吗 ile soru, 不 ile olumsuzluk

Kanca

Deniz Pekin'deki ilk haftasında her soruya 是 diye cevap verdi. Kantinde «你喝茶吗？» diye soran görevliye «是», kapıda «你去学校吗？» diyen 小明'e yine «是». İkisi de anladı, ama ikisi de bir an duraksadı. Akşam 小明 durumu ona kısaca açıkladı: 是 burada «evet» değil, «-dır» demekti. Çay soran birine Çince «içerim» diye, okulu soran birine «giderim» diye cevap verilir: 喝, 去.

Bu derste iki küçük sözcüğü öğreniyorsun. 吗 düz bir cümleyi evet-hayır sorusuna çevirir, 不 ise fiili ya da sıfatı olumsuz yapar. Bir konuşmanın en sık gidip gelen parçası bu sözcüklerle kurulur: soru, onay, ret.

Anlatım

Düz cümle + 吗

Kural tek adımlıdır. Bir bildirme cümlesi al, sonuna 吗 koy, noktayı soru işaretine çevir. Kelimelerin sırası olduğu gibi kalır:

İngilizcede «Do you…?» kurmak için yardımcı fiil başa gelir; Çincede başa bir şey gelmez, özne fiilin önünde durmaya devam eder. Bu yüzden 吗'yı unutup yalnız sesini yükselten bir cümle de çoğu zaman anlaşılır, ama sayfada ve dikkatli konuşmada soruyu taşıyan 吗'dır.

Tek bir sınır var: cümlede 什么 «ne», 谁 «kim», 哪儿 «nere» gibi bir soru sözcüğü zaten varsa 吗 eklenmez. 你去哪儿？ kendi başına bir sorudur; 你去哪儿吗？ dersen 哪儿 «bir yer» anlamına kayar ve soru «Bir yere mi gidiyorsun?» olur; «Nereye?» diye soran biri için bu yanlış bir cümledir. Soru sözcükleri bir sonraki modülün konusu.

Cevap: fiili tekrarlamak

Türkçede «Çay içer misin?» sorusuna «evet» ya da «hayır» demek yeter. Çincede en doğal cevap, sorudaki fiili ya da sıfatı olduğu gibi geri vermektir. Olumluysa çıplak hâliyle, olumsuzsa önüne 不 koyarak:

• 你喝茶吗？ — 喝。 / 不喝。
• 你去学校吗？ — 去。 / 不去。
• 今天冷吗？ — 冷。 / 不冷。
• 你是学生吗？ — 是。 / 不是。

Son satır öğrencileri yanıltır. 是 ile 不是 «evet» ve «hayır» gibi duyulur, çünkü HSK1.4'ten beri en sık sorduğun soru 是 cümlesidir. Ama burada da kural aynıdır: soru 是 ile sorulduğu için cevap 是 ile verilir. Çay sorusuna 是 demek, «İçer misin?» diye sorana «Öyledir» demeye benzer; anlaşılır ama tuhaf kaçar.

Cevabı kısa bırakmak zorunlu değil. Fiili tekrarladıktan sonra cümlenin tamamını kurabilir, bir bilgi de ekleyebilirsin: 不喝，我喝水。 «İçmem, su içerim.» Bu, retti yumuşatmanın ve konuşmayı sürdürmenin en kolay yoludur.

对: «doğru»

Bir de 对 duì var. Kelime anlamı «doğru»dur ve karşındakinin söylediği ya da tahmin ettiği şeyi onaylar. Biri 你是Deniz吗？ diye adını tahmin ederek sorduğunda 对 demek çok doğaldır: «Doğru, benim.» 对 böylece bir yargıyı onaylar; bir eylemi kabul etmek ya da reddetmek için fiilin kendisi daha yerindedir. 你喝茶吗？ diye sorana 对 demek anlaşılır, ama teklife değil sorunun kendisine «doğru» demiş olursun; teklifi kabul eden sözcük 喝'dir. Olumsuzu 不对 bú duì «yanlış, öyle değil»dir.

