在 ve 正在…呢: şu anda

Kanca

Dört Türkçe cümle: «Şu an yemek yiyorum.» «Her sabah koşuyorum.» «Yarın Şanghay'a gidiyorum.» «Onu tanıyorum.» Dördünde de fiil aynı eki taşıyor: -yor. Türkçe konuşan biri için bu dört cümle tek bir kalıptan çıkmış gibi durur.

Çinceye geçirdiğinde yalnız birincisi bu dersin işaretini alır: 我在吃饭. Öbür üçü işaretsiz kalır. Bu derste Çincenin «şu anda sürüyor» dediği dar alanı öğreneceksin; sınırını bilmek, kuralı bilmek kadar önemli.

Anlatım

Fiilin önünde 在: eylem sürüyor

在'yi bir yerde bulunmayı söyleyen fiil ve bir yeri fiile bağlayan edat olarak tanıyorsun. Şimdi aynı karakter arkasına yer almadan, doğrudan bir fiilin önüne geliyor: 我在吃饭 «Yemek yiyorum, şu an yemekteyim». 他在睡觉 «Uyuyor». 妈妈在打电话 «Annem telefonda konuşuyor».

Bu 在 bir eylemi ortasından gösterir. Konuşan, olayın başladığını ya da bittiğini değil, o anda sürmekte olduğunu söyler. Kalıp kısadır: özne + 在 + fiil (+ nesne).

İzlence 在'yi ve 正在'ı zaman zarfları (时间副词, shíjiān fùcí) arasında sayar; görünüş başlığında da sürme görünüşünün üç kalıbını ayrı ayrı listeler.

正在 ve 呢: «tam şu an»

正在 aynı işi biraz daha vurgulu yapar: 我正在吃饭 «Tam şu an yemek yiyorum». Dilbilgisi kaynakları farkı şöyle koyar: 在 gündelik konuşmada daha sık duyulur, 正在 ise eylemin konuşma anının ta ortasında olduğunun altını çizer. Biri seni yemekteyken ararsa 我正在吃饭 dersin; «şu an tam ortasındayım, sonra konuşalım» der gibi.

Cümlenin sonuna 呢 eklemek aynı anlamı bir kez daha, konuşma diline uygun bir tonla söyler. İzlencedeki üç kalıp bunlar:

Üçüncü satırda önde hiçbir işaret yok; «şu an» anlamını yalnız sondaki 呢 taşıyor. Chinese Grammar Wiki bu kalıbın neredeyse her parçasının isteğe bağlı olduğunu vurgular; gerçek konuşmada tam biçim kadar kısaltılmış biçimleri de duyarsın.

正 tek başına: bir sonraki seviyeden

正 karakteri tek başına da aynı yere gelebilir: 他正睡觉呢 «Tam o sırada uyuyor». Bu kullanım çoğunlukla 呢 ile birlikte duyulur ve «tam o anda, denk geldi» havası taşır. İzlence tek başına 正'yi HSK 2'nin zaman zarfları arasına koyar; fiilin ardından gelen ve bir durumun sürdüğünü söyleyen 着 da HSK 2'de, «süreklilik görünüşü» başlığında. Bu derste 正'yi bir karakter olarak tanı, kalıbın merkezine 在 ve 正在'ı koy.

İşaretler üst üste yığılmaz: 他在正在吃饭 kurulmaz, ya 在 ya 正在 seçilir.

Olumsuzu: 没在

Şu an bir şeyi yapmadığını söylemek için 没 kullanılır, ve 在 genellikle yerinde kalır: 我没在看电视 «Televizyon izlemiyorum (şu an)». 不 burada işe yaramaz. 我不看电视 bir alışkanlığı ya da kararı söyler: «Televizyon izlemem». 不在 ise zaten başka bir şeydir: 他不在 «Burada değil».

Soru kurmanın iki yolu bulunur. Birinde 吗 eklenir: 你在看书吗？ Ya da bir soru zamiri girer: 你在做什么？ «Ne yapıyorsun?» Sona 呢 eklenirse soru yumuşar ve merak tonu kazanır: 你在做什么呢？ Kısa cevap 在 ya da 没在 olur; genellikle arkasından asıl yapılan iş söylenir: 没在看书，我在写汉字.

Değişim mi, süreç mi: 下雨了 ile 在下雨呢

Ders HSK1.36'da 下雨了 bir habere dönüşmüştü: az önce yağmur yoktu, şimdi var. 在下雨呢 aynı yağmurdan söz eder, ama dinleyenin merak ettiği şey farklıdır. Konuşan yeni bir şeyin başladığını haber vermiyor; dışarının o anki hâlini tarif ediyor.

