Süre tümleci: ne kadar sürdü?

Kanca

Çarşamba akşamı, yurdun kantini. 马克 soruyor: 你学了多长时间汉语？ Deniz düşünmeden cevaplıyor: 我学了一年汉语。 小明 kaşlarını kaldırıyor: 一年？现在不学了？

Deniz o sabah pistte koşmuş, öğleden sonra derse girmiş; Çinceyi bırakmış gibi duyulmak istemiyor. Cümlesindeki kelimelerin hepsi doğru, eksik olan sondaki küçük bir 了. Bu derste bir eylemin ne kadar sürdüğünü söylemeyi öğreneceksin: sürenin fiilin neresine oturduğunu, nesneyle nasıl yer paylaştığını ve sondaki 了'nin süreyi neden bugüne bağladığını.

Anlatım

Süre fiilin arkasına gelir

Saat söylerken zaman ifadesi fiilin önünde durur: 我八点上课 «Sekizde derse giriyorum». Bir sürenin uzunluğunu söylerken ise Çince onu fiilin arkasına taşır: 我睡了八个小时 «Sekiz saat uyudum». Öndeki 八点 eylemi zamanın bir noktasına yerleştirir; arkadaki 八个小时 eylemin kendisini ölçer.

Bitmiş bir eylemde 了 fiile bağlanır, süre onun arkasına gelir: 他等了二十分钟 «Yirmi dakika bekledi». Her gün tekrarlanan bir alışkanlıkta 了 yoktur: 张老师每天早上跑一个小时 «Zhang Hoca her sabah bir saat koşar».

Kısa ve belirsiz bir süre için 一会儿 yeter: 我们休息了一会儿 «Biraz dinlendik». Yaklaşık süre için 多 eklenir: kendi ölçüsü olan birimde arkaya (一年多 «bir yılı aşkın»), 个 alan birimde 个'nin arkasına (两个多小时 «iki saati aşkın»).

Hangi süre 个 ister?

Süre ölçen kelimelerin bir kısmı kendi ölçü kelimesidir ve sayıya doğrudan eklenir. Ötekiler araya 个 alır.

En pahalı hata 月 ile yapılır: 三个月 «üç ay» bir süredir, 个 düşünce kalan 三月 «mart»tır. 一周 daha çok yazıda görülür, konuşmada 一个星期 yaygın. Ders HSK1.17'de kadrandaki noktayı (三点) süreden (三个小时) ayırmıştın; bu tablo o ayrımın öbür yarısı. Saat için konuşmada 钟头 da duyulur: 两个钟头 «iki saat», ama 两点钟 «saat iki»; ikisi de 钟 taşır, süreyi 个 belli eder.

Nesne gelince: fiili tekrarla ya da süreyi öne al

«İki yıl Çince öğrendim» cümlesinde süre de nesne de fiilin arkasını istiyor. İlk çözüm 得 dersinde 游泳游得 ile gördüğün fiil tekrarı: önce fiil nesnesiyle, sonra fiil 了 ve süreyle. 他学汉语学了两年: ilk 学汉语 neyin yapıldığını, ikinci 学了两年 ne kadar sürdüğünü söyler.

İkinci çözümde süre nesnenin önüne bir niteleyici gibi yerleşir, «iki yıllık Çince» der gibi: 他学了两年汉语, 的 ile 他学了两年的汉语. Nesne cümlenin başına da geçebilir: 汉语我学了两年. Bu, bu düzeyin listesindeki «konu öznesi» (受事主语) kullanımı.

Nesne bir kişi zamiriyse sıra değişir; zamir süreden önce gelir: 我等了你半个小时 «Seni yarım saat bekledim». *我等了半个小时你 kurulmaz.

Ayrılabilen fiillerde nesne fiilin içinde hazırdır ve süre iki parçanın arasına girer: 睡了八个小时觉, 跑了四十分钟步. Ders HSK1.30'daki 睡个好觉 ayrılması burada da işliyor. Fiil tekrarı da geçerli: 跑步跑了四十分钟. 张老师 Deniz'in sabah kaç dakika koştuğunu sorsa cevap ikisinden biri olur, süre hiçbir zaman 跑'nün önüne geçmez.

