和, 也, 还, 都: bağlamak ve kapsamak

Kanca

Türkçede «Ben de öğrenciyim» derken «de» hangi kelimeye yapışır? «Ben»e. Bu sezgiyle Çinceye geçen biri 也'yi 我'ya yaslar ve *也我是学生 kurar. Oysa Çincede 也 kişinin değil fiilin yanında oturur: 我也是学生.

Bu derste dört küçük kelime var ve dördünün de asıl sorusu aynı: cümlede nereye konur? 和 iki ismin arasına girer, 也 ile 还 fiilin önünü tutar, 都 ise fiilin önünde durup solundaki her şeyi toplar.

Anlatım

和: iki ismin arasında

和 hé, iki ismi ya da isim öbeğini bağlar: 我和你 «ben ve sen», 茶和咖啡 «çay ve kahve», 小明和他的姐姐 «Xiao Ming ile ablası».

Sınırı da tam burada. 和 iki fiil öbeğini ya da iki cümleyi bağlamaz. «Çay içmeyi ve elma yemeyi severim» cümlesinde bağlanan şeyler «çay içmek» ve «elma yemek», yani iki eylem; araya 和 konamaz. Çince bu cümleyi iki parçaya böler ve ikinci parçanın başına 也 koyar: 我喜欢喝茶，也喜欢吃苹果.

Yazı dilinde 和'nin iki fiili bağladığı sınırlı kalıplar da var, ama onlar üst seviyenin konusu. Şimdilik kural: 和'nin iki yanında isim olsun.

也: «de, da» fiilin önünde

也 yě «de, da» anlamında bir zarftır ve zarf Çincede özneden sonra, fiilden önce durur. 小明是学生，我也是学生: ikinci cümlede 也 我'dan sonra, 是'den önce. 我也喜欢, 他也去, 我们也很忙: sıfat yüklemlerde de yeri aynı, 很'nin önü.

Olumsuz cümlede 也 olumsuzluk kelimesinin önüne geçer: 我也不知道 «Ben de bilmiyorum», 他也没有钱 «Onun da parası yok». Sıra hep aynı: önce 也, arkasında 不 ya da 没有.

也 cümlenin sonuna da gelmez. «Ben de» diye kısa cevap verirken bile Çince bir fiil ister: 我也是, 我也去, 我也喜欢. *我也 tek başına bırakılan yarım bir cümledir.

还: listeye bir kalem daha

还 hái, Ders HSK1.27'deki 还有 kalıbıyla tanıdık. Aynı özne bir şey söylemiş, üstüne bir şey daha ekliyorsa 还 ikinci fiilin önüne girer: 我有一个哥哥，还有一个妹妹 «Bir ağabeyim var, bir de kız kardeşim var». 我想买苹果，还想买牛奶. Türkçede bu iş «bir de», «ayrıca» ile görülür.

也 ile farkı çoğu zaman öznede okunur. 也 genellikle başka bir öznenin aynı şeyi yaptığını söyler: 你去，我也去. 还 ise aynı öznenin listesini uzatır, yeni bir kalem ekler. İkisi de aynı öznede geçebilir; 我喜欢喝茶，也喜欢喝咖啡 ile 我喜欢喝茶，还喜欢喝咖啡 ikisi de kurulur. İkincisinde bir ekleme yapıldığı daha belirgin hissedilir.

还'nin «hâlâ» anlamı da var: 他还在睡觉 «Hâlâ uyuyor». İzlence bu kullanımı HSK 2'ye koyar; şimdilik bir cümlede görüp tanıman yeter. Dükkânda sık duyacağın 还要什么？ «Başka ne istersiniz?» ise bu dersin anlamıdır: listeye bir şey daha eklenecek mi?

都: solundakileri toplar

都 dōu «hepsi, hep birlikte» anlamındadır ama Türkçedeki «hepsi» gibi bir isim değil, bir zarftır. Yeri yine fiilin önü: 我们都是学生 «Hepimiz öğrenciyiz». 都'nun saydığı, topladığı şey her zaman SOLUNDA durur. 我们都去 dendiğinde «hepsi» 我们'dur; 我和小明都喜欢游泳 dendiğinde 我 ile 小明, ikisi.

