过: bir şeyi yaşamış olmak

Kanca

Öğle arası. 小明 Zhang Hoca'yı arıyor, Deniz de ona yardım etmek istiyor: «张老师去了土耳其.» Deniz'in aklında sabahki ders var; hoca yıllar önce Türkiye'ye gitmiş, orada mantıya benzeyen küçük hamur işleri yemiş. 小明 ise bu cümleden bambaşka bir şey anlıyor: hoca şu anda Türkiye'de, öğleden sonraki ders yapılmayacak.

Cümlede tek bir parça yanlış seçilmiş. Türkçede «gitti» iki durumu da anlatabiliyor; Çincede ise fiilin arkasındaki küçük parça, gidişin bugüne bir sonuç bırakıp bırakmadığını söylüyor. Bu derste o parçanın kardeşini tanıyacaksın: hayatta bir kez yaşanmış olanı işaretleyen 过.

Anlatım

Fiil + 过: hayatında en az bir kez

Bir eylemin konuşanın ya da başka birinin geçmişinde, en az bir kez yaşandığını söylemek için fiilin hemen arkasına 过 gelir. Bu kullanımda 过 hafif tonla, kısa okunur: guo.

我吃过饺子 «Jiaozi yedim, tadına baktım». 他坐过飞机 «Uçağa binmişliği var». Cümle olayın ne zaman olduğunu söylemiyor; söylediği tek şey, o deneyimin öznenin geçmişinde bulunduğu. Bu yüzden 过 cümleleri çoğu zaman bir kişiyi tanıtır: neler görmüş, nereleri gezmiş, neyi denemiş.

Yapı 了 ile aynı yeri kullanır: fiil, ardından görünüş edatı, ardından nesne.

Ayrılabilen fiillerde 过 fiil ile nesnenin arasına girer: 跳过舞 «dans etmişliği var», 游过泳 «yüzmüşlüğü var». 过'yu kelimenin sonuna eklemek (*跳舞过) olmaz.

Olumsuz: 没……过, ve 过 yerinde kalır

Bir deneyimin hiç yaşanmadığını söylemek için fiilin önüne 没 ya da 没有 gelir: 我没去过土耳其 «Türkiye'ye hiç gitmedim». 不 burada kullanılmaz, çünkü konu bir niyet ya da alışkanlık değil, geçmişte olup olmamış bir şey.

Asıl dikkat edilecek nokta 过'nun kaderi. Tamamlanma 了'si 没 gelince cümleden çıkıyordu: 我买了 → 我没买. 过 ise olumsuzda kalır: 我吃过 → 我没吃过. Bu fark anlamı da değiştirir. 我没吃饺子 «(o sırada, o gün) jiaozi yemedim» tek bir fırsatı olumsuzlar; 我没吃过饺子 «hayatımda hiç jiaozi yemedim» bütün bir geçmişi tarar. 过'yu düşüren öğrenci, «hiç» demek isterken yalnız «yemedim» demiş olur.

Sormak: 过吗 ve 过没有

Soru iki yoldan kurulur. Cümlenin sonuna 吗 eklenir: 你坐过飞机吗？ Ya da olumlu ile olumsuz art arda gelir, 不 yerine 没有 ile: 你坐过飞机没有？ Kısa cevap fiili 过 ile tekrarlar: 坐过 ya da 没坐过. Yalnız «evet» anlamında 是 demek yetmez; Çince cevabı fiil taşır.

了 mı, 过 mı: sonuç bugün geçerli mi?

İki edat da fiilin arkasında durur ve ikisi de çoğunlukla geçmişi anlatır; ayrıldıkları yer olayın bugüne ne bıraktığıdır.

Aynı karşıtlık başka fiillerde de çalışır. 他当了老师 «Öğretmen oldu» yeni bir durumu başlatır; bağlam aksini söylemedikçe adam hâlâ öğretmendir. 他当过老师 «Bir zamanlar öğretmenlik yapmış» ise o dönemin kapandığını sezdirir. 了 olayın kendisine bakar; 过 olaya, kapanmış bir dosya gibi geçmişin içinden bakar.

