了 (2): durum değişti

Kanca

Öğle arası, Deniz kantinin önünde 小明'i bekliyor. 小明 gelir gelmez karnını tutup «我饿了» diyor. Deniz aklından çeviriyor: «ben», «aç», ve sonda bir 了. Bir önceki derste 了'nin bitmiş bir eylemin arkasına geldiğini öğrenmişti. Ama burada ortada bitmiş bir eylem yok; 小明 bir şey yemedi, bir yere gitmedi. Bu 了 neyi bitirdi?

Hiçbir şeyi. Bu 了 bir eylemin sonunu değil, bir durumun başlangıcını bildiriyor: biraz önce aç değildim, şimdi açım. Türkçe aynı anı fiilin geçmiş biçimiyle söyler: «Acıktım.»

Anlatım

Cümlenin sonundaki 了

Ders HSK1.35'teki 了 fiilin hemen arkasına yapışıyordu ve eylemin tamamlandığını söylüyordu. Bu dersin 了'si cümlenin en sonunda durur ve başka bir soruya cevap verir: şu an, biraz öncekinden farklı mı? 下雨了 «yağmur başladı», 我饿了 «acıktım», 七点了 «saat yedi oldu». Hepsinde konuşan yeni bir durumu haber veriyor; dinleyenin dünyası, cümle söylendiği anda biraz değişmiş oluyor.

Dilbilgisi kitapları bu ikisini numarayla ayırır: fiil sonrası 了 «了1», cümle sonu 了 «了2». Okunuşları aynı, hafif tonlu le; yazılışları da aynı. Ayrım yalnız yerde ve işte.

İzlence 了2'yi iki yerde anar. Sözcük türleri listesinde kip edatlarının (语气助词) arasında 吗 ve 吧'nin yanında durur; görünüş başlığında ise «değişim görünüşü» olarak 了1'in hemen altında. Yani bir yandan cümleye bir ton katan sondaki sözcüktür, öte yandan bir zaman anlamı taşır. Bu derste ikisi de geçerli.

Sıfatla: bilgi mi, değişim mi

Sıfat yüklemli cümleyi şimdiye kadar 很 ile kurdun: 天很冷 «hava soğuk». Bu bir bilgi, bir tarif. 天冷了 ise bir haber: hava soğudu, dün böyle değildi. 很 bu ikinci cümlede gerekmez; değişimi taşıyan iş 了'ye geçmiştir.

Aynı çift bütün durum sıfatlarında kurulur. 他很累 «yorgun biri» ya da «şu an yorgun» diye okunabilir; 他累了 ise «yoruldu», yani yorgunluk sonradan geldi. 我饿了, 孩子们都累了, 你高了 «boyun uzamış». Sonuncusunu, karşısındakini uzun süre görmemiş ve boyundaki değişimi hemen gören biri söyler.

Fiil ve fiil öbeğiyle: «artık»

Fiil öbeğinin sonundaki 了 bütün durumun değiştiğini söyler ve Türkçeye çoğu zaman «artık» ile geçer. 我会说汉语了 «Artık Çince konuşabiliyorum»: dün konuşamıyordum. 小明有手机了 «小明'in artık telefonu var». 下雨了 de bu türden; yağmur az önce yoktu.

Ders HSK1.19'da yaş sorularında duyduğun 了 da buradan gelir. 他二十岁了 «yirmi yaşına girdi, artık yirmi», 七点了 «saat yedi oldu». Sayının arkasındaki 了, o sayıya yeni ulaşıldığını söyler. Bu yüzden saatin geldiğini, gitme vaktinin olduğunu haber veren cümlelerin sonunda da genellikle bu 了 durur: 七点了，我们走吧.

Gündelik konuşmanın en kısa cevaplarından 我知道了 «Tamam, anladım, öğrendim» ile 我懂了 «Şimdi anladım» da bu kalıptan gelir: konuşan bir an önce bilmiyordu.

Olumsuzda: 不……了 «vazgeçtim»

Bir önceki derste 了1 olumsuzlanınca düşüyordu: 我没去, *我没去了 değil. 了2 öyle davranmaz; 不 ile birlikte kalır ve cümleye kendine özgü bir anlam verir. 我不去了 «Gitmiyorum artık», yani gitmeyi planlamıştım, fikrim değişti. 我不买了 «Almaktan vazgeçtim». Yardımcı fiiller dersinde Deniz'in yorgunlukla söylediği 不想了 da buydu: biraz önce istiyordu, şimdi istemiyor.

