是 cümlesi: kimlik ve meslek

Kanca

Deniz yurdun kayıt formunu doldururken yanındaki masada iki Fransız öğrencinin tartıştığını duydu. Biri 我是学生 «Ben öğrenciyim» cümlesini kusursuz kurmuştu; öteki aynı mantıkla 我是高 diye «Ben uzunum» demeye çalışıyordu. Görevli kadın gülümseyip düzeltti: 我很高. İlk cümlede 是 olmazsa olmazdı, ikincisinde ise fazlaydı.

Türkçede kişi ekinin sessizce gördüğü bağlama işini Çincede ayrı bir kelime görüyor, ama o kelime her yüklemi kabul etmiyor. 是 shì iki adı birbirine bağlar: kim olduğunu, ne iş yaptığını, hangi topluluktan olduğunu söyler. Bu derste o bağın nasıl kurulduğunu, neyi taşıyıp neyi taşımadığını görüyorsun.

Anlatım

A 是 B: iki isim, bir köprü

Kalıp üç parçalıdır: özne, 是, isim. 我是学生 «Ben öğrenciyim», 他是老师 «O öğretmen», 她是医生 «O doktor». Öznenin yerine önceki dersin zamirlerinden herhangi biri gelebilir; ikinci yere bir meslek, bir milliyet ya da bir ilişki adı gelir. 我们是同学 «Biz sınıf arkadaşıyız» cümlesi de aynı kalıptadır, 小明是中国人 «Xiao Ming Çinli» cümlesi de.

İzlence bu yapının iki anlamını ayırır: eşitlik ve sınıf üyeliği. «Zhang Hoca bizim Çince hocamız» dediğinde iki ad aynı kişiyi gösterir; bu eşitliktir. «Zhang Hoca öğretmen» dediğinde ise onu bir meslek grubunun içine yerleştirirsin; bu üyeliktir. Çince ikisi için de aynı 是'yi kullanır, Türkçe de ikisini aynı ekle söyler. Ayrımın pratik bir sonucu var: eşitlik cümlesinde iki tarafın yeri çoğu zaman değiştirilebilir, üyelik cümlesinde değiştirilemez. «Öğretmen Zhang Hoca'dır» kulağa tuhaf gelir, çünkü öğretmenler grubu tek bir kişiden ibaret değildir.

Meslekler ve kimlikler

HSK 1 kelime listesindeki meslek ve kimlik adları az ama sık kullanılır:

学生 tek başına söylenince 生 tonunu yitirip hafif söylenir; 大学生 gibi üç heceli biçimlerde ise 生 tonunu korur. Liste dışından bir meslek gerekirse kalıp aynen işler: 司机 sījī «şoför» bir üst seviyenin kelimesidir, ama 我爸爸是出租车司机 «Babam taksi şoförü» cümlesi hiçbir yeni dilbilgisi istemez.

Bir şeyi göstererek tanıtmak da aynı kalıba girer: 这是我朋友 «Bu benim arkadaşım». 这 zhè «bu» kelimesini Ders HSK1.24 ayrıntılı işleyecek; şimdilik onu tanıştırma cümlesinin başına konan hazır bir parça olarak kullan. Akrabalık ve yakın arkadaşlıkta 我朋友, 我姐姐 gibi 的'sız biçim yaygındır; resmî bir tanıtımda 我们学校的老师 gibi 的'lı biçim duyulur.

是 çekilmez

Türkçede kişi değiştikçe ek değişir: öğrenciyim, öğrencisin, öğrenciyiz. 是 ise her kişide aynı kalır: 我是, 你是, 他是, 我们是, 她们是. Zaman da 是'yi değiştirmez. Geçmişte ne olduğunu söylemek için cümleye bir zaman kelimesi eklenir, fiil olduğu gibi durur: 去年我是中学生，今年我是大学生 «Geçen yıl liseliydim, bu yıl üniversiteliyim». Türkçe «-ydim» ile zamanı fiile yükler; Çince zamanı cümlenin başındaki 去年'e bırakır.

