Olumlu-olumsuz soru: 是不是, 去不去

Kanca

Cuma akşamı yurt koridorunda 小明 kafasını Deniz'in kapısından uzatıp tek bir şey sordu: «你去不去？» Deniz önce cümlenin yarısını kaçırdığını sandı. Bir 去 duymuştu, bir 不, ardından yine 去. «Gidiyor musun, gitmiyor musun?» Türkçede böyle soran biri ya sabırsızdır ya da az önce sorduğu soruya cevap alamamıştır. 小明 ise ne sabırsızdı ne de soruyu tekrarlıyordu; yalnızca hafta sonu planını açıyordu.

Bu derste Çincenin ikinci evet-hayır sorusunu öğreniyorsun. 吗 sorusunda bir cümle kurup sonuna soru edatı eklemiştin. Bu soruda ise edat yok: yüklemi bir kez olumlu, bir kez olumsuz söylüyorsun ve iki ihtimali birlikte karşındakinin önüne koyuyorsun. Seçim onun.

Anlatım

Yüklem + 不 + yüklem

Fiili ya da sıfatı söyle, ardından 不, ardından aynı fiil ya da sıfat yeniden. Öznenin yeri değişmez, cümlenin geri kalanı da olduğu gibi kalır:

Sıfat kendi başına yüklem olduğu için fiil gibi davranır; 冷不冷 de 喝不喝 kadar doğal bir sorudur.

Cevap, Ders HSK1.5'teki kuralla verilir: soruda hangi yüklem varsa o geri gelir. 你去不去？ diye sorana 去 ya da 不去, 冷不冷 diye sorana 冷 ya da 不冷. Soru iki seçeneği zaten saymıştır; sen yalnız birini seçip geri söylersin.

Sonda 吗 yok

En sık yapılan yanlış, yeni soruya eski alışkanlığı eklemektir: «你去不去吗？». Olumlu-olumsuz soru kendi başına bir sorudur; 吗 ile birleşemez. Japon öğrencilerin HSK kompozisyonlarını tarayan bir araştırmada olumlu-olumsuz sorulardaki en sık yanlış tam olarak buydu.

Kalıbın önü de korunur. 很 «çok» buraya giremez: «今天很冷不冷？» olmaz, 今天冷不冷？ olur. 也 «de, da» da giremez: «你也去不去？» olmaz. Sen de gidecek misin diye sormak istiyorsan 吗'ya dön: 你也去吗？ Bu sınırlar 吗 sorusunda yoktur; 今天很冷吗？ ve 你也去吗？ kusursuz cümlelerdir.

Ortadaki 不 hafiftir

Pinyinde ortadaki 不'yu ton işaretsiz yazıyoruz: qù bu qù, shì bu shì, hǎo bu hǎo. Bu kalıpta 不 tonunu yitirir ve kısa, hafif söylenir; Ders S.15'te sesini tanımıştın. 不是 tek başınayken bú shì'dir, 是不是 içinde ise shì bu shì. Vurgu iki yandaki yükleme düşer; dinleyen kulak da orayı yakalar: 去…去.

İki heceli fiil: 喜不喜欢

Fiil iki heceliyse bütün fiili iki kez söyleyebilirsin: 喜欢不喜欢 xǐhuan bu xǐhuan. Ya da ilk heceyi alıp 不'nun önüne koyar, bütün fiili arkaya bırakırsın: 喜不喜欢 xǐ bu xǐhuan. İkincisi daha kısa ve günlük konuşmada daha sık duyulur; birincisi yanlış değildir. 休息 «dinlenmek» de aynı yolla 休不休息 olur, 知道 da 知不知道.

Nesne nereye gider?

Nesnesi olan fiilde ders kitaplarının verdiği düzen şudur: fiil + 不 + fiil + nesne. 你喝不喝茶？ 你去不去超市？ Bu dersin örnekleri hep bu düzende.

Kuzeyde başka bir düzen de duyarsın: nesne birinci fiilin hemen arkasına girer, soru 不 + fiil ile kapanır: 你喝茶不喝？ Zhu Dexi bu iki düzenin Çin lehçelerinde birbirini tamamlayarak dağıldığını gösterdi: «fiil-nesne-不-fiil» kuzey lehçelerinde, «fiil-不-fiil-nesne» ise güneyde yaygındır. Kuzeyli biri 你喝茶不喝？ diye sorarsa şaşırma; kendin kurarken birinci düzeni kullan.