Burada değişen dış dünya değil, konuşanın kararı. Aynı kalıp bir durumun sona erdiğini de söyler: 我不头疼了 «Başım artık ağrımıyor». 没有 ile kurulan cümlede de 了 kalır ve bir şeyin bittiğini haber verir: 我没钱了 «Param kalmadı», 没有茶了 «Çay bitti».

太……了 ayrı bir kalıp

Ders HSK1.21'deki 太好了！ ve 太贵了！ da cümle sonunda 了 taşır. Ama orada kimse bir değişim haber vermiyor; 了, 太 ile birlikte bir çerçeve kurar ve cümleye ünlem tonu verir. Ders kitapları ve dilbilgisi kaynakları bu yüzden 太……了'yi ayrı bir kalıp olarak öğretir. Pratikte ayrım kolay: 太 varsa çerçeveye bak, yoksa değişimi ara.

İki kalıp aynı sahnede de buluşabilir. Oda arkadaşın 我的病好了 «İyileştim» dediğinde 了 bir değişim bildirir; sen 太好了！ «Harika!» diye karşılık verirsin ve bu 了 bir sevinçtir.

HSK 1'in sınırı

Yakında olacak bir değişimi bildiren 要……了, 快要……了 «birazdan …acak» kalıpları izlencede HSK 2'nin sabit kalıpları arasında yer alır; programda kendi dersleri var. 了1 ile 了2'nin aynı cümlede buluştuğu yapı da (我学了两年汉语了 «İki yıldır Çince öğreniyorum ve hâlâ sürüyor») sonraki seviyelerin konusu. Bu derste cümle sonundaki 了 tek başına yeterli.

Karakter köşesi

雪 HSK 1 karakteri; üstündeki 雨 «yağmur» köküdür ve bu kökün altındaki karakterler çoğu zaman hava olaylarını anlatır. 下雪 xià xuě «kar yağmak», tıpkı 下雨 gibi kurulur.

阴 hava için kullanılınca «kapalı, güneşsiz» demektir: 阴天 «kapalı bir gün», 天阴了 «hava kapandı». Soldaki 阝 iki çizgidir. «Açık, güneşli» anlamındaki 晴 ile karşıt bir çift oluşturur: 晴天 ve 阴天.

懂 «kavramak, anlamak» anlamında bir HSK 2 kelimesi; 我懂了 sınıfta sık duyulur. Kökü 忄, 心 «kalp»in yan biçimi, ve sağ taraftaki 董 dǒng sesi verir.

长 iki okunuşlu bir karakter: zhǎng «büyümek», cháng «uzun». Bu derste 长大 zhǎngdà «büyümek, büyüyüp gelişmek» kelimesindeki zhǎng geçiyor. 始 ise 开始 kāishǐ «başlamak» kelimesinin ikinci hecesi; 开 ile birlikte bir değişimin tam ilk anını adlandırır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede «Acıktım», «Susadım», «Yoruldum» geçmiş zaman ekiyle kurulur ama şu anki durumu söyler. Göksel ve Kerslake, Türkçede yalnız bir duruma girişi anlatabilen küçük bir fiil sınıfı tanımlar: acıkmak, susamak, yorulmak, bıkmak, kızmak. Bu fiillerde o anki durum tamamlanmış biçimle verilir; «Susadım» İngilizceye «I'm thirsty» diye geçer. Çincenin 我饿了, 我累了 cümleleri tam bu noktada Türkçeye yakındır: ikisi de durumun kendisini değil, o duruma geçişi söyler.

Ad cümlelerinde Türkçe aynı ayrımı «oldu» ile yapar. Göksel ve Kerslake «Ahmet derneğin başkanı oldu» ile «başkanıydı» arasındaki farkı «became» ile «was» arasındaki farka denk düşürür. 他是大学生了 «Artık üniversiteli oldu», 他二十岁了 «Yirmisine bastı»: Türkçe «oldu» derken Çince 了 der.

Fikir değişikliği için Türkçenin aracı bir zarf: «artık». TDK bu zarfı «bundan böyle» diye tanımlar. 我不去了 Türkçeye «Artık gitmiyorum» ya da «Gitmekten vazgeçtim» diye geçer; «Gitmiyorum» tek başına bir değişimi değil düz bir kararı söyler. Çincede bu ince fark cümle sonundaki tek bir hecede saklıdır.

