Ardışık fiiller: amaç ve araç

Kanca

Türkçede «Alışveriş yapmaya markete gidiyorum» dersin: ne için gittiğini önce, gittiğini en sonda söylersin. Çince aynı düşünceyi 我去超市买东西 diye kurar. Önce 去超市 «markete gitmek», sonra 买东西 «alışveriş yapmak». Markete varılmadan alışveriş yapılamayacağı için konuşan da olayları yaşanacakları sırayla dizer.

Bu dersteki her cümlede iki fiil var ve aralarında ne bir bağlaç ne bir ek bulunuyor. İki fiilin ilişkisini söyleyen tek şey sıraları.

Anlatım

İki fiil, tek özne, bağlaç yok

Şimdiye kadar bir fiilin önüne zaman, yer ya da yardımcı fiil koydun. Bu derste bir fiilin arkasına ikinci bir fiil geliyor ve ikisi aynı özneye ait: 我去商店买东西 «Mağazaya alışveriş yapmaya gidiyorum». Gidecek olan da alacak olan da 我. Araya «ve», «için», «-mak» anlamında hiçbir şey girmez.

HSK 1 izlencesi bu cümle türünü iki anlamla sınırlar. Birincisinde ikinci eylem, birincinin amacıdır. İkincisinde birinci eylem, ikincinin nasıl yapıldığını, hangi araçla yapıldığını söyler. Daha karmaşık türler HSK 3 ve HSK 5'te gelecek.

Birinci tür: gidip yapmak, amaç arkada

Yapı: özne + 去/来 + yer + ikinci fiil.

去 ya da 来 hareketi verir, arkasındaki fiil o hareketin neden yapıldığını. 我去商店买东西: önce mağazaya gidilir, orada alışveriş yapılır. 他来中国学汉语 «Çince öğrenmeye Çin'e geldi / geliyor»: Çin'e gelinir, sonra orada öğrenilir. İkinci fiil birincinin amacı olduğu gibi, zamanda da ondan sonra gelir. Çince bu iki sırayı üst üste koyar, bu yüzden sırayı unutmak zor değil: önce hangi eylem yaşanıyorsa önce o söylenir.

Yer bazen düşer: 我去买东西 «Alışverişe gidiyorum». Yer söylenmeyince de amaç yine arkada kalır. 去 ile 来 yönle ayrılır: 来 konuşanın bulunduğu yere doğru bir hareket, 去 oradan uzağa.

İkinci tür: araç önde, hareket arkada

Yapı: özne + 坐/开 + araç + 去/来 + yer.

Burada birinci fiil yöntemi verir. 我坐地铁去学校 «Okula metroyla gidiyorum»: 坐 «oturmak, binmek» aracın fiilidir, 去学校 asıl harekettir. Türkçe aracı bir ekle söyler, «metro-yla»; Çince ona bir fiil ayırır. Taksiye, uçağa, trene binmek için de 坐 kullanılır: 坐出租车去, 坐飞机去北京, 坐火车来. Arabayı kendin sürüyorsan fiil 开 olur: 张老师开车来学校.

Bisiklet ve motosiklet gibi üstüne ata biner gibi binilen araçlarda fiil 骑 qí'dir: 骑车去 «bisikletle gitmek». 骑 kelime listesinde HSK 3'te; şimdilik tanıman yeter.

Aynı yöntem kalıbı araç gereç için de kurulur. 用 yòng «kullanmak» bir aracı alır, arkasındaki fiil o araçla yapılan işi söyler: 用手机买票 «telefonla bilet almak», 用汉语说 «Çinceyle söylemek». 用 kelime listesinde HSK 3'te; Ders HSK1.8'deki 用土耳其语怎么说 sorusunda bu kalıbı zaten kullanmıştın.

Bu türde de sıra olayları izler. Önce araca binilir, sonra gidilir; önce telefon eline alınır, sonra bilet alınır. 我去学校坐地铁 yazarsan cümle birinci türe döner ve «metroya binmek için okula gidiyorum» der. İki parçanın yeri değişince ilişkileri de değişir.