Sahip olmayı soran 有 ise bu kalıba 不 ile girmez; kendine özgü olumsuzuyla Ders HSK1.25'te gelecek.

吗 ile ne farkı var?

İki soru da evet-hayır sorusudur ve çoğu yerde birinin yerine öteki kullanılabilir. Aralarındaki farkı dilbilgisi kitapları uzun süre şöyle anlattı: olumlu-olumsuz soru tarafsızdır, soran cevabı kestirmeye çalışmaz; 吗 sorusu ise soranın aklında bir tahmin olduğunda kullanılır. Bu görüş Chao 1968'den beri yaygındır.

Ama Liu Yuehua ve arkadaşlarının dilbilgisi kitabı, 吗 sorusunun soranın cevaptan hiç emin olmadığı durumlarda da kullanıldığını yazar; ayrım kesin değildir. Güvenle söylenebilecek olan şu kadar: 吗 sorusu tarafsız da olabilir, hafifçe «evet» beklentisi de taşıyabilir; olumlu-olumsuz soru ise iki ihtimali açıkça sayar ve hangisinin seçileceğini dinleyene bırakır.

Pratikte bu, cevapta da görünür. 吗 sorusu bir yargıyı ortaya koyduğu için 对 «doğru» ile onaylanabilir. 是不是 ile sorulan soru ise iki ayrı yargı sunar; 对 demek hangisine «doğru» dediğini belirsiz bırakır. Ona 是 ya da 不是 ile cevap verilir.

Sona eklenen 是不是: «değil mi?»

是不是 bir cümlenin sonuna, virgülden sonra da gelebilir: 你是学生，是不是？ «Öğrencisin, değil mi?» Burada 是不是 artık kişinin ne olduğunu sormuyor. Soran söyleyeceğini söylemiş, sona bir onay sorusu iliştirmiştir: «Doğru söylüyorum, değil mi?» Bu yüzden bu tür soru tarafsız değildir; soran büyük ihtimalle «evet» bekler ve cevap çoğu zaman 对 ya da 是 olur.

Aynı yere 好不好 da gelebilir; o zaman bir öneriyi onaya sunar: 我们去超市，好不好？ «Markete gidelim, olur mu?»

Karakter köşesi

Bu dersin köşesi hafta sonu planının kelimelerine ayrıldı. 超 ile 市 birleşince 超市 chāoshì «süpermarket» olur; daha önce tanıdığın 做 de diyalogda 做饭 zuòfàn «yemek yapmak» kelimesinin içinde. 超'nun sol alt parçası 走'dur ve sözlükler onu bu kökün altında sıralar. 市'yi Kangxi düzeni 巾 kökünün altına koyar.

睡 ile 觉 birleşince 睡觉 shuìjiào «uyumak» olur. 觉 iki okunuşlu bir karakterdir: bu kelimede jiào, «sanmak, hissetmek» anlamındaki 觉得 juéde kelimesinde jué. 息 ise daha önce gördüğün 休 ile 休息 xiūxi «dinlenmek» kelimesini kurar; kelimenin içinde ikinci hece hafif tonludur, tabloda karakterin sözlük okunuşu var.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede de bir yüklemi olumlu ve olumsuz biçimiyle yan yana koymak mümkün: «Geliyor musun, gelmiyor musun?» Ama bu cümle günlük bir soru değildir. Ya soru daha önce sorulmuş ve cevapsız kalmıştır ya da soran bir an önce karar istiyordur. «Gelecek misin, gelmeyecek misin, söyle artık» der gibi. Türkçe konuşan biri 你去不去？ sorusunda bu yüzden bir sabırsızlık sezer. Çincede ise aynı yapı sıradan bir sorudur; hafta sonu planı yapan iki arkadaş da, kantinde çay soran görevli de onu kullanır. Türkçedeki duygu yükünü Çince cümleye taşımamak gerekir.

İki dil arasındaki ikinci fark biçimde. Türkçe iki yüklemi tam cümle olarak kurar ve her birine soru eki koyar: «geliyor mu-sun, gelmiyor mu-sun». Çince ise iki yüklemi bir kalıpta birleştirir ve hiçbir soru edatı eklemez; 不 kısalıp hafifler, iki 去 bir sözcük gibi akar.