Fark bağlamda kendini belli eder. Odada otururken cama ilk damlaların vurduğunu duyarsan 下雨了！ dersin; haber budur. Arkadaşın 我们去跑步吧 dediğinde ise dışarı bakıp 在下雨呢 dersin; yağmur ne zaman başladıysa başladı, önemli olan şu an sürüyor olması. İlki bir eşiğin aşıldığını, ikincisi bir sürecin içinde olunduğunu söyler.

在家 / 在吃饭 / 在家吃饭

Üç yakın görünüşlü öbek, üç ayrı iş:

• 他在家。 — 在 cümlenin fiili: «Evde.»
• 他在吃饭。 — 在 fiilin önünde, arkasında yer yok: «Yemek yiyor.»
• 他在家吃饭。 — 在 bir yer alıyor, sonra asıl fiil geliyor: «Evde yemek yer / yiyor.»

Ayırt etmenin yolu 在'nin hemen arkasına bakmak. Bir yer geliyorsa edat ya da fiildir; doğrudan bir eylem geliyorsa sürme işaretidir. Üçüncü cümle iki okumaya açıktır: «evde yemek yer» bir alışkanlık olabilir, «şu an evde yemek yiyor» bir an olabilir. Dilbilimciler yer bildiren 在 öbeği ile sürme anlamı arasındaki bu yakınlığa uzun zamandır dikkat çekiyor. Anı netleştirmek istiyorsan ikinci bir 在 eklemezsin; sona 呢 koyarsın: 他在家吃饭呢 «Şu an evde, yemekte».

Hangi fiiller 在 almaz

Sürme işareti eylem bildiren fiillere gelir: yemek, yazmak, uyumak, konuşmak. Bir durumu anlatan fiiller onu almaz. 是, 有, 知道 «bilmek», 喜欢 «sevmek», 认识 «tanımak» zaten süregiden durumlardır; Çince onları çıplak bırakır. *我在知道 değil, 我知道 «Biliyorum».

Görünüş zaman bildirmediği için 在 geçmişte de kullanılır. 昨天晚上八点你在做什么？ «Dün akşam saat sekizde ne yapıyordun?» Cevap: 我在看电视. Zamanı 昨天晚上八点 taşıyor; 在 yalnız o saatte eylemin sürmekte olduğunu söylüyor.

Karakter köşesi

正 bu dersin anahtar karakteri; 正在 kelimesinin ilk hecesi. Tek başına «dik, doğru, tam» anlamlarını taşır; zaman bildirirken «tam o sırada» demektir. Kangxi sözlüğü onu 止 kökü altında sayar.

跳 ile 舞 birlikte 跳舞 tiàowǔ «dans etmek» kelimesini kurar. 跳'nun solunda, 跑 ve 踢'de de gördüğün daralmış 足 kökü var. 舞 on dört çizgiyle bu seviyenin uzun karakterlerinden.

鸟 niǎo «kuş» hem karakter hem kök olarak kullanılır; geleneksel yazıdaki 鳥'nün sadeleşmiş biçimi. 小鸟 «küçük kuş, kuşçuk» gündelik konuşmada sık duyulur. Kuşun ötmesi için Çince insanın şarkı söylemesindeki fiili kullanır: 小鸟在唱歌. 跳舞 ve 鸟 HSK 2'den; ikisi de bu dersin sahnelerinde sürme kalıbıyla geçiyor.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin -(I)yor eki geniş bir alanı kaplar. Göksel ve Kerslake, -(I)yor'un bitmemişlik görünüşünün iki alt türünü birden taşıdığını söyler: sürmekte olan tek bir durumu (progressive) ve tekrarlanan bir alışkanlığı (habitual). «Şu anda ne yapıyorsunuz? — Yemek yiyoruz» birincisine, «Fatma genellikle Ankara'ya otobüsle gidiyor» ikincisine örnektir. Aynı dilbilgisi, -(I)yor'un programlanmış gelecek olaylar için de düzenli olarak kullanıldığını not eder: «Yarın Londra'ya gidiyoruz». Üstelik Türkçe bu eki durum fiillerine de rahatça ekler: «Sen Ömer'i benden daha iyi tanıyorsun».

Çincenin 在'si bu alanın yalnız ilk dilimini alır. Alışkanlık çıplak fiille söylenir: 我每天早上跑步. Programlanmış gelecek de: 明天我去上海. Durum fiilleri hiç 在 almaz: 我认识他. Kancadaki dört cümleden yalnız birinin 在 almasının sebebi bu.

