怎么 ve 怎么样

Kanca

Deniz kampüsün kapısında yol soruyor. Aklındaki Türkçe cümle «Metro istasyonu nasıl?», demek istediği de «Oraya nasıl giderim?». Ağzından çıkan Çince ise 地铁站怎么样？ oluyor. Karşısındaki kadın kısa bir an düşünüp gülümsüyor: «很新！» Çok yeni, diyor. Deniz yolu öğrenemedi ama istasyonun durumunu öğrendi.

Türkçe «nasıl» iki soruya birden yeter: «Okula nasıl gidiyorsun?» bir yöntemi, «Okulun nasıl?» bir durumu ister. Çince bu ikisini iki kelimeye ayırır. Bu derste 怎么 ile yolu, 怎么样 ile durumu sormayı öğreniyorsun; ikisini cümlenin hangi yerine koyacağını da.

Anlatım

怎么 + fiil: hangi yolla?

怎么 zěnme bir eylemin nasıl yapılacağını sorar ve her zaman fiilin hemen önüne gelir. Öznesi varsa önce özne, sonra 怎么, sonra fiil: 你怎么去？ «Nasıl gidiyorsun?». Bu soruya verilecek cevap bir yöntemdir, bir araç ya da bir yol: metroyla, taksiyle, yürüyerek.

En sık dört kalıp sınıfta ve sokakta hemen işine yarar. 怎么去 «nasıl gidilir», 怎么走 «hangi yoldan gidilir», 怎么写 «nasıl yazılır», 怎么说 «nasıl söylenir». Bunlara bu dersin yeni fiili 读 dú «okumak, sesli okumak» ekleniyor: 这个字怎么读？ «Bu karakter nasıl okunur?». Bir tabelada ya da menüde bilmediğin karakteri parmağınla gösterip bu cümleyi kurarsan, kimseden çeviri istemeden okunuşu öğrenirsin.

Yer değiştirdiğinde anlam da değişir. Nesne fiilin arkasında kalır, 怎么 fiilin önünden ayrılmaz: 你的名字怎么写？ «Adın nasıl yazılıyor?» cümlesinde konu olan ad başa alınmış, ardından soru kelimesi ve fiil gelmiş. Bir şeyin başka bir dilde nasıl söylendiğini sormak için 用 «kullanarak» ile dil adı fiilden önce eklenir: 谢谢用土耳其语怎么说？

Cevap çoğu zaman bir araç ve aynı fiilden oluşur: 坐地铁去 «metroya binip gitmek», yani «metroyla». İki fiilin art arda dizildiği bu yapı Ders HSK1.31'in konusu; şimdilik 坐地铁去, 坐出租车去 gibi hazır cevaplar olarak al.

怎么样: ne durumda, nasıl buldun?

怎么样 zěnmeyàng bir şeyin hâlini, kalitesini, beğenilip beğenilmediğini sorar. Cümlenin sonunda, yüklemin yerinde durur: 这个菜怎么样？ «Bu yemek nasıl?». Fiil gerekmez; 怎么样 tek başına yüklem işini görür. 今天天气怎么样？ «Bugün hava nasıl?», 你的老师怎么样？ «Öğretmenin nasıl biri?».

Sağlık 你身体怎么样？ diye sorulur. 身体 shēntǐ «beden, sağlık» yeni izlencede HSK 2 kelimesidir ve burada anlamıyla yer alıyor; cümle kelimesi kelimesine «Bedenin nasıl?» demektir ve sağlığını gerçekten merak ettiğin birine sorulur.

Cevaplar bir sıfatla gelir: 很好 «çok iyi», 很好吃 «çok lezzetli», 不错 búcuò «fena değil, iyi». 不错 HSK 2 kelimesidir; kelimesi kelimesine «yanlış değil» demektir ve ılımlı bir övgü olarak kullanılır. Sıfatın tek başına yüklem olması ve önündeki 很'nin işi Ders HSK1.20'de açılacak. Bu derste cevapları kalıp olarak kullan: 很好, 很好吃, 不错, 不好.