不: fiilin ve sıfatın önünde

不 her zaman olumsuz yaptığı sözcüğün hemen önüne gelir. Fiil de sıfat da biçim değiştirmez:

Pinyinde 不'nın iki biçimde yazıldığını görüyorsun. Ders S.15'te öğrendiğin değişim burada her cümlede işliyor: dördüncü tonlu 是 ve 去 önünde bú, öteki tonların önünde bù.

不 neyi olumsuz yapar? Şu anda olmayanı (我不冷 «üşümüyorum»), alışkanlık olarak yapılmayanı (我不吃肉 «et yemem»), bir de yapmak istenmeyeni ya da yapılmayacak olanı (我明天不去 «yarın gitmiyorum»). Geçmişte olmamış bir şeyi söylemek için ise başka bir sözcük gerekir; o ayrım Ders HSK1.25'in konusu. Bir istisnayı şimdiden bil: 有 «sahip olmak» fiili 不 ile olumsuz yapılmaz.

Sıfatın önündeki 不

Türkçe konuşanın en çok takıldığı yer burası. «Soğuk değil» derken Türkçe «değil»i kullanır; aynı kelimeyi Çinceye 不是 diye taşımak çok çekicidir. HSK1.4'te sıfatın 是 ile bağlanmadığını gördün; olumsuz cümlede de bağlanmaz. 不 doğrudan sıfatın önüne gelir: 今天不冷, «今天不是冷» değil. 不是 ise isimli cümlenin olumsuzudur: 他不是老师 «O öğretmen değil». Sıfatın olumlu cümlesinde araya çoğu zaman bir derece sözcüğü girer; onu Modül 8'de ayrıca göreceksin.

Karakter köşesi

吗 ve 不 Hazırlık ve Ses ve Yazı seviyelerinin köşelerinde yer aldı; bu dersin köşesi onlarla en sık soruları ve retleri kuran kelimelere ayrıldı. 知 ile 道 birleşince 知道 zhīdào «bilmek» olur ve 不知道 «bilmiyorum» dilin en sık retlerinden biridir. 道'nın sol altındaki 辶 üç çizgidir ve en son yazılır.

喜 ile 欢 birlikte 喜欢 xǐhuan «sevmek, hoşlanmak» kelimesini kurar; ikinci hece hafif tonludur, bu yüzden tabloda karakterin sözlük okunuşu, örneklerde ise kelimedeki söyleyiş var. 欢'nın sağındaki 欠, Kangxi düzeninde kökün kendisidir. 新 xīn «yeni» yurtta, sınıfta, işte ilk gün sorulan sorunun kelimesidir: 你是新同学吗？

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin soru eki «mi» yerinden oynayabilir ve nereye gittiyse soruyu oraya odaklar. «Sen öğrenci misin?» kişinin ne olduğunu sorar; «Sen mi öğrencisin?» öğrencinin kim olduğunu. TDK'nin yazım kılavuzu bu ekin birleşik fiilin iki parçası arasına bile girebildiğini örnekler: «Vaz mı geçtin?» Çincenin 吗'sı ise hep cümlenin en sonunda durur ve tek başına bir öğeyi seçemez. 你是学生吗？ yalnız bütün cümleyi sorar. Türkçedeki «Sen mi?» odağını Çince başka araçlarla kurar; onlar sonraki derslerde gelecek.

İkinci fark ekin arkasında. Türkçede kişi eki çoğu zaman «mi»ye biner: «öğrenci misin», «okuyor muyuz». 吗 hiçbir ek almaz; kimin sorulduğunu yalnız özne söyler: 你是学生吗, 他是学生吗.

Cevapta iki dil sanıldığından yakın. «Çay içer misin?» diye sorulan bir Türk de «İçerim» ya da «İçmem» diyebilir; Çince bu seçeneği varsayılan yapar.

Olumsuzlukta ise Türkçe iki yol kullanır. Fiilde ek köke yapışır: «iç-me-m», «git-mi-yorum». İsim ve sıfatta ayrı bir kelime gelir: «öğrenci değilim», «soğuk değil». Çincede tek sözcük vardır ve hep öne gelir: 不喝, 不去. İsimli cümlede 不 是'den önce durur (不是学生), sıfatta doğrudan sıfatın önüne (不冷). Türkçenin «değil»i bu yüzden Çincede iki ayrı yere düşer.