Türkçe konuşanın ilk refleksi «-yor» duyduğu her yere 在 koymaktır. Sorulacak soru şu: eylem o anda gerçekten ortasında mı? Evetse 在, değilse çıplak fiil.

Geçmişte de bir benzerlik var. Türkçe «Saat ikide çalışıyordum» der; -(I)yor'un üstüne geçmiş eki gelir. Çince 两点我在工作 der ve fiilde hiçbir şey değişmez. Geçmişi saat söyler, sürmeyi 在.

Örnekler

Dördüncü örnekte sürme anlamını tek başına 呢 taşıyor. Beşincide 没在 neyin yapılmadığını, 在 neyin yapıldığını söylüyor. Sekizincide zaman geçmişte, fiil yine aynı. Sonuncusu HSK 2'nin 正'sini önceden duyuruyor.

Örnek diyalog

Akşam, yurt odası. Ertesi gün Deniz'in karakter sınavı var. Kapı vuruluyor; 小明 elinde koşu ayakkabılarıyla içeri giriyor. 小林 yatağında, kulaklıkla.

小明'in 外面下雨了 cümlesi bir haber: az önce kuru olan hava değişti. Deniz kulağını cama verip doğruluyor ve 在下雨呢 diyor; artık yağmurun başlangıcından değil, sürüyor olmasından söz ediyor ve kararı da ona göre veriyor. 小明'in sorusundaki 小林呢 ise sürme 呢'si değil, Ders HSK1.10'dan tanıdığın «nerede?» sorusu. Sahnenin sonunda 没在 iki kez işe yarıyor: önce Deniz 小林'yi, sonra kendini savunurken. 同学们 tóngxuémen «sınıf arkadaşları, öğrenciler».

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 小林没在睡觉，他在看书（呢）。 (Xiǎo Lín méi zài shuìjiào, tā zài kàn shū ne.) Olumsuz kısımda 没在, olumlu kısımda 在; sona 呢 eklemek isteğe bağlı.
2. Gerekmez. Söz konusu olan bir alışkanlık, şu an süren bir eylem değil: 张老师每天早上跑步。 (Zhāng lǎoshī měi tiān zǎoshang pǎobù.) Türkçedeki -yor burada alışkanlık anlamında.
3. (a) 下雨了！ (Xià yǔ le!) Yeni bir durumun haberi. (b) 在下雨呢。 (Zài xià yǔ ne.) Süregiden bir durumun tarifi; ne zaman başladığı önemli değil.
4. 你在做什么呢？ (Nǐ zài zuò shénme ne?) Soru zamiri nesnenin yerinde, 在 fiilin önünde, 呢 en sonda.

Özet kartı

1. 在 + fiil bir eylemin o anda sürdüğünü söyler: 我在吃饭. Bu, sürme görünüşüdür (进行态).
2. 正在 aynı işi «tam şu an» vurgusuyla yapar; cümle sonundaki 呢 her iki kalıba da eklenebilir, tek başına da sürme anlamı verebilir: 他看书呢.
3. Olumsuz 没(在) ile: 我没在看电视. 不 alışkanlığı ya da kararı olumsuzlar, 不在 «burada değil» demektir.
4. 下雨了 bir değişimi haber verir; 在下雨呢 süren bir durumu tarif eder.
5. 在家 (fiil), 在家吃饭 (edat), 在吃饭 (sürme): 在'nin hemen arkasına bak.
6. Durum fiilleri (是, 有, 知道, 喜欢, 认识) sürme işareti almaz.
7. Türkçe -(I)yor alışkanlığı, programlanmış geleceği ve durumları da kapsar; 在 yalnız sürmekte olan eylemi.
8. Tek başına 正 ve 着 HSK 2'de.

Sonraki derse köprü

Bu dersin en sık sorusu 你在做什么呢？ oldu ve cevabı soran bilmiyordu. Bazen ise soran cevabı aşağı yukarı tahmin eder: telefonun öbür ucundan uykulu bir ses geliyorsa «Uyuyor muydun?» değil, «Uyuyordun galiba» demek ister. Sıradaki ders «吧 ile öneri ve tahmin; telefonda 喂» bu ikinci tonu ele alıyor, telefon açılışındaki 喂 ile birlikte. 你在睡觉吗？ ile 你在睡觉吧？ arasındaki fark, bir soruyla bir tahmin arasındaki fark mı?