Soru zamirleri: 什么, 谁, 哪儿

Kanca

Deniz'in defterinde alt alta iki satır var: 小明找张老师。 ve 小明找谁？ Biri bildiriyor, öteki soruyor. Aradaki fark tek bir karakter: 张老师 silinmiş, boşalan yere 谁 yazılmış. Başka hiçbir kelime yerinden oynamamış, cümlenin sonuna da ek bir sözcük gelmemiş.

İngilizce öğrenmiş biri bu ikinci satırda bir şey arar: soru kelimesi başa gitmeli, araya bir yardımcı fiil girmeli. Çince bunların hiçbirini istemez. Bu derste «ne», «kim» ve «nerede» sorularını kuruyorsun ve hepsinde aynı işlemi yapıyorsun: önce cevabı düşün, sonra bilmediğin parçayı sil ve yerine soru zamirini yaz.

Anlatım

Silip yerine yazmak

Ders HSK1.6'da 你叫什么名字 ve 你是哪国人 kalıplarını bütün olarak ezberledin. Şimdi o kalıpların içindeki işleyişi açıyoruz. Kural, bilinen bir cümleden yola çıkar:

Soru zamiri, cevabın bulunacağı yeri tutar. Sorulan şey nesneyse fiilden sonra, özneyse cümlenin başında, yerse yerin söylendiği yerde durur. Soru ile cevap arasında kişi zamiri doğal olarak el değiştirir: soran 你 der, cevap veren 我. Bunun dışında hiçbir kelime yerinden kalkmaz.

Ders HSK1.5'te bu sorulara 吗 eklenmediğini gördün. Bunun gerekçesi şimdi daha açık: soruyu taşıyan soru zamirinin kendisidir, cümlenin geri kalanı bildirme cümlesi kılığında kalır. 吗 bütün bir yargıyı onaylatmak için vardır; burada onaylatılacak bir yargı yok, doldurulacak bir boşluk var.

Cevap verirken bütün cümleyi kurmak zorunda değilsin. 你喝什么？ sorusuna yalnız 茶 demek de doğaldır; soru zaten boşluğu göstermiştir, sen yalnız boşluğa gireni söylersin.

什么: ne, hangi tür

什么 shénme bir şeyi sorar. En sık fiilin arkasında, nesnenin yerinde görünür: 你看什么？ «Neye bakıyorsun?», 这是什么？ «Bu ne?» İkinci hecesi hafif okunur.

什么 bir ismin önüne de gelebilir. O zaman «ne» değil «ne tür, hangi» anlamına yaklaşır: 什么书？ «Ne kitabı?», 什么茶？ «Ne çayı?» Bu kullanım sık ve kullanışlıdır, çünkü konuşmanın konusu belliyken türünü sorar. Kütüphanede biri «kitap arıyorum» dediğinde ilk soru 什么书？ olur.

En çok işe yarayan birleşim 什么时候 shénme shíhou «ne zaman»dır; kelimesi kelimesine «ne vakit». 时候 bir zamanı gösterir, 什么 onun hangisi olduğunu sorar. Cevap gibi o da fiilin önünde durur: 我明天去学校 → 你什么时候去学校？ Buradaki 明天 ile 什么时候 aynı yeri paylaşır.

谁: kim

谁 kişiyi sorar ve cümlenin iki ucunda da durabilir. Özne olarak başta: 谁是小明？ «Xiao Ming kim?» ya da daha doğrusu «Hanginiz Xiao Ming?» Nesne olarak fiilden sonra: 你找谁？ «Kimi arıyorsun?» 是 cümlesinde de cevabın yerine geçer: 他是谁？ «O kim?» — 他是我朋友.

Okunuşu için iki biçim duyacaksın. 1985'te yayımlanan ölçünlü okunuş tablosu 谁'yu shéi diye verir ve shuí'yi «ikinci okunuş» olarak kabul eder. Günlük konuşmada shéi çok daha sık duyulur; bu derste onu kullanıyoruz. Bir şiir okumasında ya da dikkatli bir söyleyişte shuí'ye rastlarsan bu bir hata değildir.