Olumsuz ve yardımcı fiil: ilk fiilin önünde

不 ve yardımcı fiiller bütün zincirin başına, birinci fiilin önüne gelir: 我不去商店买东西 «Alışverişe mağazaya gitmiyorum», 我想去北京学习 «Pekin'e okumaya gitmek istiyorum», 你能来我家吃饭吗？ «Bize yemeğe gelebilir misin?»

Araç türünde olumsuzluğun neyi hedeflediğine dikkat et. 我不坐地铁去 genellikle «gitmemek» değil, «metroyla gitmemek» demektir; konuşan gidecek ama başka bir yolla: 我不坐地铁去，坐出租车去.

Soru: nasıl gidiyorsun, ne yapmaya gidiyorsun?

Soru zamiri, cevabın geleceği yere oturur. Aracı sormak için 怎么 fiilin önüne gelir: 你怎么去？ Ders HSK1.8'de bunu hazır kalıp olarak almıştın; cevabı 坐地铁去 artık bir ardışık fiil cümlesi olarak okunabilir. Amacı sormak için ikinci fiilin yerine 做什么 konur: 你去那儿做什么？ «Oraya ne yapmaya gidiyorsun?» Daha dar bir soru da olur: 你去商店买什么？ «Mağazaya ne almaya gidiyorsun?»

Zaman ve yer nereye girer?

Zaman, Ders HSK1.18'deki gibi öznenin önünde ya da hemen arkasında, birinci fiilden önce durur: 星期六我去商场买衣服 ya da 我星期六去商场买衣服. İkinci fiilin önüne zaman sokulmaz; zincir tek bir olay gibi bir kez zamanlanır.

Yer ise bu türde 在 ile değil, 去'nün nesnesi olarak gelir: 我去饭馆吃饭. 在饭馆吃饭 «lokantada yemek yemek» yerini bildirir, 去饭馆吃饭 ise oraya gitmeyi de içine alır.

Karakter köşesi

Bu dört karakter diyaloğun hafta sonu planından geliyor. 场 tek başına sık kullanılmaz ama iki gündelik kelimenin ikinci hecesidir: 商场 shāngchǎng «alışveriş merkezi» (商店'deki 商 ile) ve 机场 jīchǎng «havalimanı» (飞机'deki 机 ile). 场'nin öbür okunuşu cháng başka kelimelerde çıkar; bu derste yalnız chǎng geçiyor.

运 ile 动 birlikte 运动 yùndòng «spor yapmak, spor» kelimesini kurar ve 去 ile amaç cümlesine hazır oturur: 我去学校运动. 动 ayrıca bu dersin terimindeki 连动句'nin ve 动词 «fiil» kelimesinin içinde. 送 bu derste birini bir yere kadar götürüp uğurlamak anlamında: 去机场送朋友 «arkadaşı uğurlamaya havalimanına gitmek». 运 ile 送'in solunda ve altında, 还, 近, 远'den tanıdığın 辶 kökü duruyor.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bu iki ilişkiyi eklerle işaretler. Amaç için «-mak için» kullanılır; ama ana fiil «gitmek» ya da «gelmek» olduğunda dil bunun yerine genellikle yönelme hâli almış «-maya» biçimini tercih eder: «Alışveriş yapmaya gidiyorum», «Seni görmeye geldim». Araç için «-la» eki ya da «ile» kullanılır: «metroyla», «taksiyle», «telefonla». Çincede ikisinin karşılığı da ek değil, düz bir fiildir: 买, 坐, 用.

Asıl fark sırada çıkıyor. Türkçede ana fiil sonda olduğu için amaç ondan önce söylenir: «alışveriş yapmaya / gidiyorum». Çince amacı harekete göre sonraya bırakır: 去商店 / 买东西. Türkçe düşünen biri bu yüzden ilk denemede 买东西去商店 gibi bir sıraya kayar.

Araçta ise iki dil beklenmedik biçimde uyuşur. Türkçe «metroyla okula gidiyorum» der; araç, fiilden önce gelir. Çince de 坐地铁去学校 der; araç yine hareketten önce. Bu yüzden araç cümlesi Türkçe konuşan için genellikle kolaydır, zor olan amaç cümlesidir.