怎么样 ile öneri

Bir öneriyi önce söyleyip sonuna 怎么样 eklersen karşındakinin fikrini sormuş olursun: 我们去喝茶，怎么样？ «Çay içmeye gidelim, ne dersin?». Önerinin kendisi bir bildirme cümlesidir; virgülden sonra gelen 怎么样 onu soruya çevirir. Kabul için 好 ya da 可以 yeter; reddetmek istersen Ders HSK1.5'teki gibi fiili olumsuzlarsın ve bir gerekçe eklersin: 我明天不去，我有课。

Bu kullanım günlük konuşmada çok sıktır, çünkü kibar bir yolla karar karşı tarafa bırakılır. Saat, yer, yemek, hepsi aynı kalıpla önerilir: 明天下午，怎么样？

Konumlar yer değiştirmez

İki kelimeyi ayıran şey cümledeki yerleridir. 怎么 fiile yapışır ve fiilin önünde durur; 怎么样 ise cümleyi kapatır. Yol sorusunda 怎么去 denir. Durum sorusunda 怎么样 tek başına yeter ve önüne fiil gelmez.

Kanca'daki yanlış tam buradan doğdu. Deniz yol sormak istiyordu, ama fiil kullanmadı ve cümleyi 怎么样 ile kapattı. Dinleyen de cümleyi durum sorusu olarak duydu. Doğrusu 地铁站怎么走？ olurdu: istasyon konu, 怎么 yöntem sorusu, 走 fiil.

Yazı dilinde ve uzun cümlelerde 怎么样 zaman zaman fiilin önünde de görülür. Gündelik bir yol ya da yazım sorusunda ise 怎么 kullanılır; HSK 1 düzeyinde bu ayrımı katı tutman hem anlaşılmanı kolaylaştırır hem de doğal duyulur.

Şaşkınlık bildiren 怎么

怎么'nun bir de «nasıl olur da, niye ki» anlamı vardır: 你怎么不去？ Nǐ zěnme bú qù? «Niye gitmiyorsun ki?». Bu soru yalnız neden diye sormaz, durumdan duyulan şaşkınlığı da taşır. Yeni izlence 怎么'yu kullanımlarını ayırmadan HSK 1'e koyar; «neden» sorusunun düz kelimesi 为什么 ise HSK 2'dedir. Chinese Grammar Wiki şaşkınlık kullanımını A2 düzeyinde, yani bir basamak yukarıda öğretir. Burada yalnız tanı; kendi cümlelerinde 怎么'yu yöntem için kullan.

Bölge farkı

Tayvan ve Hong Kong'da geleneksel karakterlerle 怎麼 ve 怎麼樣 yazılır; okunuş ve kullanım aynıdır. Kuzey Çin'in gündelik konuşmasında 怎么 yerine 咋 zǎ da duyulur; CC-CEDICT onu lehçe kelimesi olarak verir. Sınav ve ders kitabı 怎么'yu kullanır, 咋'yı duyduğunda anlaman yeter.

Karakter köşesi

么, 写 ve 说 önceki köşelerden tanıdık; bu köşede soru kelimelerinin eksik iki karakteri ile yol sorusunun kelimeleri var. 怎 tek başına kullanılmaz, hep 怎么'nun içinde görünür. Make Me a Hanzi verisi onu ses ve anlam karakteri sayar: alttaki 心 anlam parçası, üstteki 乍 zhà ses parçasıdır. 样 da aynı türdendir; soldaki 木 anlamı, sağdaki 羊 yáng sesi verir ve 样'nun okunuşu 羊'ya yakındır.

地铁 dìtiě kelimesi «yer» ile «demir»den kurulur, sözlük anlamı «metro»dur. 铁'nin solundaki 钅 metal köküdür ve beş çizgiyle yazılır. 站 durak ve istasyon demektir; 地铁站 dìtiězhàn «metro istasyonu», 车站 «durak, gar». 读'nın solundaki 讠 söz köküdür; okumanın sesli bir iş olduğunu hatırlatır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türk Dil Kurumu sözlüğü «nasıl» için sekiz anlam sayar. Birincisi «bir işin ne biçimde, hangi yolla olduğunu belirtmek için kullanılan bir söz»dür: «Okula nasıl gidiyorsun?» Bu anlamın Çincesi 怎么'dur. Yedinci anlam ise «iyi mi, beğendiniz mi?» sorusudur: «Yemek nasıl?» Bunun karşılığı 怎么样'dir. Türkçe konuşan biri iki soruyu aynı kelimeyle sorduğu için, Çincede hangisini kastettiğine her seferinde karar vermek zorunda kalır.