İki 了: süre bugüne kadar

我学了一年汉语 bitmiş bir dönemi tartar: bir yıl öğrendim. Öğrenmenin sürüp sürmediğini söylemez, bağlamsız duyulunca kapanmış bir sayfa gibi okunabilir; 小明'in şakası buradan doğuyor.

Sona ikinci bir 了 eklenince süre konuşma anına kadar ölçülür: 我学了一年汉语了 «Bir yıldır Çince öğreniyorum». Fiil sonrası 了1 dönemi bir bütün olarak sayar, cümle sonundaki 了2 «şu ana gelindi» der. Ders HSK1.36 ikisinin buluştuğu bu yapıyı sonraya bırakmıştı.

Nesneyle en temiz biçim yine fiil tekrarı: 我学汉语学了一年了. Bu yapı çoğunlukla sürmekte olanı anlatır, ama 了2'nin asıl işi «şu ana kadar»ı işaretlemek; devamı arkadaki cümle söyleyebilir: 还想再学两年 «iki yıl daha öğrenmek istiyorum» ya da 以后不学了 «bundan sonra bırakıyorum».

Soru: 多长时间, 多久

Soru kelimesi cevabın gireceği yere oturur: 你睡了多长时间？ ya da 你睡了多久？ 长 «uzun», 久 «uzun süre»; önlerine gelen 多 «ne kadar» sorusunu kurar. 多久 daha kısa ve gündelik. Birim belliyse 几 de iş görür: 你每天睡几个小时？ İki 了 soruda da kalır: 你们等了多久了？ «Ne zamandır bekliyorsunuz?» beklemenin sürdüğünü varsayar.

Bir sınır: 来, 回 gibi bir anda olup biten fiillerde süre, eylemden bu yana geçen zamanı ölçer: 他来北京两个月了 «Pekin'e geleli iki ay oldu». İzlence bunu üçüncü düzeye koyuyor; bu derste süre uyumak, öğrenmek, beklemek gibi süren eylemlere bağlanıyor.

Karakter köşesi

久 dersin soru kelimesinin yarısı: 多久. Üç çizgiden oluşur, kökü eğik çizgi 丿. 好久不见 «uzun zamandır görüşmedik» selamlaşmasında da o var.

留 bir yerde kalmayı ya da bir şeyi geride bırakmayı anlatır; kökü alttaki 田. 留学生 «yabancı öğrenci» kelimesini kurar: Deniz de 马克 de Pekin'de birer 留学生.

自 ile 己 birlikte 自己 «kendi, kendisi» olur, bu düzeyin zamirlerinden biri: 我自己学了一年 «Bir yıl kendi kendime öğrendim». 己'yi 已经'deki 已 ile karıştırma: 己'nin sol üstü açık, 已'ninki yarıya kadar kapalı. 自 ve 己 ikisi de kendi köklerini taşır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe süreyi fiilin önüne koyar ve ona ek bile gerekmez; Göksel ile Kerslake süreyi «durum eki almamış bir isim öbeği» diye tanımlar: «Birkaç dakika bekledik.» Çince aynı bilgiyi fiilin arkasına taşır: 我们等了几分钟. Türkçede «iki yıl Çince çalıştım» cümlesinin öğeleri serbestçe kayar; Çince süre ile nesneyi aynı yere sığdırmak için fiili tekrarlar ya da süreyi nesnenin niteleyicisi yapar.

Asıl fark iki 了'de. Türkçe sürmekte olan süreyi iki yerden işaretler: süreye -DIr eklenir, fiil şimdiki zamanda kalır: «Üç yıldır burada çalışıyorum» (ya da «üç yıldan beri»). Çince fiilin biçimini değiştirmez. 我在这儿工作了三年了 cümlesinde fiil bitmiş bir dönemi sayan 了1'i taşır, cümle sonundaki 了2 ise bu dönemi şu ana bağlar. Türkçe «çalıştım» ile «çalışıyorum» arasında fiili seçer; Çince fiili aynı bırakır, sona bir hece ekler.

Üçüncü bir Türkçe kalıp, «Pekin'e geleli bir ay oldu», bir olaydan bu yana geçen zamanı -(y)AlI ile sayar. Çincedeki karşılığı, anlatımın sonunda sınırı çizilen 来北京一个月了; izlence onu bir sonraki düzeye bırakıyor. «Bir aydır öğreniyorum» ile «geleli bir ay oldu» Türkçede yan yana durduğu için ikisini aynı kalıba dökmek kolay; Çincede ilki süren bir eylemi, ikincisi bir anlık olayın ardından geçen zamanı ölçer.