Sıfatla değil

Kancadaki hata buradan doğar. 是 iki ismi bağlar; «uzun, meşgul, güzel» gibi bir sıfatı özneye bağlamaz. «Ben uzunum» için 我很高 denir, 我是高 denmez. Sıfatın doğrudan yüklem olduğu bu cümle tipini ve 很'nin oradaki işini Ders HSK1.20 açacak. Şimdilik kuralın tek cümlelik özeti yeterli: arkasından bir isim gelmiyorsa 是 büyük olasılıkla yersizdir.

Kısa bir olumsuzluk: 不是

Bir kimliği reddetmek için 是'nin önüne 不 gelir: 我不是老师 «Ben öğretmen değilim». 不, 是'nin dördüncü tonu önünde ikinci tonla okunur: bú shì. Olumsuzluğun öteki kullanımları ve 不'nun nerelere gelebildiği sıradaki dersin işi; burada yalnız tanışma sırasında en çok gereken cümleyi kuruyorsun: 我不是中国人，我是土耳其人.

Karakter köşesi

学生, 老师 ve 医生'nin karakterleri daha önceki tablolara girdi; bu köşe onların çevresindeki kelimelere ayrıldı. 作'nın solunda insan kökü 亻 durur; Kangxi düzeninde 人 köküne bağlanır. 工作 gōngzuò «iş, çalışmak» kelimesinin ikinci hecesidir; birinin mesleğini sorarken ya da anlatırken bu kelimeyi sık duyarsın.

校 学校 xuéxiào «okul» kelimesinde 学 ile birleşir. 司 tek başına nadiren geçer; 司机 «şoför» ve 公司 gōngsī «şirket» kelimelerinde karşına çıkar. 妹 ile 妹妹 mèimei «kız kardeş» kurulur; ikinci hece hafif tondadır. 高 bu dersin yasak bölgesini işaret ediyor: bir sıfattır ve 是 ile değil 很 ile kullanılır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin isim cümlesi ayrı bir «olmak» fiili kullanmaz. «Ben öğrenciyim» cümlesinde «öğrenci» ismine bir ek-fiil eklenir: -(y)Im, -sIn, -(y)Iz, -sInIz. Üçüncü kişide gündelik konuşma eki hiç kullanmaz: «O öğretmen.» Bir Türk için Çincenin 是'si bu yüzden fazladan bir kelime gibi görünür, oysa Çincede o kelime olmadan isim cümlesi kurulamaz. Türkçede eksiz bırakılabilen üçüncü kişi, Çincede 是'yi en çok unutturan yerdir.

İkinci fark «-dır»dadır. Türkçede «O öğretmendir» cümlesi «O öğretmen» ile aynı şeyi söylemez. -DIr ya resmî bir tanım ya da sınıflama yapar («Antropoloji bir bilimdir»), ya da bir tahmin bildirir: «Ali şimdi evdedir» çoğu zaman «herhalde evde» demektir. Çincenin 是'si ikisini de taşımaz. 他是老师 düz bir bilgidir; ne resmî tanım tınısı vardır ne de tahmin. «-dır»ı gördüğün her yerde 是 koymak, tahmin anlamını sessizce kaybettirir.

Üçüncü fark «olmak» fiilindedir. Türkçe isim cümlesinde «olmak»ı kullanmaz ama zaman ve dönüşüm için ona başvurur: «Öğretmen olacağım», «Doktor oldu». Çincede 是 bir hal bildirir, dönüşüm bildirmez. «Öğretmen olmak» için başka yapılar gerekir; 是 yalnız «şu an, şu durumda neyse o» der.