Türkçede Çince sırayı birebir izleyen bir yapı da var: «-ıp» zarf-fiili. «Markete gidip alışveriş yapıyorum» önce gitmeyi, sonra yapmayı söyler; 我去商店买东西 ile aynı dizilişte. Çinceye çevirirken «-maya» yerine «-ıp» ile düşünmek doğru sırayı kendiliğinden verir.

Örnekler

Birinci ve ikinci örnek amaç türü: hareket önde, amaç arkada. Üçüncü ve dördüncüde araç önde; 每天 ile 坐 arasındaki yer zamanın yeri. Beşinci ve altıncı örnekte sorular, cevabın oturacağı yuvayı gösteriyor: 怎么 aracın yerinde, 做什么 amacın yerinde. Yedinci örnekte 想, sekizincide 不 zincirin başında duruyor. Dokuzuncu örnekte yer de nesne de dolu: 去机场 hareket, 送朋友 amaç.

Örnek diyalog

Cuma akşamı kantin. Deniz tepsisini 小明'in masasına bırakıyor.

Sahnede iki tür de defalarca geçiyor. 去商场买衣服, 去学校运动, 回法国看他妈妈 ve 去机场送他 amaç cümleleri; 回 da 去 gibi bir hareket fiili olarak zincirin başına oturabiliyor. 坐地铁去 ile 坐出租车去 ise araç cümleleri. Deniz'in son cevabında 不 aracı hedefliyor: havalimanına gidilecek, yalnız metroyla değil. 小明'in kapanış cümlesinde 去 düşmüş, yalnız 坐 kalmış; bağlam hareketi zaten söylediği için konuşmada böyle kısaltmalar olağan. 行 xíng «olur, tamam» bir öneriye verilen kısa, gündelik onay.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 明天我们去饭馆吃饭。 ya da 我们明天去饭馆吃饭。 (Míngtiān wǒmen qù fànguǎn chīfàn. / Wǒmen míngtiān qù fànguǎn chīfàn.) Zaman öznenin önünde ya da arkasında, ama 去'den önce.
2. 你怎么来学校？——我坐地铁来。/ 我坐出租车来。 (Nǐ zěnme lái xuéxiào? —— Wǒ zuò dìtiě lái. / Wǒ zuò chūzūchē lái.) Konuşan okuldaysa 来; dışarıdaysa 去 de olur.
3. 我来中国学汉语。 (Wǒ lái Zhōngguó xué Hànyǔ.) amaç: 学汉语 hareketin arkasında. 我坐火车去北京。 (Wǒ zuò huǒchē qù Běijīng.) araç: 坐火车 hareketin önünde.
4. Örnek: 我去商场买衣服。/ 我去商场看电影。/ 我去商场吃饭。 Her cevapta 去商场 sabit, amaç fiili değişiyor.

Özet kartı

1. Ardışık fiil cümlesi (连动句): aynı özneye ait iki fiil öbeği, bağlaçsız, peş peşe.
2. Amaç: 去/来 + yer + fiil — 我去商店买东西; ikinci fiil birincinin amacı.
3. Araç: 坐/开 + araç + 去/来 + yer — 我坐地铁去学校; 用 + araç + fiil — 用手机买票.
4. Sıra, olayların yaşanma sırasıdır; yer değiştirince anlam değişir (我去学校坐地铁 amaç olur).
5. 不 ve yardımcı fiil birinci fiilin önüne gelir: 我不坐地铁去, 我想去北京学习.
6. Araç 怎么 ile, amaç 做什么 ile sorulur: 你怎么去？ 你去那儿做什么？
7. Türkçede amaç «-maya» ile fiilden önce, Çincede hareketten sonra; araç iki dilde de hareketten önce.

Sonraki derse köprü

买衣服, 送他, 坐出租车: buradaki zincirlerde her fiilin arkasında en fazla bir nesne vardı. Sıradaki ders «İki nesneli fiiller» bir fiilin arkasına iki nesne birden diziyor: biri işin kime yöneldiği, öbürü neyin verildiği ya da öğretildiği. Türkçe bu ikisini «-e» ve belirtme ekleriyle ayırır; ekleri olmayan Çince, kişi ile şeyi hangi sırayla dizer?