Örnekler

İkinci örnekte 了 yok: koşu her sabah tekrarlanan bir alışkanlık. Üçüncüsü ile dördüncüsü aynı içeriği farklı dizilişle kuruyor. Beşincide nesne başa geçmiş, sondaki 了 öğrenmeyi bugüne taşıyor. Dokuzuncu örnekte 三点 fiilin önünde bir an, 两个小时 arkasında bir süre.

Örnek diyalog

Çarşamba akşamı, yurdun kantini. Deniz ile 小明 masada 马克'i bekliyor. 马克 elinde bir defterle içeri giriyor.

马克'in üç saatlik yazısı bitmiş bir iş: 写了三个小时, sonda 了 yok. Deniz'in Çincesi sürüyor ve 小明 onu iki 了 ile söylüyor. Zamir 你 süreden önce geliyor: 等了你半个小时. 马克'in uykusu ayrılabilen fiilin ortasına giriyor (睡了五个小时觉), Deniz'in sabah koşusu ise fiil tekrarıyla ölçülüyor (跑步跑了四十分钟). Deniz'in sorusu alışkanlığı sorduğu için 了'siz: 每天睡几个小时.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 我昨天下午游泳游了两个小时。 (Wǒ zuótiān xiàwǔ yóuyǒng yóule liǎng ge xiǎoshí.) ve 我昨天下午游了两个小时泳。 (Wǒ zuótiān xiàwǔ yóule liǎng ge xiǎoshí yǒng.) Zaman noktası 昨天下午 fiilin önünde; süre fiil tekrarının arkasında ya da ayrılan fiilin ortasında.
2. (a) yanlış: zamir süreden önce gelir, 我等了他半个小时. (b) doğru: her gün tekrarlanan alışkanlık, 了 gerekmiyor. (c) yanlış: 十分 bir saatin dakikası, süre için 十分钟 gerekir: 我们休息了十分钟.
3. Örnek cevap: 我学汉语学了一年多了，还想再学两年。 (Wǒ xué Hànyǔ xuéle yì nián duō le, hái xiǎng zài xué liǎng nián.) Fiil tekrarı nesneyi taşıyor, sondaki 了 süreyi bugüne kadar uzatıyor, ikinci cümle devam edileceğini söylüyor.
4. (a) 三点: buluşmanın anı, fiilin önünde. (b) 三个小时: okumanın süresi, fiilin arkasında.

Özet kartı

1. Süre tümleci (时量补语) fiilin arkasına gelir: 睡了八个小时. Zaman noktası (八点) fiilin önünde kalır.
2. 分钟, 天, 年, 周 sayıya doğrudan bağlanır; 小时, 星期, 月 araya 个 alır. 三个月 bir süre, 三月 mart.
3. Nesne varsa ya fiili tekrarla (学汉语学了两年) ya süreyi nesnenin önüne koy (学了两年(的)汉语). Kişi zamiri süreden önce gelir: 等了你半个小时.
4. Ayrılabilen fiilde süre ortaya girer: 睡了五个小时觉, 游了一个小时泳.
5. 了1 + süre + 了2 süreyi konuşma anına kadar ölçer: 我学了一年汉语了 «bir yıldır öğreniyorum».
6. Soru 多长时间 ya da 多久 ile, cevabın gireceği yerde: 你睡了多久？ Alışkanlıkta 了 yok: 每天跑一个小时.
7. Türkçe süreyi fiilin önüne koyar, sürmekte olanı «-DIr» ve şimdiki zamanla işaretler; Çince süreyi arkaya alır, sürmekte olanı sondaki 了 ile.

Sonraki derse köprü

马克 sınıfta üç saat karakter yazdı; 写了三个小时 o akşamın ne kadar sürdüğünü ölçüyor. Bu hafta o sınıfa kaç kez gidip yazdığını ise söylemiyor. Sıradaki ders «Sıklık: 次 ile kaç kez» bir eylemin süresi yerine kaç kez yapıldığını sayan kelimeye geçiyor. 次 de fiilin arkasına gelir; peki nesne bir kişi olduğunda o da 等了你半个小时'deki gibi zamirin arkasına mı geçer?