Zaman kelimeleriyle ve 次 ile

过 belirli bir saate bağlanmak zorunda değil, ama geniş bir zaman dilimiyle sık sık birlikte gelir: 以前 «eskiden, daha önce», 小时候 «çocukken», 去年 «geçen yıl». 小时候我学过游泳 «Çocukken yüzme öğrenmiştim». Zaman kelimesi deneyimin hayatın hangi dönemine düştüğünü söyler, 过 o dönemde bir kez yaşandığını.

Deneyimin kaç kez yaşandığı da söylenebilir: 这本书我看过两次 «Bu kitabı iki kez okudum». 次 eylemi sayan ölçü kelimesidir ve izlencede bu seviyededir; kaç kez sorusu ilerleyen bir derste kendi başına işlenecek.

Aynı karakterin iki işi

过 tek başına bir fiil olarak da kullanılır ve o zaman «geçmek, geçirmek» demektir: 过生日 guò shēngrì «doğum gününü kutlamak». Fiil olan 过 dördüncü tonla okunur ve kendi nesnesini alır; edat olan 过 başka bir fiilin arkasına yapışır ve hafif tondadır.

Gündelik konuşmada bir de 过……了 birleşimine rastlarsın: 我已经吃过饭了 «Ben yemeğimi yedim zaten». Burada bir hayat deneyiminden söz edilmiyor; konuşan, işin yapılmış olduğunu ve tekrarlanması gerekmediğini vurguluyor. Sofraya çağrıldığında verilen kibar bir rettir.

Karakter köşesi

过 yürüyüş kökü 辶 ile 寸'dan oluşur (Make Me a Hanzi); geleneksel yazıdaki biçimi 過'dir. 辶'yi 这 ve 远'den tanıyorsun; Çin standardında üç çizgiyle sayılır ve karakterin sonunda yazılır. Tabloda sözlük okunuşu guò var; dersin konusu olan edat ise hafif tonla guo okunur.

经 sol yanında ipek kökü 纟 taşır, sağında üstte küçük bir parça ve altta 工 durur. Deneyim görünüşünün Çince adı 经历态'nin ilk hecesidir. 已 ile birleşince 已经 yǐjīng «zaten, artık» kelimesini kurar. 已, 己 jǐ «kendi» ile karıştırılır: 已'nin sol üstteki çizgisi yarıya kadar kalkar, 己'ninki açık kalır. 旅 solunda 方 kökü taşır ve 游'yla 旅游 lǚyóu «gezmek, seyahat» kelimesini kurar; iki kelime de izlencede ikinci düzeydedir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe deneyim sorusunu çoğu zaman geçmişin sıradan «-DI»sıyla kurar ve yükü cümlenin geri kalanına verir. Göksel ve Kerslake'in dilbilgisinde «hiç» zarfı soru cümlelerinde olumsuzluk olmadan da geçer ve «-DI mI» ile birleşince tam olarak deneyim sorusunu kurar: «Hiç sabah güneşin doğuşunu seyrettin mi?» Olumsuz soru da aynı yolla kurulur: «Hiç binmedin mi uçağa?» Düz cümlede ise «hiç» bir olumsuzluk ister: «hiç gitmedim» denir, «*hiç gittim» denmez.

Çince bu işi fiilin arkasındaki 过'ya verir. 你坐过飞机吗？ cümlesinde «hiç»in karşılığı olan ayrı bir kelime yok; deneyim sorusunu 过 tek başına kurar. «Daha önce» de Türkçede zaman ifadesi olarak cümleye eklenir, Çincede 以前 aynı işi görür ama 过 olmadan deneyim anlamını taşımaz: 我以前常吃饺子 eski bir alışkanlığı anlatır, 我以前吃过饺子 bir deneyimi.

Konuşma dilinde bir Türkçe biçim daha var: «Oraya gitmişliğim var», «O lokantada yemişliğimiz var». Bu biçim olayı kişinin geçmişindeki bir birikim gibi sunduğu için anlamca 过'ya yaklaşır; ama konuşma diline aittir, 过 ise her üslupta kullanılır. Çeviride çoğu zaman «-DI» ile «hiç» ya da «daha önce» yeter.

Belirsizlik de Türkçede kalır. «Hoca Türkiye'ye gitti» cümlesi, hocanın şu an orada olduğunu da, bir zamanlar gidip döndüğünü de anlatabilir; hangisi olduğunu bağlam söyler. Çincede bu seçimi konuşan yapmak zorundadır: 去了 ya da 去过. Kancadaki karışıklık tam burada doğdu.

