin arkasında kalır. Yer ve kişi adları iki sırayı da kaldırır, bu yüzden kancadaki 马克 ile 小明 ikisi de haklıydı. 这本书 gibi işaret sıfatı almış, iki konuşanın da bildiği bir nesne de zaman zaman zamir gibi davranıp sayının önüne geçer. Nesneyi cümlenin başına almak da hep mümkündür: 这本书我看过两次.

Ayrılabilen fiil ikiye açılır ve sayı ortadaki boşluğa yerleşir: 游了三次泳, 跑了两次步.

次 mi, 遍 mi?

Ders HSK2.7'de 请再说一遍 cümlesiyle 遍'yi görmüştün. İkisi de fiilin arkasına gelir ve kaç kez diye sayar, ama aynı şeyi saymazlar. 遍 bir eylemin başından sonuna kadar bütün bir turunu sayar; çoğunlukla aynı içerik tekrarlanır. 这本书我看过三遍 «Bu kitabı baştan sona üç kez okudum» demektir. 次 ise içerikle ilgilenmez, yalnız olayı sayar: 这本书我看过三次 kitabı üç kez elime aldığımı söyler, her seferinde baştan sona okuduğumu değil.

Okumak, dinlemek, yazmak gibi bir metni baştan sona geçen eylemlerde 遍 doğal gelir; gitmek, aramak gibi tek tek olaylarda 次. 遍 kelime olarak bir sonraki düzeye ait; şimdilik 次'den ayırman yeter.

Sıklık: «haftada iki kez»

Ders HSK2.6'daki 经常 bir sıklığı sayısız söylüyordu: «sık sık». Sayı vermek gerektiğinde zaman birimi fiilin önüne, sayı arkasına gider: 我一个星期游三次泳 «Haftada üç kez yüzerim», 我每天刷两次牙 «Her gün iki kez diş fırçalarım». 每 «her» birimi tek tek ele alır: 每个星期, 每年. İki ifade bir arada da durur: 我经常去，一个星期两三次.

Alışkanlık anlatan bu cümlelerde 了 da 过 da yoktur; sayı tekrarlanan bir düzeni ölçer. Geçmiş bir dönemi sayarken 了 geri gelir: 这个星期我去了两次.

Hiç: kısa bir ön bakış

Hiç gidilmemiş bir yer için 过 ile kurulan 没去过 yeterli. Konuşmada bir de 一次也没去过 duyacaksın: «bir kez bile gitmedim». İzlence bu «一……也没» kalıbını üçüncü düzeye koyuyor; şimdilik anlamını tanı, kendi cümlelerinde 没去过 ile kal.

Karakter köşesi

城 kancadaki 长城 Chángchéng «Çin Seddi» kelimesinin ikinci yarısı; kelimenin harfiyen anlamı «uzun sur». Solunda toprak kökü 土, sağında sesi veren 成 chéng duruyor; iki karakter tıpatıp aynı okunur. Tek başına «şehir» anlamında da kullanılır; 城市 «şehir» üçüncü düzey kelimesi.

换 bir şeyi başkasıyla değiştirmektir: 换衣服 «üstünü değiştirmek», 换车 «aktarma yapmak». Solda el kökü 扌, sağda 奂 huàn; ikisi bugün aynı okunuyor.

刷 ile 牙 birlikte 刷牙 «diş fırçalamak» olur, dersin sıklık örneklerinin en gündeliği. 刷'nın sağındaki 刂 bıçak kökünün dikey biçimi; sol yarıda 尸 bir 巾 parçasını örter. 牙 dört çizgiyle yazılır ve kendi kökünü oluşturur. 换, 刷 ve 牙 üçüncü düzeyde; bileşen ayrışımı Make Me a Hanzi verisine dayanıyor.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede sayı, yanına bir sayma kelimesi alarak fiilden önce gelir: «üç kez gittim», «iki defa aradım», «bir kere söyledim». TDK sözlüğü «kez»i tanımlarken «defa, kere, sefer, yol» kelimelerini eş anlamlı olarak sıralar. Çince bu dört kelimenin işini ikinci düzeyde tek bir 次 ile görür ve sayıyı fiilin arkasına yerleştirir: 我去了三次. Türkçede önde duran sayı Çincede arkaya geçer, tıpkı süre gibi.

Düzenli sıklıkta Türkçe zaman birimine bulunma eki getirir, sayıyı yine «kez, defa, kere» ile verir: «Artık makine yılda dört beş kez arızalanıyor.» Çincede zaman birimi hiçbir ek almaz ve fiilin önüne geçer, sayı yine arkada kalır: 一年坏四五次. Türkçedeki «-da» ekinin karşılığını Çincede sözcük sırası taşır.

