了 (1): eylem tamamlandı

Kanca

Şu iki cümleye bak. 明天下了课，我去找你 «Yarın ders bitince seni bulmaya gelirim». 我以前每天喝咖啡 «Eskiden her gün kahve içerdim». Birincisi yarını anlatıyor ve içinde 了 var. İkincisi geçmişi anlatıyor ve içinde 了 yok.

了'yi Türkçedeki «-dı» sanan biri bu iki cümleyi ters kurar. Bu derste 了'nin zamanı değil başka bir şeyi işaretlediğini göreceksin: bir eylemin sınırına varıp bitmiş olmasını.

Anlatım

Fiilin arkasındaki küçük işaret

Ders HSK1.18'de geçmişten söz ederken zaman kelimesinin yettiğini görmüştün: 昨天我在家. Bir olayın yapılıp bittiğini söylemek istediğinde ise Çince fiilin hemen arkasına bir parçacık koyar: 了 le, hafif tonla.

我买了三本书 «Üç kitap aldım». 他喝了两杯茶 «İki bardak çay içti». 了 burada «alma» ve «içme» işlerinin tamamlandığını, olayın baştan sona gerçekleştiğini bildiriyor. Yapı şöyle:

了 fiile yapışır, nesnenin önünde durur. Nesne iki taneyse de sıra bozulmaz: 我问了老师一个问题 «Hocaya bir soru sordum».

Nesne yalnız kalınca

Türkçe konuşanın kulağına garip gelecek bir kural var. 我买了书 dilbilgisi açısından yanlış değil, ama tek başına söylendiğinde dinleyen cümlenin devamını bekler. «Kitap aldım, ve…?» Fiil sonrası 了'nin arkasındaki nesne çıplak kalınca cümle kendi başına ayakta durmuyor.

Cümleyi tamamlamanın birkaç yolu var. En sık olanı nesneye bir miktar vermek: 我买了三本书. Nesneyi niteleyebilirsin de: 我买了你喜欢的书 «Sevdiğin kitabı aldım». Ya da cümleyi bir sonraki eyleme bağlarsın: 吃了饭，我们去超市 «Yemeği yiyince markete gidiyoruz». Soru ve kısa cevapta bu eksiklik duyulmaz; 你吃了饭吗？ diye sorulabilir, cevap da yalnız 吃了 olabilir.

Zaman değil, sınır

了 bir zaman eki değil. Geçmişte kalan her cümle 了 almaz, 了 alan her cümle de geçmişte kalmaz.

Geçmişte tekrar tekrar yapılan bir iş, bir alışkanlık, sınırı olan tek bir olay değildir; 了 almaz. 我以前每天喝咖啡 «Eskiden her gün kahve içerdim». Durum bildiren 是, 在, 喜欢 ve sıfat yüklemleri de geçmişi anlatırken çıplak kalır: 昨天我很忙 «Dün çok meşguldüm», 小时候我很喜欢这本书 «Çocukken bu kitabı çok severdim». Geçmişi bu cümlelerde 昨天, 以前, 小时候 gibi zaman kelimeleri taşıyor.

Gelecekte de bir eylem tamamlanabilir. 明天下了课，我去找你 cümlesinde ders yarın bitecek; 了 o bitişi işaretliyor ve ikinci eylemin ancak ondan sonra geleceğini söylüyor. Türkçeye çoğu zaman «-ınca», «-dıktan sonra» diye geçer: 吃了药，你睡觉 «İlacı içtikten sonra uyu».

Olumsuzu: 没, ve 了 düşer

Bir eylemin gerçekleşmediğini söylemek için 没 ya da 没有 fiilin önüne gelir ve 了 cümleden çıkar. 我没买牛奶 «Süt almadım». 他没有来 «Gelmedi». 没 zaten «olmadı, gerçekleşmedi» dediği için yanına bir de «gerçekleşti» işareti konamaz; *我没买了牛奶 kurulmaz.

Burada 不 ile 没'nin ayrımı da netleşir. 我不买 «Almam, almayacağım» bir karar ya da isteksizlik söyler. 我没买 ise olmuş bitmiş bir olayın olmadığını bildirir: almadım.

没'yi Ders HSK1.25'te 有'nun olumsuzu olarak tanımıştın: 我没有钱. Burada aynı kelime başka bir fiilin önüne geçip eylemin kendisini olumsuzluyor.

Sormak: 了吗 ve 了没有

Soru için iki yol var. Birincisi cümlenin sonuna 吗 eklemek: 你吃了药吗？ «İlacını içtin mi?» İkincisi olumlu-olumsuz soru, ama 不 yerine 没有 ile: 你吃了药没有？ Cevap ya 吃了 ya da 没吃 olur. Kısa cevapta 了 olumluya kalır, olumsuzdan yine düşer.

Bir uyarı: Çincede başka bir 了 daha var. Cümlenin en sonuna gelir ve bir eylemin bittiğini değil, bir durumun değiştiğini söyler; o 了 ayrı bir ders.