Bu kural nesne için de geçerli, ve Türkçe konuşanı en çok bu şaşırtır. «Bu kitapların hepsini okuyorum» demek için kitaplar 都'nun soluna, cümlenin başına alınır: 这些书我都看. *我都看这些书 kurulursa 都'nun solunda yalnız 我 kalır ve tek kişiyi «hepsi» diye toplamanın anlamı yoktur.

Olumsuzlukta 都 ile 不'nun sırası anlamı değiştirir. 不 kendisinden sonra geleni olumsuzlar:

İlk cümlede 都 önce herkesi toplar, sonra 不 hepsinin eylemini siler: kimse içmez. İkincide 不 önce gelir ve «hepsi» iddiasının kendisini reddeder: içen var, ama herkes değil.

也都 ve iki parçalı cümle

也 ile 都 aynı cümlede buluşunca sıra sabit: önce 也, sonra 都. 他们去超市，我们也都去 «Onlar markete gidiyor, biz de hep birlikte gidiyoruz». Türkçe karşılığında «de» ile «hepimiz» istediği yere gider; Çincede 都也 kurulmaz.

İzlence bu derste bir de iki parçalı cümle kalıbı sayar: «……，也……» ve «……，还……». İlk parça bir şey söyler, virgülden sonra ikinci parça onu genişletir. 我喜欢喝茶，也喜欢喝咖啡; 她会说汉语，还会做中国菜. İkinci parçada özne tekrarlanmaz; aynı kişi konuşmaya devam eder.

Karakter köşesi

爱 HSK 1 listesindedir ve bir fiilin önüne gelince «bayılmak, çok sevmek» rengi katar: 我爱喝茶 «Çay içmeye bayılırım». 喜欢'den daha güçlü bir bağlılık söyler. Kökü 爫, Kangxi sözlüğünde 爪 «pençe» kökünün üstte duran biçimi.

咖 ile 啡 birlikte 咖啡 kāfēi «kahve» kelimesini kurar ve tek başlarına kullanılmazlar. İkisinin de solunda 口 var, sağ taraf sesi verir: 啡'nin sağındaki 非, 非常'den bildiğin fēi.

跑 ile 步 birlikte 跑步 pǎobù «koşu yapmak» kelimesini kurar; kelime bir fiil ile nesnesinden kurulu, tıpkı Ders HSK1.30'daki 睡觉 gibi. HSK 2 kelimesidir. 跑'nin solundaki 足 «ayak» köküdür ve satır içinde daralmış biçimiyle durur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede «ve» ile «ile» ikisi de isim bağlar: «çay ve kahve», «Ali ile Ayşe»; Çincede bu işi 和 tek başına görür. Ama Türkçe «ve» cümle de bağlar: «Markete gittim ve süt aldım», «Çay içerim ve elma yerim». Çincede 和 bu kapıdan geçemez; iki cümle ya virgülle yan yana durur ya da ikincisi 也 veya 还 ile bağlanır.

«de/da» ise sözcüğün ardına gelen bir ektir ve neyi vurguluyorsa ona yapışır: «Ben de geliyorum», «Çayı da severim», «Yarın da gelirim». Çincede 也'nin sabit bir yeri var, fiilin önü; neyin «de» olduğunu sıra ve bağlam söyler. 我也喜欢茶 «Ben de çayı severim» de olabilir, «Çayı da severim» de; hangisi olduğunu önceki cümle belirler. Tipik hata *也我 ya da cümle sonuna eklenmiş bir 也.

«Hepimiz» de Türkçede bir zamir: «Hepimiz öğrenciyiz» derken «hepimiz» özne yerinde durur. Çincede özne 我们 olarak kalır, «hepsi» anlamı ayrı bir zarf olarak fiilin önüne gelir: 我们都是学生. Türkçe sırayla düşünen biri *都我们 yazmaya meyleder. Nesnede Türkçe «kitapların hepsini» diye nesneyi yerinde tutar, Çince ise kitapları öne çeker ki 都 onları solunda görebilsin.

