Ayrılabilen fiiller: 睡觉, 上课, 说话

Kanca

上课 kelimesini şimdiye kadar defalarca kullandın: 我们八点上课, 明天不上课. Hep tek parça, «derse girmek» ya da «dersi olmak» anlamında bir fiil gibi. Peki «Çince dersine giriyorum» demek istesen 汉语 nereye gider? Türkçe düşünen biri onu sona ekler: 上课汉语. Çince ise kelimeyi ortasından açar ve 汉语'yu içine yerleştirir: 上汉语课.

Demek ki 上课 göründüğü kadar kaynaşmış değil. İçinde bir fiil ve bir nesne saklı; gerektiğinde ikisi birbirinden ayrılıyor. Bu ders o ek yerini gösteriyor.

Anlatım

Fiil ile nesnesi tek kelimede

HSK 1 izlencesi sekiz kelimeyi ayrı bir başlık altında toplar: 看病, 睡觉, 说话, 上课, 下课, 上班, 下班, 生病. Hepsinin içi aynı biçimde kuruludur. İlk hece bir fiil, ikinci hece o fiilin nesnesi:

Sözlük bu sekizini tek kelime olarak yazar, sen de çoğu cümlede onları tek kelime gibi kullanırsın. Ama dilbilgisi açısından iki parça, bir fiil öbeğinin bütün haklarını korur: araya başka bir şey girebilir, nesne kendi niteleyicisini alabilir. Dilbilimciler bu kelimelerin «kelime mi, öbek mi» olduğunu hâlâ tartışıyor; öğrenen için önemli olan, iki yüzün de gerçek olduğunu bilmek.

Birinci sonuç: arkasına nesne almaz

Nesne kelimenin içinde zaten var. 说话'nin nesnesi 话, 上课'nin nesnesi 课. Bu yüzden arkaya ikinci bir nesne eklenemez. «Seninle konuşmak istiyorum» Çincede 说话你 olmaz; konuşulan kişi fiilin önüne, 和 ile gelir: 我想和你说话. Burada 和 «ile» anlamında bir edat gibi çalışıyor; bu kullanımı ileride ayrıca işleyeceğiz.

Ders adı da aynı nedenle sona eklenmez, nesnenin önüne niteleyici olarak girer: 上汉语课 «Çince dersine girmek», 上什么课？ «Hangi derse giriyorsun?» 课 bir isim olduğu için önüne gelen 汉语 onu niteler, tıpkı 汉语书'teki gibi.

Aynı kural bu seviyenin dışındaki ayrılabilen fiillerde de geçer. HSK 2'de gelecek 帮忙 «yardım etmek» 帮忙我 diye kurulmaz; ya yalnız 帮 kullanılır (帮我) ya da kişi nesnenin niteleyicisi olur (帮我的忙). HSK 3'teki 见面 «buluşmak, görüşmek» için de durum aynı: 见面他 yerine 和他见面 denir. Şimdilik bu iki örneği tanıman yeter.

İkinci sonuç: araya bir şey girebilir

Ayrılmanın en sık görülen biçimlerinden üçü bu seviyede bile karşına çıkar.

Nesneye niteleyici: 上汉语课, 上什么课. Yukarıda gördüğün yol; HSK 1'in en kullanışlı ayrılması budur.

Miktar: 说几句话 «birkaç söz söylemek, kısaca konuşmak». 句 cümleyi sayan ölçü kelimesidir; 话'nin önüne geçer, 说'nün arkasına değil. 我想和你说两句话 «Seninle iki çift laf etmek istiyorum» gündelik konuşmanın hazır cümlelerindendir.

Ölçü kelimesi ve sıfat: 睡个好觉 «iyi bir uyku çekmek». 觉 burada ölçü kelimesi 个 ve sıfat 好 ile nitelenmiş bir isim gibi davranıyor. Akşam vedalaşırken sık duyulur.

Bunların ötesinde araya 了 da girer: 他生了病 «hastalandı». 了'nin ne zaman fiilin hemen arkasına, ne zaman cümlenin sonuna geldiğini ileride ayrıca öğreneceksin; burada bilmen gereken, 了 fiile bağlanınca 生病'nin ortasına yerleştiği. Olumlu-olumsuz soruda da yalnız fiil kısmı ikilenir: 你上不上课？ Bu biçimi Ders HSK1.9'da 做不做饭 ile görmüştün; aynı mantık burada da işliyor. Fiil ikilemesi HSK 2'nin konusu, orada da tekrarlanan yalnız fiildir (见见面, *见面见面 değil).

