Durum tümleci: 得 ile nasıl yapıldığını söylemek

Kanca

Çarşamba, sabah altı buçuk, okulun koşu pisti. 张老师 her sabahki turunu atıyor; Deniz arkasından yetişip yanından geçiyor. Hoca soluk soluğa bir cümle kuruyor: 你跑得真快！

Bu cümlede 跑 «koşmak» ve 快 «hızlı» Deniz'in bildiği kelimeler. Yeni olan, ikisinin arasındaki küçük 得 ve sıra. Türkçe «hızlı»yı fiilin önüne koyar: «hızlı koşuyorsun». Çince önce koşuyu söyler, sonra 得 ile durup o koşuya bir not verir. Bu ders o notun nereye yazıldığını, nasıl olumsuzlandığını ve nasıl sorulduğunu anlatıyor.

Anlatım

Fiil + 得 + değerlendirme

Önceki üç derste fiilin arkasındaki kelime eylemin nereye vardığını ya da hangi yöne gittiğini bildirdi: 写错, 跑上去. Durum tümleci başka bir soruya cevap verir: eylem nasıl yapıldı, nasıl yapılıyor? Yapının iskeleti şu: fiil + 得 + sıfat öbeği.

Değerlendirmenin önünde çoğu zaman 很 durur. Burada 很 «çok» anlamına pek gelmez; cümleyi tamamlar, tıpkı Ders HSK1.20'deki sıfat yüklemli cümlede olduğu gibi. 他跑得快 tek başına bir karşılaştırma duygusu bırakır: «(ötekilerden) hızlı koşuyor». Gerçekten «çok» demek isteyen 非常 ya da 真 seçer: 你跑得真快.

Bu yapı çoğunlukla olmuş ya da alışkanlık hâline gelmiş bir eylemi tartar: bu sabahki koşu, her günkü kalkış saati. «Yavaş konuş» gibi bir ricada Çince de değerlendirmeyi öne alır: 请慢慢说.

Nesne varsa: fiil iki kez ya da nesne öne

Durum tümlecinin arkasına nesne gelmez. Fiilin bir nesnesi varsa, ki 说汉语, 唱歌, 写字 gibi gündelik öbeklerin çoğunda vardır, iki yol açılır.

Birincisi fiili tekrarlamak: önce fiil nesnesiyle, sonra aynı fiil 得 ile. 他说汉语说得很好. İlk 说汉语 neyin yapıldığını, ikinci 说得很好 nasıl yapıldığını söyler. 小明唱歌唱得很好听 de aynı düzende kurulur; 唱歌 bir ayrılabilen fiil olduğu için ikinci kez yalnız 唱 gelir.

İkincisi nesneyi öne almak. İlk fiil düşer, nesne fiilin önüne geçer: 他汉语说得很好. Nesne kişiyle birleşip 他的汉语 olabilir: 他的汉语说得很好. Konuşmada bu ikinci yol daha kısa olduğu için sık duyulur.

他说汉语得很好 ya da 他说得汉语很好 kurulmaz. 得 ancak fiile yapışır; araya nesne giremez, nesne arkaya da kaçamaz.

Olumsuz: 不 değerlendirmenin önünde

Olumsuzluk fiile değil, değerlendirmeye gelir: 我写得不好 «iyi yazamıyorum». Olumsuzlanan şey yazmak değil, yazının niteliği; Deniz yazıyor, ama beğenmiyor. Bu yüzden 不 fiilin önüne geçemez: *我不写得好 yanlıştır. 没 de kullanılmaz; 没 bir sonucun gerçekleşmediğini söylerdi, burada gerçekleşmiş bir eylemin niteliği tartılıyor.

Daha yumuşak söylemek istersen 不太 kullanılır: 我写得不太好 «pek iyi yazamıyorum». Kendi işini anlatırken bu biçim çok sık duyulur.

Soru: 怎么样 ya da A不A

En açık soru, değerlendirmenin yerine Ders HSK1.8'in 怎么样'sini koymaktır: 你跑得怎么样？ «Nasıl koşuyorsun, koşun nasıl?» Cevap aynı yere oturur: 跑得不错.