Olumsuzlukta iki dil birbirine yaklaşır. Türkçe «değil» kelimesini ismin arkasına koyar ve kişi ekini ona taşır: «öğrenci değilim». Çince 不'yu 是'nin önüne koyar: 我不是学生. Değil ile 不 aynı işi yapar, ama sırası terstir; Türkçe sırayı aynen taşıyan öğrenci 我是不学生 ya da 我学生不是 kurar.

Örnekler

İlk dört örnek kalıbın çıplak hâli: özne, 是, isim. Altıncı örnekte zaman iki kez değişiyor ama 是 iki yarıda da aynı; işi 去年 ile 今年 görüyor. Son iki örnek eşitlik ile üyelik arasındaki farkı yan yana koyuyor: Zhang Hoca okulun öğretmenlerinden biri, yani bir gruba üye; son cümlede ise konuşan kendini bir gruptan çıkarıp ötekine yerleştiriyor.

Örnek diyalog

Dönemin ilk cuması, yurdun ortak salonunda yabancı öğrenciler için tanışma çayı var. 小明 ablasını da getirmiş; Deniz masanın yanında çay bardağını tutuyor.

Sahnedeki her tanıtım aynı kalıpla yapılıyor ve hiçbir replikte 是 biçim değiştirmiyor. Zhang Hoca'nın yanılgısı Türkçe bir kulağa ilginç gelebilir: Türkçede «Yeni öğrencimsiniz herhalde» diyerek tahminini belli ederdi, Çincedeki cümlesi ise düz bir tespit gibi duruyor. Abla da onu aynı düzlükte, 不是 ile düzeltiyor. Hoca'nın son repliği selamlaşma dersindeki «unvan + 好» kalıbını yeni bir unvanla kuruyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 我是学生。 (b) 她是医生。 (c) 我们是同学。 (d) 这是我妹妹。
2. (a) 我爸爸是医生。 Meslek cümlesi 是 ister. (b) 她很忙。 Sıfat 是 ile bağlanmaz. (c) 我不是中国人。 不, 是'nin önüne gelir.
3. İkisi de 是: 去年小明是中学生，今年他是大学生。 是 zamana göre değişmez; geçmişi 去年 söyler.
4. (a) geçer: 小明是学生。 (b) geçmez: «yorgun» bir sıfattır ve cümle bir tahmin taşır; 是 ikisini de karşılamaz.
5. Örnek bir cevap: 我是Deniz。我不是中国人，我是土耳其人。我是大学生。 Kendi adın, milliyetin ve mesleğinle kurulan her doğru 是 cümlesi geçerlidir.

Özet kartı

1. A 是 B iki ismi bağlar: kimlik (我是Deniz), meslek (她是医生), milliyet (他是中国人), ilişki (这是我朋友).
2. 是 eşitlik de bildirir, sınıf üyeliği de; ikisinde de aynı kelimedir.
3. 是 kişiye ve zamana göre değişmez; zamanı 去年, 今年 gibi kelimeler söyler.
4. Sıfat 是 ile bağlanmaz: 我很高, 我是高 değil.
5. Olumsuz biçim 不是'dir ve bú shì okunur: 我不是老师.
6. Türkçe üçüncü kişide eki düşürebilir («O öğretmen»), Çince 是'yi düşürmez.
7. «-dır»ın tanım ve tahmin anlamları 是'de yoktur; 是 düz bir tespittir.

Sonraki derse köprü

Şimdiye kadar kurduğun her 是 cümlesi bir bilgi veriyordu; karşındakinin öğretmen olup olmadığını öğrenmek ise başka bir araç istiyor. Sıradaki ders «吗 ile soru, 不 ile olumsuzluk» düz cümleyi sözcük sırasına dokunmadan evet-hayır sorusuna çeviren 吗'yı ve burada yalnız 是'nin önünde kullandığın 不'nun öteki fiillerin ve sıfatların önüne nasıl geçtiğini işliyor. Bir de cevap meselesi var: bu sorulara her durumda yetişen tek bir «evet» kelimesi Çincede bulunmuyor, ve cevabın neyle verildiğini orada göreceksin.