Örnekler

Beşinci örnek 过'nun sezdirdiği kapanışı açıkça gösteriyor: yüzme dersi geçmişte kaldı, beceri de onunla gitti; sondaki 了 bu yeni durumu haber veriyor. Sekizincide 过 ayrılabilen 跳舞'nun ortasına giriyor. Sonuncuda nesne cümlenin başına alınmış, 两次 ise okuma deneyiminin kaç kez yaşandığını sayıyor.

Örnek diyalog

İkinci düzeyin ilk ders günü. 张老师 tahtaya büyük harflerle 过 yazıyor ve sınıfa dönüyor.

Öğle arası, kantin. 小明 elinde bir kâğıtla Deniz'in masasına geliyor.

Sınıftaki konuşmada her soru 过 ile kuruluyor ve her cevap fiili 过 ile geri veriyor: 学过, 去过, 没喝过. 张老师'nin cevabındaki 一次 Türkiye deneyimini sayıyor. Kantinde Deniz kancadaki cümleyi kuruyor ve 小明 onu bir yolculuk haberi olarak duyuyor; düzeltme 以前去过 ile geliyor. 我说错了'deki 错 fiilin sonucunu bildiriyor: söyledim, ama yanlış çıktı. 小明'in açıklaması gündelik bir özet: 了'li cümle bağlamsız duyulduğunda gidişin sonucunu bugüne taşır, 过'lu cümle dönüşü varsayar.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 了 — dün yaşanmış tek, sayılı bir olay. (b) 过 — hayatta bir kez tadıp tatmadığı soruluyor. (c) 了 — hoca şu an okulda değil, gidişin sonucu bugün geçerli. (d) 过 — çocuklukta kalmış ve bugün etkisi kalmamış bir deneyim.
2. 我没看这本书 — 了 düşer, belirli bir okuma olmadı. 我没看过这本书 — 过 kalır, bu kitabı hayatında hiç okumadın.
3. (a) 你喝过中国的绿茶吗？ ya da 你喝过中国的绿茶没有？ (b) 小时候我没学过游泳。 — «hiç» için ayrı kelime gerekmiyor, 没……过 yeter.
4. Örnek: 你坐过地铁吗？ — 坐过。 你吃过包子吗？ — 没吃过。 你见过张老师吗？ — 没见过。 Kısa cevapta fiil 过 ile tekrarlanır; olumsuzda 没 gelir, 过 yerinde kalır.

Özet kartı

1. Fiil + 过 (hafif ton, guo): eylem öznenin geçmişinde en az bir kez yaşandı; zaman belirtilmez.
2. Olumsuz: 没(有) + fiil + 过. 了 olumsuzda düşer, 过 kalır: 我没去过.
3. Soru: ……过……吗？ ya da ……过……没有？; kısa cevap 去过 / 没去过.
4. 去了: gidişin sonucu bugün de geçerli olabilir. 去过: gidilip dönülmüş, deneyim geçmişte.
5. 以前, 小时候, 去年 deneyimi bir döneme yerleştirir; 次 kaç kez yaşandığını sayar: 看过两次.
6. Ayrılabilen fiilde 过 araya girer: 跳过舞.
7. Fiil olarak 过 dördüncü tonla «geçmek, geçirmek»: 过生日. 过……了 «zaten yapıldı» vurgusu: 我已经吃过饭了.
8. Yeni karakterler: 过, 经, 已 (已经 zaten), 旅 (旅游 gezmek).

Sonraki derse köprü

过 kapanmış bir deneyime geçmişin içinden bakıyordu; 了 bir olayın gerçekleştiğini bildiriyordu. Sıradaki ders «着 (1): durumun sürmesi» bakışı şimdiye çeviriyor: bir eylemin bıraktığı durumun hâlâ yerinde durması, açık bir kapı ya da birinin üstündeki ceket gibi. Bir eylemin sürdüğünü 在 de söylüyordu. Eylemin kendisinin sürmesi ile eylemin geride bıraktığı durumun sürmesi aynı şey mi, ve 着 bunlardan hangisini söylüyor?