Türkçe «kez»in ne tür bir tekrarı saydığını ayırt etmez. «Kitabı iki kez okudum» kitabın bütününü de, iki kısa göz atmayı da anlatabilir; bütün bir turu kastettiğimizde «baştan sona» diye ekleriz. Çince bu farkı kelimenin içine koyar: 这本书我看了两遍 baştan sonayı kendiliğinden söyler, 次 ise yalnız olayları sayar.

Türkçede «onu iki kez aradım» ile «iki kez onu aradım» vurgu farkıyla ikisi de kurulur. Çincede zamir hep sayının önüne geçer: 找了他两次.

Örnekler

İkinci örnekte yer adı sayının önünde, birincide arkasında; ikisi de doğal. Üçüncüde zamir 你 sayıdan önce, dördüncüde 衣服 sonra geliyor. Beşinci ve altıncı örnek düzenli bir sıklığı ölçüyor: zaman birimi fiilin önünde, sayı arkasında, 了 yok. Yedincide 第一次 fiilin önüne geçmiş, çünkü kaç kez değil kaçıncı kez olduğunu söylüyor.

Örnek diyalog

Cuma, ders bitti. 张老师 cumartesi için bir gezi duyuruyor; 马克, 小明 ve Deniz kürsünün yanında.

Sahnede ölçüler iki ayrı işi görüyor. 次 gidişleri, aktarmaları, aramaları ve toplantıları sayıyor; Deniz'in yazdığı karakterler ise 遍 ile sayılıyor, çünkü her biri baştan sona yazılmış bir tur. 马克'in cevabında yer adı sayının arkasında, 小明'in cümlesinde zamir 您 önünde. 开会 ayrılabilen bir fiil; 两次 iki parçasının arasına giriyor. 张老师'nin 去了二十多次了 cümlesi süre dersindeki iki 了'yi sayıya uyguluyor: yirmiyi aşkın ve sayı hâlâ artıyor. 张老师'nin 这次'si ile 小明'in 上次'si ise saymıyor, fiilin önünde birer olayı adlandırıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 我给小明打了三次电话，可是他没接。 (Wǒ gěi Xiǎo Míng dǎle sān cì diànhuà, kěshì tā méi jiē.) Kişi 给 ile fiilin önünde; 电话 şey nesnesi, sayının arkasında. 接 «telefonu açmak, karşılamak» üçüncü düzeyde.
2. (a) 遍: cümle baştan sona yeniden okunuyor. (b) 次: 来 tek tek gelişleri sayıyor; 我家 yer, sayının önünde de durabiliyor.
3. 马克去过很多次法国。 (Mǎkè qùguo hěn duō cì Fǎguó.) Anlam aynı; yer adı iki sırayı da kaldırıyor.
4. 我一个星期打两次篮球，每天跑一次步。 (Wǒ yí ge xīngqī dǎ liǎng cì lánqiú, měi tiān pǎo yí cì bù.) Zaman birimi önde, sayı arkada; 篮球 şey nesnesi olarak sayının arkasında, 跑步'da sayı iki parçanın arasında.

Özet kartı

1. 次 eylem ölçü kelimesidir (动量词); sayı ile birlikte fiilin arkasına gelir: 去了三次, 看过两次. Soru 几次.
2. Şey nesnesi sayının arkasında (换了两次车), kişi zamiri önünde (找了他两次), yer ve kişi adı iki yerde de (去过两次北京 / 去过北京两次).
3. Ayrılabilen fiilde sayı ortaya girer: 游了三次泳, 刷两次牙, 开了两次会.
4. Kaçıncı kez fiilin önünde: 第一次去; 上次, 下次, 这次 bir olayı adlandırır.
5. 遍 baştan sona bir turu sayar (看了两遍), 次 içerikten bağımsız olayları; 遍 kelimesi üçüncü düzeyde.
6. Düzenli sıklık: zaman birimi fiilin önünde, sayı arkasında: 我每天刷两次牙, 一个星期游三次泳.
7. Türkçe sayıyı fiilin önüne alır ve zaman birimine «-da» ekler («haftada iki kez»); Çince sayıyı arkaya koyar, zaman birimini eksiz öne alır.

Sonraki derse köprü

马克 Çin Seddi'ne iki kez gitti, 小明 sayamayacak kadar çok; 张老师 yirmiyi aştı. Bu cümleler sayıları veriyor ama iki kişiyi doğrudan tartmıyor. Sıradaki ders «比 (1): A, B'den daha…» iki şeyi aynı ölçüye vuran 比 karşılaştırma cümlesini (比较句) açıyor. 马克 «我比你高» dese, 比 ile 高 arasına 很 girebilir mi, yoksa bu cümle «çok» demenin başka bir yolunu mu ister?