Bu kararı vermenin pratik bir yolu var: cümlede bir eylem fiili var mı? «Nasıl gidiyorsun, nasıl yazılıyor, nasıl okunur» sorularında fiil vardır ve 怎么 onun önüne gelir. «Hava nasıl, yemek nasıldı, annen nasıl» sorularında eylem yoktur, bir değerlendirme istenir; 怎么样 cümlenin sonuna oturur.

TDK'nin ikinci anlamı da ilginç bir benzerlik taşır: «bir hareketin yapılış biçimine duyulan şaşkınlığı belirten bir söz». «Bu kadar kalabalıkta nasıl uyudun?» der gibi. Çincenin şaşkınlık bildiren 怎么'su da aynı tonu taşır, yalnız Türkçede yöntem sorusu ile şaşkınlık çoğu zaman tonlamadan ayrılırken Çincede 你怎么不去 gibi olumsuz bir fiille şaşkınlık daha belirgin olur.

«Nasılsın?» ise başka bir durumdur. Türkçede her karşılaşmada sorulan bu selamın tek bir Çince karşılığı yok; 你身体怎么样 daha çok sağlığı gerçekten merak edilen birine sorulur. Gündelik selam için 你好 ve onun çevresindeki kalıplar yeter.

Örnekler

İlk dört örnekte soru kelimesi hep bir fiilin önünde: 去, 读, 写, 说. Sonraki üçünde fiil yok, 怎么样 cümleyi kapatıyor ve cevap bir sıfat. Son örnek bir öneri: önce plan söyleniyor, karar karşı tarafa 怎么样 ile bırakılıyor.

Örnek diyalog

Cumartesi sabahı, yurdun önü. 小明 Deniz'i sevdiği bir erişte dükkânına götürmek istiyor. Öğleye doğru ikisi tezgâhın önünde, duvardaki menüye bakıyorlar.

Diyalog 怎么样 ile açılıp onunla kapanıyor: ilkinde bir plan öneriliyor, sonuncusunda Deniz reddettiği günün yerine başka bir gün öneriyor ve aynı kalıbı kendisi kuruyor. Arada yol sorusu 怎么 ile, menüdeki karakter 怎么读 ile soruluyor. 小明 karakteri tarif ederken onu Deniz'in tanıdığı bir kelimenin içine yerleştiriyor: 面条的条, «erişte kelimesindeki tiao». Aynı okunuşu taşıyan başka karakterlerden ayırmanın pratik bir yolu bu.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 怎么样: öğretmenin nasıl biri olduğu, bir değerlendirme. (b) 怎么: fiil 走 var, yol soruluyor. (c) 怎么样: öneri kalıbı. (d) 怎么: fiil 说 var.
2. 不错。 Ilımlı bir övgüdür; 很好吃 daha güçlü, 不好 ise olumsuz olurdu.
3. (a) 这个字怎么写？ (b) 今天天气怎么样？ (c) 我坐出租车去学校。
4. Örnek: 我们星期六坐地铁去，怎么样？—— 地铁站怎么走？—— 你看，那是地铁站。

Özet kartı

1. 怎么 + fiil yöntemi sorar: 怎么去, 怎么走, 怎么写, 怎么说, 怎么读.
2. 怎么样 cümlenin sonunda durumu ve değerlendirmeyi sorar: 这个菜怎么样？
3. Cevaplar bu derste kalıp: yöntem için 坐地铁去; değerlendirme için 很好, 很好吃, 不错, 不好.
4. Öneri + 怎么样 = «… ne dersin?»: 我们去喝茶，怎么样？
5. İki kelime yer değiştirmez: gündelik yol sorusunda 怎么样去 değil 怎么去; değerlendirmede 怎么 değil 怎么样.
6. 你怎么不去？ türünden şaşkınlık soruları vardır; şimdilik tanımak yeter.
7. Türkçe «nasıl» iki işi birden görür; cümlede eylem fiili varsa 怎么, yoksa 怎么样.

Sonraki derse köprü

怎么样 ile sorduğun soru açık uçluydu: karşındaki 很好吃 de diyebilir, 不错 da, 不好 da. Bazen ise yalnız evet ya da hayır duymak istersin. Sıradaki ders «Olumlu-olumsuz soru: 是不是, 去不去» bunun ikinci bir yolunu gösteriyor: fiilin olumlu ve olumsuz biçimi yan yana dizilir ve soru, sonuna 吗 eklenmeden kurulur. Cevap da yine o iki biçimden biri olur.