Üçüncü fark sondaki onay sorusunda. Türkçedeki «değil mi?» Çincedeki 是不是'nin en yakın karşılığıdır: cümlenin sonuna gelir ve konuşanın söylediğini doğrulatır. «Yarın derse gidiyorsun, değil mi?» ile 你明天去上课，是不是？ aynı işi görür. Yalnız Türkçe bunu olumsuz bir kelimeyle kurar, Çince ise olumlu ile olumsuzu yan yana koyarak.

Örnekler

Altıncı örnekte kalıp fiile değil, önündeki 想'ye uygulanıyor: soru «uyumak istiyor musun?» olduğu için olumlu ile olumsuz arasında gidip gelen 想'dir, 睡觉 arkada bir kez söylenir. Yedinci örnekte 做饭 iki hecelidir, ama burada iki ayrı sözcük gibi davranır: 做 fiil, 饭 nesne. Kalıp bu yüzden 做不做饭 olur. Son iki örnek sona iliştirilen soruyu gösteriyor: biri bir tahmini doğrulatıyor, öteki bir öneriyi onaya sunuyor.

Örnek diyalog

Cuma akşamı, yurt koridoru. 小明 elinde telefonla Deniz'in kapısını tıklatıyor; Deniz masasında ödev yapıyor.

Bu kısa planda 小明 neredeyse her soruyu olumlu-olumsuz kurguyla soruyor; Deniz de her seferinde yüklemi geri veriyor: 不忙, 去, 吃, 行. 好不好 ve 行不行 bir öneriyi onaya sunuyor, 是不是 ise 小明'in zaten bildiği bir şeyi doğrulatıyor. Deniz'in o soruya 对 demesi yerinde: onaylanan bir tahmin. Bir de Deniz'in ikinci repliğine bak: 你有事吗？ 吗 ile soruluyor, çünkü 有 bu kalıba 不 ile girmez.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 你喝不喝茶？ (b) 他是不是老师？ (c) 你喜不喜欢猫？ ya da 你喜欢不喜欢猫？ (d) 今天热不热？ Kelime sırası aynı kalır, 吗 düşer, yüklem 不 ile ikilenir.
2. Örnek: 你去不去超市？ 晚上你做不做饭？ 我们去超市，好不好？ 吗 kullanılmadı; nesneler ikinci fiilin arkasında.
3. (a) 你喝不喝茶？ — 吗 fazla. (b) 他忙不忙？ ya da 他很忙吗？ — 很 kalıbın önüne giremez. (c) 你也做饭吗？ — 也 olumlu-olumsuz yüklemin önüne giremez.
4. Bilmiyorsan: 你是不是北京人？ Cevap 是 ya da 不是, çünkü soru iki ihtimal sunuyor. Tahminin varsa: 你是北京人，是不是？ ya da 你是北京人吗？ Burada bir yargıyı onaylatıyorsun; 对 doğal bir cevap.

Özet kartı

1. Olumlu-olumsuz soru: yüklem + 不 + yüklem. 去不去, 是不是, 冷不冷; nesne çoğunlukla ikinci fiilin arkasında: 喝不喝茶.
2. Bu soruya 吗 eklenmez: 你去不去？ ya da 你去吗？, ikisi birden değil.
3. Ortadaki 不 hafif tonla okunur: qù bu qù, shì bu shì.
4. İki heceli fiilde ilk hece öne çıkar: 喜不喜欢; 喜欢不喜欢 da olur.
5. Kalıbın önüne 很 ve 也 gelmez; o zaman 吗 sorusuna dön.
6. Cevapta yüklem geri verilir: 去 / 不去. 是不是 sorusuna 对 değil, 是 ya da 不是.
7. Cümle sonundaki 是不是 «değil mi?» demektir ve onay bekler; sondaki 好不好 bir öneriyi onaya sunar.

Sonraki derse köprü

Diyalogda 小明 her soruyu yüklemi iki kez söyleyerek kurdu: 忙不忙, 去不去, 吃不吃. Konuşma karşılıklı ilerlerken bu uzun gelebilir: Deniz kendi planını anlatıp aynı soruyu 小明'e döndürmek istese bütün yüklemi yeniden kurması gerekirdi. Sıradaki ders «呢 ile kısa soru: 你呢？» bunun kısa yolunu gösteriyor. 你呢 söylenmiş bir yüklemi tekrar etmeden soruyu karşıya çevirir: 我星期六去超市 dedikten sonra «Ya sen?» demenin yolu. Ayrım şurada: olumlu-olumsuz soru yüklemi açıkça iki kez sayar, 呢 ise yüklemi önceki cümleden ödünç alır.