«Kimin?» sorusu için 谁的 kalıbını şimdilik bütün olarak al: 这是谁的书？ «Bu kimin kitabı?» Cevap da aynı yerden gelir: 这是小明的书. 的'nin nasıl çalıştığına ilerideki bir derste döneceksin; burada 谁'nun yine cevabın yerinde durduğunu görmen yeter.

哪儿 ve 哪里: nere

哪儿 nǎr bir yeri sorar. Sonundaki 儿 ayrı bir hece olarak değil, kendinden önceki heceye eklenen bir r rengi olarak okunur. Aynı soruyu 哪里 nǎlǐ de sorar; anlam farkı yoktur. Kuzeyde, Pekin'de 哪儿 daha çok duyulur, güneyde ve Tayvan'da 哪里 tercih edilir. İkisi de standart dilde yer alır, sen hangisini duyarsan onu tanı.

哪儿 bir hareket fiilinin arkasına gelince yön sorar: 你去哪儿？ «Nereye gidiyorsun?» Bir şeyin ya da birinin nerede durduğunu sormak için ise 在 ile birlikte kullanılır: 你在哪儿？ «Neredesin?», 书在哪儿？ «Kitap nerede?» 在 fiilinin bütün kullanımları ilerideki bir modülün konusu; şimdilik «… 在哪儿？» kalıbını bir yer sorusu olarak al.

Son olarak, 哪 tek başına bir ismin önünde «hangi» olur. 哪国 bunu zaten gösterdi: 你是哪国人？ Bir şeyin hangisi olduğunu sorarken çok duyacağın 哪个 nǎge «hangisi» de aynı ailedendir; ortadaki 个'nin ne iş gördüğünü ölçü kelimeleri modülü açacak.

Karakter köşesi

什么, 谁 ve 哪儿'nin karakterleri Ses ve Yazı seviyesinin köşelerinde geçti; burada tabloya, o üç kelimeyle en sık kurulan soruların henüz tanıtılmamış parçaları giriyor. 时 ile 候 birleşince 时候 shíhou «vakit» olur ve 什么时候 sorusunu kurar. Kelimede ikinci hece hafif okunur; tabloda karakterin sözlük okunuşu duruyor.

做 «yapmak» en genel eylem fiilidir ve 你做什么？ «Ne yapıyorsun?» sorusunun omurgasıdır. 住 «oturmak, ikamet etmek» adres sorusunun fiilidir. Üçü aynı kökü taşır: solda dikilen 亻, «insan» kökünün yan biçimi. 间 dış çerçevesinde 门 «kapı» kökünü, içinde 日'yi taşır; 房间 fángjiān «oda» kelimesinin ikinci hecesidir.

Türkçe ile karşılaştırma

Bu derste Türkçe, Çinceye İngilizceden çok daha yakın duruyor. «Ne içiyorsun?» sorusunda «ne», «Çay içiyorum» cevabındaki «çay»ın yerini tutar. «Ali'yi arıyorum» cümlesinden «Kimi arıyorsun?» sorusu, yine tek bir kelimeyi değiştirerek çıkar. Dilbilimciler bu özelliği Türkçe için ayrıca tarif etmiştir: Türkçede soru öbeği cümlenin başına taşınmaz, bildirme cümlesinde karşılığı olan ismin durduğu yerde kalır. Çince de aynı yolu izler. Bu yüzden Türkçe konuşan biri için Çince soru cümlesi kurmanın ilk adımı kolaydır: kendi dilinde nasıl soruyorsan öyle kur.

Türkçe yine de soru öbeğini öne alan dizilimlere izin verir: «Kime Hasan kitabı verdi?» gibi bir cümle, vurguya göre kurulabilir. Bu derste kuracağın Çince sorularda böyle bir kaydırmaya gerek yok; soru zamirini cevabın yerinde bırakmak yeterli.

Ayrılık eklerde. Türkçede soru kelimesi cevabın alacağı hal ekini kendisi alır. Yer sorusu üçe bölünür: «nerede», «nereye», «nereden». Kişi sorusu da öyle: «kim», «kimi», «kime», «kimin». Çincede 哪儿 ve 谁 hiç ek almaz. Yönü ve görevi, yanlarındaki fiil ya da kalıp söyler: 在哪儿 «nerede», 去哪儿 «nereye». «Nereden» için Çince ayrı bir sözcük kullanır ve o sözcük daha üst bir seviyede gelir. «Kimin» ise 谁的 olur; Türkçenin «-in» eki burada ayrı bir sözcüğe dönüşmüştür.