Karakter köşesi

药 yào «ilaç»; üstündeki 艹 bitki kökü. 店 ile birleşince 药店 yàodiàn «eczane» olur. Diyalogda 小林'nin sorusundaki 帮我买, bir önceki dersten bildiğin 帮 ile «benim için almak» demek. 篮 ile 球 birlikte 篮球 lánqiú «basketbol» kelimesini kurar, kelimenin karşılığı «sepet topu». 篮'nin üstünde 竹 kökünün daralmış biçimi var; 球'nün solundaki kök Kangxi sözlüğünde 玉 «yeşim» altında sayılır, yazıda ise 王 gibi görünür. 足 «ayak» ile 球 da 足球 zúqiú «futbol» olur. 足 kendi adını taşıyan bir kök; 跑'nün ve 踢'nin solunda daralmış biçimiyle duruyor. Fiiller de oyuna göre değişir: basketbol 打篮球 ile «vurulur», futbol 踢足球 ile «tekmelenir».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede «-dı» iki işi aynı anda görür. Göksel ve Kerslake'in dilbilgisine göre «-DI» hem geçmiş zamanı hem de tamamlanma görünüşünü taşır: olayı konuşma anından önceye yerleştirir ve bir bütün olarak, bitmiş hâliyle sunar. «Evi sattınız mı?» sorusunda iki bilgi tek ekte.

Çince bu iki bilgiyi ayırır. Olayın ne zaman olduğunu 昨天, 以前, 明天 gibi zaman kelimeleri söyler; eylemin bitip bitmediğini 了 söyler. Bu yüzden «-dı»yı 了 ile karşılamaya çalışan biri iki yerde tökezler. Birincisi alışkanlıklar: «Eskiden her gün kahve içerdim» cümlesinde fiil «-dı» ekini değil, geniş zaman ekinin üstüne gelen «-(y)dı» ek-fiilini alır: iç-er-di-m. Aynı dilbilgisi bu ek-fiili geçmiş zamanla birlikte bitmemişlik görünüşü taşıyan ek diye tanımlar. Çince de burada 了 kullanmaz. İkincisi gelecek: «Ders bitince seni bulurum» cümlesinde Türkçe tamamlanmayı «-ınca» zarf-fiiline yükler, Çince ise yine 了'ye: 下了课.

Olumsuzda da yollar ayrılır. Türkçe «almadım» der ve geçmiş eki olumsuzlukta yerinde kalır. Çincede 没 geldiğinde 了 gider: 我没买. «Al-ma-dı-m»daki «-dı»yı arayan öğrenci *没买了 yazar.

Örnekler

Dördüncü örnekte 了 yarına ait bir bitişi işaretliyor; beşinci örnekte ise geçmiş bir alışkanlık 了'siz duruyor. Yedinci örnekte ilacı «içmek» için Çince 吃 kullanır, Türkçedeki gibi 喝 değil; hap da şurup da çoğunlukla 吃 ile söylenir. Altıncı örnekte 没 geldiği için 了 cümlede yok.

Örnek diyalog

Cumartesi akşamı, yurt odası. 小林 sabahtan beri kendini iyi hissetmiyor ve yatağında. Kapı açılıyor; Deniz elinde iki poşetle içeri giriyor.

小林'nin ilk sorusundaki 了没有, ilacın alınıp alınmadığını soruyor; Deniz'in kısa cevabı 买了 olumluya 了'yi taşıyor. Deniz'in basketbol cümlesinde nesnenin önünde bir sayı var, 三场; tek başına 打了篮球 deseydi cümle yarım kalırdı. 小林 aynı şeyi olumsuzda söylerken iki kez 没 kullanıyor ve 了'nin izi kalmıyor: 没出门, 没吃饭. Son replikte ise 吃了药 henüz olmamış bir işi anlatıyor; ilaç birazdan içilecek, 了 yalnız çorbadan önce bitmesi gereken işi işaretliyor. 出门 chūmén «dışarı çıkmak», kelimenin karşılığı «kapıdan çıkmak».

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Örnek cevap: 我喝了两杯茶。我买了一个面包。我写了十个字。 (Wǒ hē le liǎng bēi chá. Wǒ mǎi le yí ge miànbāo. Wǒ xiě le shí ge zì.) Sayı-ölçü öbeği nesneyi tamamlıyor, cümle kendi başına duruyor.
2. (a) 了: tek, sınırı belli bir olay (两本). (b) boş: çocukluk alışkanlığı, 了 almaz. (c) boş: 没有 olduğu için 了 düşer.
3. 明天下了课，我去超市。 (Míngtiān xià le kè, wǒ qù chāoshì.) 了 yarınki bitişi işaretliyor; ikinci eylem ondan sonra.
4. 买了。 (Mǎi le.) / 没买。 (Méi mǎi.) Olumsuz cevapta 了 yok.

Özet kartı

1. Fiil sonrası 了 (了1) eylemin tamamlandığını, bütün olarak gerçekleştiğini bildirir: 我买了三本书.
2. 了 zaman değil görünüş işaretidir; geçmişi zaman kelimeleri söyler.
3. Geçmiş alışkanlık ve durumlar 了 almaz: 我以前每天喝咖啡, 昨天我很忙.
4. Gelecekte de tamamlanma olur: 明天下了课，我去找你.
5. 了'nin arkasındaki nesne çoğunlukla bir sayı, ölçü kelimesi ya da niteleyici ister; çıplak nesneli cümle yarım duyulur.
6. Olumsuzda 没(有) gelir, 了 düşer: 我没买. Soru: 了吗 ya da 了没有.

Sonraki derse köprü

Ders HSK1.19'da yaşlı bir kadın yaşını 我八十了 diye söylemişti. O cümlede bitirilen bir eylem yok, nesne de yok; 了 cümlenin en sonunda duruyor. Sıradaki ders «了 (2): durum değişti» bu ikinci 了'yi işliyor: bir işin yapılıp bitmesi değil, yeni bir durumun başlaması, Türkçedeki «artık». Bu derste 没 gelince 了 cümleden çıkıyordu. Cümle sonundaki 了 bir olumsuzlukla yan yana durabilir mi, durursa cümleye ne katar?