Örnekler

Altıncı örnekte 和 iki ismi birleştiriyor, 还 ise yeni bir fiil öbeği ekliyor; 鸡蛋'yi de 和 ile aynı listeye katmak mümkündü (牛奶、面包和鸡蛋); 还 seçildiğinde ise yumurta ayrı bir fiil öbeğiyle, 要买 ile, sonradan eklenmiş bir kalem gibi duyulur. Yedinci örnekte 这些书 nesne olduğu hâlde cümlenin başında; 都 onu ancak solunda görünce toplayabiliyor. Sekizinci ve dokuzuncu örnekte yalnız 不 ile 都'nun sırası değişiyor: biri kimsenin içmediğini, öbürü herkesin içmediğini söylüyor.

Örnek diyalog

Çarşamba, Çince dersinin son on dakikası. 张老师 kitabını kapatıyor; tahtada iki sütun açılmış, birinin başında 茶, öbürünün başında 咖啡.

Anketin iki sonucu iki ayrı olumsuzlukla yazılıyor. Kahvede 小明 不都 diyor: içen var, ama herkes değil; Deniz de zaten sabahları içiyor. Sınavda ise 都不: kimse sevmiyor. Deniz'in repliklerinde 还 kendi gününe bir içecek daha ekliyor, 也不 ise olumsuz bir bilgiyi bir öncekinin yanına diziyor. 每天都'da 都'nun topladığı şey kişi değil zaman: solundaki 每天, «her gün, istisnasız». Deniz'in cümlesindeki 可是 kěshì «ama» demek; 调查 diàochá ise «anket, araştırma».

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Örnek cevap: 我们都喝茶。/ 我们不都喝咖啡。 (Wǒmen dōu hē chá. / Wǒmen bù dōu hē kāfēi.) İlki «hepimiz çay içeriz», ikincisi «hepimiz kahve içmeyiz, içen de var».
2. 我有一只猫，还有一只狗。 (Wǒ yǒu yì zhī māo, hái yǒu yì zhī gǒu.) Aynı özne listesine yeni bir kalem eklediği için 还 ikinci 有'nun önüne gelir.
3. 我想去超市买牛奶。 (Wǒ xiǎng qù chāoshì mǎi niúnǎi.) İki fiil öbeği 和 ile bağlanmaz; burada ikinci eylem birincinin amacı, ikisi doğrudan yan yana durur.
4. 这些苹果我都要。 (Zhèxiē píngguǒ wǒ dōu yào.) 都 kapsadığı şeyi solunda görmek zorunda; nesne bu yüzden cümlenin başına alınır.

Özet kartı

1. 和 yalnız isim ve isim öbeği bağlar (我和你, 茶和咖啡); iki fiil öbeği ya da iki cümle 和 ile bağlanmaz.
2. 也 «de, da» özneden sonra, fiil ya da sıfattan önce gelir: 我也是学生; olumsuzda 也不, 也没有.
3. 还 aynı öznenin listesine bir kalem daha ekler: 我有一个哥哥，还有一个妹妹; «hâlâ» anlamı sonraki seviyede.
4. 都 fiilin önünde durur ve solundakileri toplar; nesneyi kapsamak için nesne öne alınır: 这些书我都看.
5. 都不 «hiçbiri» (tam olumsuzluk), 不都 «hepsi değil» (kısmi olumsuzluk).
6. İki zarf bir aradaysa sıra 也都: 我们也都去.
7. İki parçalı cümle: «……，也……» ve «……，还……»; ikinci parçada özne tekrarlanmaz.

Sonraki derse köprü

Bu derste 和 hep iki ismin arasında durdu. Ders HSK1.30'daki 我想和你说话'de ise başka bir iş görüyordu: bir kişiyi fiile bağlayan «ile» edatıydı. İzlence o edatın yanına ikinci bir tane koyar ve sıradaki ders «对 ile yönelmek» onu ele alıyor. 和 iki tarafın birlikte yaptığı bir işi kurar; 对 ise bir sözü ya da tavrı tek yönde birine çevirir. 我和你说 ile 我对你说 arasında konuşmanın yönü nasıl değişir?