İkinci yol, değerlendirmeyi olumlu ve olumsuz yan yana dizmek: 他跑得快不快？ 你唱歌唱得好不好？ Bu biçimde tekrarlanan şey fiil değil, sıfattır. Cevap yine kısa: 很快 ya da 不快.

得'nin sesi ve yazısı

Bu 得 hafif tonla okunur: de. 觉得'den tanıdığın, sözlükte dé «elde etmek» diye okunan karakterin ta kendisi, ama burada kendi tonu yoktur ve öndeki fiile yaslanır: pǎo de, shuō de. Pinyinde ayrı yazılır.

Aynı hafif de sesini üç karakter paylaşır. İsimden önceki 的'yi tanıyorsun (我的书); fiilin önüne gelen 地 başka bir derste ele alınacak. Durum tümlecinin karakteri her zaman 得'dir: 跑得快 doğru, *跑的快 gündelik yazıda görülse de standart yazımda yanlış sayılır.

Bir uyarı daha. 听得懂 «anlayabiliyorum» da 得 ile kurulur, ama orada 得 bir değerlendirme değil bir olasılık taşır; o yapı, olasılık tümleci, üçüncü düzeyin konusu. Ayırmanın kestirme yolu 很: durum tümlecinde 得'nin arkasına 很 gelebilir (跑得很快), olasılık tümlecinde gelmez.

Karakter köşesi

Bu derste durum tümlecine en sık giren iki sıfatın karakterleri var. 清 ile 楚 birleşip 清楚 qīngchu «açık seçik, anlaşılır» olur; kelimede ikinci hece hafif tonludur, köşedeki chǔ karakterin kendi okunuşu. 清'yi Ders S.20'de 请, 情, 晴 ile aynı ailede görmüştün: solda su kökü, sağda okunuşu ton dahil olduğu gibi veren 青 qīng. Köşeye şimdi giriyor, çünkü artık bir kelimenin içinde iş görüyor. 楚 üstte 林, altta 疋 diye ayrışır.

干 ile 净 birleşince 干净 gānjìng «temiz» çıkar. 干 basitleştirmede iki eski karakteri karşılar: «kuru» anlamındaki gān ile «yapmak» anlamındaki gàn; 干净'de ilki. 净'nin solundaki iki noktalı kök 冫, sağındaki 争 zhēng ses ipucu sayılır. 清楚 ve 干净 üçüncü düzey kelimeleri.

最 zuì «en» demektir ve sıfatın önüne gelir: 最快, 最好. İkinci düzey kelimesi. Üstte 日 biçiminde görünen parça sözlükte 曰 köküdür; altta 取 durur.

Türkçe ile karşılaştırma

Bir işin nasıl yapıldığını anlatırken Türkçe çoğu zaman bir sıfat seçer ve fiilin hemen önüne koyar; ayrı bir ek gerekmez. Göksel ile Kerslake bu kuralı «güzel», «kolay» gibi sıfatlarla anlatır ve örneği bir şarkıdan seçer: «Özdemir o şarkıyı güzel söyledi.» «Hızlı koşar», «iyi konuşur», «erken kalkar» hep bu kalıptan.

Çince aynı bilgiyi ters uca taşır. Önce eylem gelir, sonra 得, en sonda değerlendirme: 他唱得很好. Türkçede «güzel» bir niteleyici gibi fiile önden yaklaşır; Çincede 很好 bir yüklem gibi arkadan söylenir. Kelime kelime okunursa 他唱得很好 aşağı yukarı «Onun söyleyişi iyi» gibi durur: değerlendirme cümlenin sonunda, vurgunun düştüğü yerde.

Nesne girince fark büyür. Türkçe dilbilgisi, nesne belirsiz bir genel isimse sıfatın onun da önüne geçtiğini gösterir: «Özdemir güzel şarkı söyler.» Türkçe sıfatı en öne iterek sorunu çözer. Çince değerlendirmeyi nesneden sonraya koyamadığı için fiili ikinci kez söyler: 他唱歌唱得很好. Türkçe konuşan kulağa bu tekrar ilk başta fazladan gelir; aslında Türkçenin «şarkı söylemesi güzel» gibi bir cümlede yaptığına yakındır: önce işi adlandır, sonra hakkında konuş.