Örnekler

Dördüncü örnekte cevap tek kelimedir: soru 什么时候 ile zamanı istedi, 明天 onu verdi. Beşinci ve altıncı örnek 谁'nun iki yerini gösteriyor; birinde cümleyi açıyor, ötekinde fiilin arkasında duruyor. Sondan bir önceki örnekte 房间里 «odanın içi» demektir; 里 burada «iç» anlamında hafif okunur. Son örnek aynı soruyu güneyde daha sık duyulan 哪里 ile soruyor.

Örnek diyalog

Ders bitti, sınıf boşalıyor. Deniz sıraların altına eğilmiş bir şey arıyor; 小明 çantasını toplarken onu fark ediyor.

Kapıdaki yanlış anlaşılma dersin ayrımını kendiliğinden ortaya koyuyor. İki öğrencinin eğildiğini gören 张老师 bir kişi arandığını düşünüp 谁 ile soruyor; 小明 düzeltiyor: aranan 人 değil, 书. Aynı cümlede yalnız soru zamiri değişse soru da başka bir şey ister.

Deniz'in hocaya sorduğu cümle ilk bakışta kuralı bozuyor gibi görünür, çünkü içinde hem 哪儿 hem 吗 var. Oysa soru iki katlıdır: 吗 «biliyor musunuz?» kısmını sorar, 哪儿 ise bilinen şeyin içinde bir yer tutar. Hoca bu yüzden önce 知道 diye cevap veriyor, sonra yeri söylüyor. 在我这儿 «bende», kelimesi kelimesine «benim buramda» demektir; kalıp olarak al. 这个 «bu (şey)» içindeki 个 ise 哪个'de gördüğün ölçü kelimesidir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 你喝什么？ (b) 谁是你们的老师？ (c) 你去哪儿？ (d) 你什么时候去北京？ Her soruda yalnız kalın parça soru zamirine dönüştü, öznede 我 yerine 你 geldi.
2. (a) 什么 — kitabın türü soruluyor. (b) 谁 — kişi soruluyor. (c) 哪儿 ya da 哪里 — yer soruluyor. (d) 谁 — 谁的 kalıbıyla sahip soruluyor.
3. (a) 你做什么？ (b) 你找谁？ (c) 你住哪儿？ / 你住哪里？
4. Bulunulan yer 是 ile değil 在 ile söylenir: 我在学校。 Türkçe soru «Neredesin?», cevap «Okuldayım»; yer «-de» ekini alır, Çincede o işi 在 görür.

Özet kartı

1. Soru zamiri cevabın yerine geçer; söz dizimi değişmez, sona 吗 eklenmez.
2. 什么 «ne» nesnenin yerinde durur (你喝什么？); bir ismin önünde «ne tür, hangi» olur (什么书).
3. 什么时候 «ne zaman», zaman sözcüğü gibi fiilin önüne gelir.
4. 谁 «kim» özne de nesne de olabilir: 谁是小明？, 你找谁？ Okunuşu shéi, ikinci okunuşu shuí. «Kimin?» 谁的.
5. 哪儿 ve 哪里 «nere» aynı soruyu sorar; kuzeyde 哪儿, güneyde ve Tayvan'da 哪里 daha sık.
6. Yön 去哪儿 ile, bulunulan yer 在哪儿 ile sorulur; Türkçenin hal ekleri Çincede fiile ve kalıba düşer.
7. 哪 nǎ «hangi» soru sözcüğüdür, 那 nà «o, şu» değildir.

Sonraki derse köprü

Bu derste her soru bir boşluğu doldurmak istedi: bir şey, bir kişi, bir yer. Sıradaki ders «怎么 ve 怎么样» ise bir yol ya da bir değerlendirme istiyor. 怎么 fiilin önüne geçip bir işin hangi yolla yapıldığını sorar; 怎么样 cümlenin sonunda yüklemin yerini alır ve bir şeyin ne durumda olduğuna dair yargı ister. Türkçe ikisine de «nasıl» der, Çince onları cümlenin iki ayrı yerine yerleştirir.