Bu yakınlığın sınırı da belli. «Acıktım» ile 我饿了 aynı anı yakalar, ama Türkçe bunu bir zaman ekiyle yapar, Çince zamandan bağımsız bir edatla. Bu yüzden 了2 gelecekte de kurulur: 明天你二十岁了 «Yarın yirmi yaşına giriyorsun». Türkçe aynı cümlede «-DI»yı bırakıp geniş ya da şimdiki zamana geçer; Çince 了'yi korur, çünkü yarın da bir eşik aşılacak.

Örnekler

Üçüncü örnekte 了 cümlenin ortasında, ilk parçanın sonunda duruyor; virgülden sonra gelen öneri yeni durumun sonucu. Yedinci örnek bir planın iptali, sekizinci bir şeyin tükenişi; ikisinde de olumsuzluk 了'yi silmiyor. Onuncu örnekte konuşan 小东'i uzun süre sonra görüyor ve aradaki farkı tek kelimeyle söylüyor. Dokuzuncuda 开始 değişimin ilk anını adlandırıyor, 了 de onu haber veriyor.

Örnek diyalog

Pazar sabahı, yurt odası. 小林 dün akşam ilacını içip erkenden yatmıştı; bu sabah yatağından kalkmış, pencereyi açıyor. Deniz koşu ayakkabılarını bağlıyor.

Telefon çalıyor. Arayan 小明.

Sahnedeki değişimlerin bir kısmı dışarıda olup bitiyor: 小林'nin hastalığı geçiyor, yağmur başlıyor, hava soğuyor. Geri kalanı insanların kafasında: Deniz koşudan, ikisi birlikte marketten, 小明 evde yemekten vazgeçiyor; hepsi 不……了 ile. Deniz'in 太好了'si ise bir değişim haberi değil, arkadaşının haberine verdiği coşkulu karşılık. 小明'in 怎么样了 sorusu «şimdi ne durumda» diye soruyor: hasta olduğunu biliyor, ne değiştiğini merak ediyor. 可是 kěshì «ama» demek.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 你长大了！ (Nǐ zhǎngdà le!) ya da 你高了！ (Nǐ gāo le!) Aradaki farkı gören konuşan, değişimi 了 ile haber verir.
2. 我不喝咖啡 bir alışkanlığı söyler: kahve içmem. 我不喝咖啡了 bir değişimi: önceden içiyordum, artık içmiyorum; ya da birazdan içecektim, vazgeçtim.
3. 九点了，我们走吧！ (Jiǔ diǎn le, wǒmen zǒu ba!) Sayının arkasındaki 了 saatin yeni geldiğini, gitme vaktinin olduğunu söyler.
4. 我的病好了 «İyileştim»: 好了 hastalığın geçtiğini, yani bir değişimi bildirir. 太好了！ bu habere verilen coşkulu cevaptır; 了 burada 太 ile bir ünlem çerçevesi kurar.

Özet kartı

1. Cümle sonundaki 了 (了2) yeni bir durumu haber verir: 下雨了, 我饿了, 七点了.
2. Sıfatla: 天很冷 bir tarif, 天冷了 bir değişim; 了 gelince 很 gerekmez.
3. Fiil öbeğiyle çoğu zaman «artık»: 我会说汉语了; sayıyla «oldu, girdi»: 他二十岁了.
4. 不……了 bir planın ya da durumun değiştiğini söyler: 我不去了 «vazgeçtim», 我不头疼了; 没钱了 «kalmadı».
5. 太……了 ayrı bir ünlem kalıbıdır; 太好了'deki 了 değişim bildirmez.
6. Türkçe «Acıktım, Yoruldum», «… oldu» ve «artık» bu 了'ye yakındır; ama geçmişi anlatan her «-DI» 了 almaz.
7. 要/快要……了 HSK 2'de; 了1 ile 了2'nin birlikte geldiği yapı da sonraki seviyelerde.

Sonraki derse köprü

下雨了 yağmurun başladığı anı yakalar ve orada durur. Pencereden bakan biri ise çoğu zaman başka bir şey söylemek ister: yağmur şu anda, gözümün önünde yağıyor. Sıradaki ders «在 ve 正在…呢: şu anda» bir eylemi sürerken gösteren yapıları ele alıyor: fiilin önüne gelen 在 ve 正在, cümlenin sonuna gelen 呢. Değişimi haber veren 下雨了 ile süreci gösteren 在下雨呢 aynı pencereden bakıldığında nasıl ayrılır?