Olumsuzda da yer değişir. Türkçe «iyi konuşmuyor» derken olumsuz eki fiile koyar. Çince 不'yü fiile değil değerlendirmeye bağlar: 说得不好. Bu yüzden Türkçe düşünen öğrencinin eli önce *不说得好'ya gider.

Örnekler

Dördüncü ve beşinci örnek aynı bilgiyi iki yoldan veriyor: biri fiili tekrarlıyor, öteki nesneyi öne alıyor. Yedincide olumsuz 不 yalnız 好'yu etkiliyor; uyku oldu, iyi olmadı. Sekizinci ile dokuzuncu iki soru biçimini gösteriyor.

Örnek diyalog

Çarşamba sabahı, koşu pisti. Deniz 张老师'yi geçtikten sonra yavaşlayıp onu bekliyor.

Pistin kenarında 小明 beliriyor; bir elinde kahve, ötekinde çay var, kendisi koşmuyor.

Sahnede her değerlendirme 得'nin arkasında. Deniz kibarlıkla 不慢 diyor: olumsuz 不 sıfata bağlı, koşuyu değil yavaşlığı inkâr ediyor. 小明 iki kez nesneli fiil kullanıyor, iki kez de fiili tekrarlıyor: 游泳游得, 唱歌唱得. 张老师 ise Deniz'in Çincesinden söz ederken nesneyi öne alıyor: 你的汉语说得不错. Deniz'in son repliğindeki 了 durumun değiştiğini söylüyor; geçen haftaki ödevde 找 ile 我'yu karıştırması artık geride.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 小明做饭做得很好吃。 (Xiǎo Míng zuòfàn zuò de hěn hǎochī.) ve 小明饭做得很好吃。 (Xiǎo Míng fàn zuò de hěn hǎochī.) İlki fiili tekrarlıyor, ikincisi nesneyi öne alıyor; 很好 de olur, 好吃 yemeğe daha uygun.
2. 小林起得不早。 (Xiǎo Lín qǐ de bù zǎo.) Soru: 小林起得怎么样？ (Xiǎo Lín qǐ de zěnmeyàng?) 不 fiile değil 早'ya gelir.
3. (a) durum tümleci: 听 + 得 + 很清楚, dinlemenin niteliği. (b) sonuç tümleci: 得 yok, 懂 bir sonuç bildiriyor. (c) 的, isimden önceki yapı edatı; tümleç değil.
4. 他跑得快不快？ (Tā pǎo de kuài bu kuài?) — 我们班他跑得最快。 (Wǒmen bān tā pǎo de zuì kuài.) Tekrarlanan kelime fiil değil sıfat.

Özet kartı

1. Durum tümleci (状态补语) = fiil + 得 + sıfat öbeği; eylemin nasıl yapıldığını değerlendirir: 跑得很快, 说得很清楚.
2. 得 hafif tonla okunur (de) ve yalnız 得 yazılır; 的 isimden önce, 地 fiilden önce durur.
3. 很 burada çoğu zaman cümleyi tamamlar; çıplak sıfat karşılaştırma tadı bırakır (他跑得快).
4. Nesneli fiilde ya fiil tekrarlanır (他说汉语说得很好) ya da nesne öne geçer (他汉语说得很好). *说汉语得很好 kurulmaz.
5. Olumsuz: 不 değerlendirmenin önüne gelir (写得不好). *不写得好 ve 没 kullanılmaz.
6. Soru: 得怎么样？ ya da sıfatla A不A: 跑得快不快？
7. Türkçe tarzı fiilin önüne koyar («hızlı koşar», «güzel şarkı söyler»); Çince değerlendirmeyi fiilin arkasına, cümlenin sonuna taşır.

Sonraki derse köprü

Pistte 张老师 Deniz'in koşusunu tarttı: 跑得真快. Ama kimse koşunun ne kadar sürdüğünü sormadı: yirmi dakika mı, bir saat mi? Sıradaki ders «Süre tümleci: ne kadar sürdü?» bir eylemin süresini fiilin arkasına yerleştiren süre tümlecini açıyor. 张老师 «Deniz kaç dakika koştu?» diye sormak istese süreyi 跑'nün önüne mi koyar, arkasına mı; ve 跑步 gibi nesneli bir fiilde süre nereye girer?