Saatle birlikte: 上课, 下课, 上班, 下班

Bu dört fiil günlük programın iskeletidir ve çoğu zaman bir saat ifadesiyle gelir. Saat, Ders HSK1.18'deki gibi fiilin önünde durur: 我们八点上课，十二点下课 «Sekizde derse giriyoruz, on ikide çıkıyoruz.» 她早上九点上班 «Sabah dokuzda işe başlıyor.» 上 ve 下 burada «yukarı» ve «aşağı» değil, bir şeyin başlaması ve bitmesi: derse ya da mesaiye «çıkılır», oradan «inilir».

看病 ve 生病: hastalığın iki kelimesi

生病 «hastalanmak» bir durum değişikliği bildirir ve çoğu zaman 了 ile kapanır: 他生病了 «Hastalandı, hasta». Buradaki 了 cümlenin sonunda «artık durum bu» der.

看病 ise iki taraftan da kurulabilen bir kelime. Hasta için «doktora görünmek»: 我去医院看病. Doktor için «hasta bakmak, muayene etmek»: 医生下午看病. Hangisi kastedildiğini özne söyler. Hasta tarafında Türkçenin «doktora görünmek»ine en yakın kalıp 看医生'dir; burada 看 sıradan bir fiil olduğu için 医生 nesnesini rahatça alır. 看病医生 ise iki nesneyi üst üste yığar ve kurulmaz.

Karakter köşesi

Bu karakterler diyaloğun hasta sabahından geliyor. 舒 tek başına pek kullanılmaz; 衣服'den bildiğin 服 ile 舒服 shūfu «rahat, iyi hissetmek» kelimesini kurar ve hasta biri en çok olumsuzunu söyler: 我不舒服 «İyi değilim, keyfim yok». Kelimenin içinde 服 hafif tonla okunur. 头 «baş», 疼 «ağrımak»: 我头疼 «Başım ağrıyor». 疼'nin solundaki ve üstündeki 疒, 病'de de gördüğün hastalık köküdür. 身 ile 体 birlikte 身体 shēntǐ «beden, sağlık» kelimesini kurar; 身体不舒服 «kendini iyi hissetmemek» hastalığı adını koymadan söylemenin yoludur. 身 aynı zamanda kendi adını taşıyan bir köktür; 体 ise basitleştirilmiş yazı dersinden tanıdığın karakter.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede de isimle fiilin birleştiği bir fiil türü var: «yardım etmek», «telefon etmek», «ders almak», «uyku çekmek». Bunlar da 说话 gibi tek bir eylemi iki parçayla söyler ve aralarına bir şey girebilir: «büyük bir yardım etmek», «Çince dersi almak», «iyi bir uyku çekmek». Son örnek 睡个好觉 ile neredeyse parça parça örtüşüyor: niteleyici ve «bir», ismin önüne giriyor, fiil yerinde kalıyor.

Ayrıldıkları yer, işten etkilenen kişinin nereye konduğu. Türkçe kişiyi bir hâl ekiyle işaretler ve fiil öbeğinin önüne koyar: «ona yardım etmek», «Ali'ye telefon etmek», «seninle konuşmak». Çincede ek yoktur; kişi ya fiilin önüne bir edatla gelir (和你说话) ya da nesnenin içine niteleyici olarak girer (帮我的忙). Türkçe konuşanın en sık hatası, «konuşmak seni» gibi bir sırayla kişiyi en sona bırakmak: 说话你. Türkçede bile «seninle» fiilin önünde durur; Çinceye geçerken bu sezgiye güvenmek yeter.

Öteki fark tek kelime ile iki parça arasında. «Uyumak» Türkçede bölünmez bir fiil; Çince ise «uyku uyumak» der gibi 睡觉 kurar. HSK 1 kelime listesi 睡'yü de 睡觉'yü de ayrı kelime olarak sayar; 睡 tek başına da «uyumak» demektir, 睡觉 ise fiili nesnesiyle birlikte söyler. Türkçenin tek fiille söylediğini Çince bir eylem ve onun nesnesiyle söylüyor: uyku, ders, mesai, söz bu kelimelerde nesne olarak hazır bekliyor. Türkçe konuşan için asıl uyarı da buradan çıkıyor: kelimenin içinde bir nesne varsa, ikinci bir nesneye yer kalmamıştır.