Örnekler

İkinci örnekte 不是 tek başına bir cevap olarak duruyor, ardından doğru bilgi geliyor; ret ile düzeltme bir arada. Üçüncüde aynı düzen bir teklifi kibarca geri çeviriyor. Sekizinci örnekte 不 bir alışkanlığı anlatıyor: konuşan şu an et yemediğini değil, genelde yemediğini söylüyor. Son örnekte 对 bir tahmini onaylıyor; soran zaten öyle düşünüyordu.

Örnek diyalog

Eylül sonu, öğleden sonra. Deniz elinde bavuluyla yurt odasının kapısını açıyor. Pencerenin önündeki masada bir Çinli öğrenci oturuyor; pencere ardına kadar açık.

İlk iki replikte iki öğrenci birbirinin adını tahmin ediyor. Biri 是 ile, öbürü 对 ile onaylıyor; ikisi de yerinde, çünkü soru 是 ile soruldu ve bir tahmini doğruluyor. Çay ve derse gitme sorularında cevap fiilin kendisi: 喝, 去. Deniz'in iki kez söylediği 不冷 ise ev sahibini rahatlatmanın gündelik yolu; tekrar, cevabı yumuşatıyor. Kitap sorusunda 不是'nin hemen ardından düzeltme geliyor: kitap Deniz'in değil, arkadaşınındır. 是我朋友的书'deki 的 iyeliği Modül 8'de ayrıca göreceksin.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 他是新老师吗？ (b) 小明喜欢猫吗？ (c) 你们明天去学校吗？ Kelime sırası değişmez, yalnız sonuna 吗 gelir.
2. (a) 知道。 / 不知道。 (b) 是。 / 不是。 (c) 冷。 / 不冷。 (d) 喝。 / 不喝。 Her cevapta sorunun fiili ya da sıfatı geri veriliyor.
3. (a) bú shì (b) bù hē (c) bú qù (d) bù hǎo (e) bú duì. Dördüncü tonun önünde bú, öteki tonların önünde bù.
4. 对 bir tahmini ya da yargıyı onaylar; çay sorusu ise bir tekliftir ve onu kabul eden sözcük 喝'dir. Daha iyisi: 喝，谢谢！ ya da reddediyorsa 不喝，谢谢。

Özet kartı

1. Evet-hayır sorusu: düz cümle + 吗. Kelime sırası değişmez, 吗 hep en sonda ve hafif tonda.
2. Cümlede 什么, 谁, 哪儿 gibi bir soru sözcüğü varsa 吗 eklenmez.
3. Cevapta sorunun fiili ya da sıfatı tekrarlanır: 喝 / 不喝, 去 / 不去, 冷 / 不冷.
4. 是 / 不是 yalnız 是 ile sorulan soruya cevaptır; 对 bir tahmini ya da yargıyı onaylar.
5. 不 olumsuz yaptığı sözcüğün hemen önüne gelir: 不是, 不喝, 不好. Dördüncü tonun önünde bú, öteki tonların önünde bù okunur.
6. 不 şimdiki durumu, alışkanlığı ve istenmeyeni ya da yapılmayacak olanı olumsuz yapar; geçmiş için başka bir sözcük vardır.
7. «Öğrenci değil» 不是学生 olur, «soğuk değil» ise 是 almadan 不冷.

Sonraki derse köprü

Diyalogda Deniz ile 小林 birbirlerinin adını tahmin edip 吗 ile doğrulattılar. Ad bilinmiyorsa bu yol kapanır ve sorunun kendisinin adı istemesi gerekir. Sıradaki ders «Adını ve ülkeni söylemek: 叫, 姓, 哪国人» o soruları kuruyor: adın tamamını söyleyen 叫 ile yalnız soyadını söyleyen 姓 farklı işler görür. 哪国人 ise «hangi ülkedensin?» sorusunu, sonuna 吗 almadan sorar.