Örnekler

Üçüncü ve dördüncü örnek ayrılmanın iki ayrı yolunu gösteriyor: birinde 汉语 dersin adını veriyor, öbüründe 几句 sözü sayıyor; ikisinde de araya giren şey nesneyi niteliyor. Beşinci örnekte soru yalnız fiil kısmını ikiliyor, cevap da yalnız 上 ile yetiniyor; 课 söylenmeden anlaşılıyor. Yedinci ve sekizinci örnek 看病'nin iki yüzünü veriyor: önce hasta doktora gidiyor, sonra doktor hastalarını kabul ediyor. Onuncu örnekte 个 ile 好 araya girince 觉 bir isim gibi nitelenmiş oluyor.

Örnek diyalog

Pazartesi sabahı, yurt odası. Saat yedi buçuk; Deniz giyinmiş, oda arkadaşı 小林 hâlâ yatakta.

Deniz koridora çıkınca telefonu çalıyor; arayan 小明.

Sahnede sekiz ayrılabilen fiilin altısı geçiyor ve çoğu tek parça kullanılıyor; Çince konuşan için olağan durum budur. Ayrılma yalnız Deniz'in iyi dileğinde görünüyor: 睡个好觉. Konuşmak istemeyen 小林 de 说话'yi nesnesiz bırakıyor, kiminle konuşmayacağını söylemiyor bile. Deniz'in önerisinde kişi yine fiilden önce, 和 ile geliyor: 我和你去. 小明'in 怎么了 sorusu birinin halini, başına ne geldiğini sormanın kısa yolu.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 星期五你上什么课？——我上汉语课。 (Xīngqīwǔ nǐ shàng shénme kè? —— Wǒ shàng Hànyǔ kè.) Ders adı da soru kelimesi de 课'nin önüne girer.
2. 我能和你说两句话吗？ (Wǒ néng hé nǐ shuō liǎng jù huà ma?) Kişi 和 ile fiilin önünde, miktar 话'nin önünde.
3. Örnek cevap: 她早上八点上班，下午六点下班，晚上十一点睡觉。 (Tā zǎoshang bā diǎn shàngbān, xiàwǔ liù diǎn xiàbān, wǎnshang shíyī diǎn shuìjiào.) Saat her cümlede fiilin önünde.
4. a) hastanın işi: konuşan hastaneye gidip doktora görünecek. b) doktorun işi: Doktor Zhang bu sabah hasta kabul etmiyor. İkisini ayıran öznedir.

Özet kartı

1. 看病, 睡觉, 说话, 上课, 下课, 上班, 下班, 生病: her biri fiil + nesneden kurulu ayrılabilen fiil (离合词).
2. Nesne içeride olduğu için arkaya ikinci bir nesne gelmez: 说话你 değil, 和你说话.
3. Nesneye niteleyici araya girer: 上汉语课, 上什么课, 说几句话, 睡个好觉.
4. Olumlu-olumsuz soruda yalnız fiil ikilenir: 你上不上课？
5. 上课, 下课, 上班, 下班 saatle gelir; saat fiilin önündedir: 八点上课.
6. 看病 iki taraflıdır: hasta doktora görünür, doktor hasta bakar; doktoru nesne yapmak için 看医生.
7. 生病了 «hastalandı»: 了 durum değişikliğini söyler; fiile bağlanan 了 ise araya girer (生了病).

Sonraki derse köprü

Bu derste 我去医院看病 cümlesi iki kez geçti ve içinde iki fiil peş peşe duruyordu: önce 去, sonra 看病. Sıradaki ders «Ardışık fiiller: amaç ve araç» bu dizilişi kuruyor. İkinci fiilin birincinin amacını söylediği cümlelerle (hastaneye doktora görünmek için gitmek), birinci fiilin ikincinin aracını söylediği cümleler (metroya binip okula gitmek) aynı sırayı paylaşıyor; aralarındaki farkı nereden okursun?