Şahıs zamirleri ve 们 çoğulu

Kanca

Deniz kütüphanede otururken telefonuna 小明'den bir sesli mesaj düştü: «Tāmen lái le.» Geldiler. Ama kim? Sınıftaki iki kız mı, 小明'nin futbol takımı mı, yoksa yurdun bahçesinde dolaşan iki kedi mi? Ses üçünü de aynı iki heceyle söylüyordu. Birkaç saniye sonra aynı cümle bu kez yazılı geldi ve soru kendiliğinden çözüldü: 她们来了.

Bu ayrımın yazıdaki geçmişi sanıldığından kısa. Kadını gösteren 她, bugünkü görevine yaklaşık yüz yıl önce, 1920'de yayımlanan bir tartışma yazısıyla aday gösterildi. O güne kadar yazıda da çoğu zaman tek bir 他 kullanılıyordu; kadın için 伊 yazan yazarlar da vardı. Bu derste Çincenin bütün kişi zamirlerini bir tabloya diziyor, 们 ekinin nereye gelip nereye gelmediğini görüyorsun.

Anlatım

Zamir tablosu

HSK 1 izlencesinin şahıs zamiri listesi on iki kelimedir. Hepsi aşağıdaki tabloya sığar:

Tablonun düzeni bir bakışta görülüyor: çoğul, tekil zamire 们 eklenerek kurulur. Bu ek hafif tonla okunur ve kelimeye bitişik yazılır: wǒmen, nǐmen, tāmen.

Zamirin biçimi cümledeki yerine göre değişmez. 我 hem «ben», hem «beni», hem de «bana»dır; kimin yapıp kimin etkilendiğini dizilişten anlarsın. 我认识他 «Onu tanıyorum» ile 他认识我 «O beni tanıyor» cümlelerinde aynı iki zamir yalnız yer değiştiriyor.

Üç tā: yazıda ayrı, konuşmada bir

他, 她 ve 它 aynı heceyle, birinci tonla okunur. Konuşmada dinleyen hangisinin kastedildiğini cümlenin bağlamından çıkarır: az önce bir kadından söz edildiyse sonraki tā odur. Yazıda ise yazan seçmek zorundadır. Çoğulda kural şöyle işler: topluluk yalnız kadınlardan oluşuyorsa 她们 yazılır. İçinde bir erkek bile varsa ya da cinsiyet bilinmiyorsa 他们 yazılır.

它 ve 它们 hayvanlar ve nesneler içindir. Evde iki kedin varsa onlardan 它们 diye söz edersin; bir masadaki kitaplar için de aynı zamir geçerlidir. Gündelik konuşmada nesneyi zamirle anmak yerine çoğu zaman adını tekrar etmek ya da hiç anmamak da yaygındır.

您'nin çoğulu

您 saygı gösteren tekil «siz»dir: öğretmene, yaşça büyüğe, müşteriye söylenir. İzlencenin listesinde onun çoğulu yoktur; birden çok kişiye hitap ederken 你们 ya da 大家 kullanılır. Çayevinde sana iki kişi birden yardım ettiyse ikisine birlikte 谢谢你们 dersin; bir odadaki herkese teşekkür ediyorsan 谢谢大家. Yazıda zaman zaman 您们 biçimine de rastlarsın, ama sözlükler bu biçim konusunda çekingendir ve kuralcı kaynaklar bunun yerine 你们 ya da 您二位 «siz ikiniz» gibi sayılı kalıpları önerir. Bu seviyede kendin kurmana gerek yok.

大家: herkes

大家 dàjiā bir topluluğun tamamını kapsar. Bir odaya girip 大家好！ dediğinde içerideki herkesi tek seferde selamlarsın. 大家 hem konuşulanlar hakkında «herkes» anlamında, hem de dinleyenlere hitapta «hepiniz» anlamında kullanılır: 大家都来了 «Herkes geldi». Konuşanla dinleyeni birlikte kapsayan ayrı bir «biz» zamiri daha var, ama o sonraki seviyelerin konusu.

们 isimlerde: nereye gelir, nereye gelmez

们 yalnız zamirlere değil, insan bildiren isimlere de eklenebilir: 老师们 «öğretmenler», 同学们 «arkadaşlar, sınıf», 朋友们 «dostlar», 孩子们 «çocuklar». Böyle bir isim çoğu zaman bir topluluğa seslenirken duyulur. Sınıfın kapısından giren hoca 同学们 diye seslenir; bir törende sunucu 女士们、先生们 «hanımlar, beyler» diye başlar.

Ek zorunlu değildir. 学生来了 cümlesi bir öğrencinin de, beş öğrencinin de geldiğini söyleyebilir; sayıyı bağlam belirler. Sayı söylendiğinde ise 们 hiç gelmez: üç öğretmen 三个老师'dir, 三个老师们 değil. Ölçü kelimesinin bu yerini Ders H.6'da sayıyla birlikte görmüştün.

Nesnelere 们 eklenmez: 书 «kitap» hem tek kitap hem kitaplardır, 书们 denmez. Hayvanlarda da genellikle kullanılmaz; birkaç kediden söz ederken isim çıplak kalır, gerekirse zamir olarak 它们 gelir.

Karakter köşesi

Zamirlerin karakterleri (我, 你, 您, 他, 她, 它, 们, 大, 家) önceki derslerde tablolara girdi; bu dersin köşesi onları kullanan kelimelere ayrıldı. 友 朋友 péngyou «arkadaş» kelimesinin ikinci hecesidir ve orada hafif tonla okunur. 男 ile 女 yan yana durunca 男同学 «erkek sınıf arkadaşı», 女同学 «kız sınıf arkadaşı» çiftini kurar; karma bir grubun neden 他们 olduğunu konuşurken işine yarar.

先 ile 生 birleşince 先生 xiānsheng «bey, beyefendi» olur; ikinci hece hafiftir. 士 tek başına sık kullanılmaz ama 女士 nǚshì «hanımefendi» kelimesinde karşına çıkar. 猫'nın solundaki 犭, Kangxi düzeninde 犬 «köpek» kökünün yan biçimidir; 它们'ın örneklerinde kediler sana eşlik edecek.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe kişiyi fiilin sonunda taşır. «Gidiyorum» tek başına tam bir cümledir; «ben» demek ancak vurgu gerektiğinde gelir: «Ben gidiyorum, sen kal.» Çincede fiil çekimi yoktur. 去 qù «gitmek» herkes için aynıdır ve kimin gittiğini söyleyen tek şey öznedir. Bu yüzden zamir Çincede Türkçeden çok daha sık söylenir: 我去, 你去, 他们去. Soru-cevapta ya da konunun zaten belli olduğu bir konuşmada Çince de zamiri düşürebilir, ama bağlam yokken düşen zamirin yerini dolduracak bir ek yoktur.

İkinci fark «siz»dedir. Türkçede «siz» iki işi birden yapar: tek bir kişiye saygıyla hitap eder ve birden çok kişiye seslenir. Çince bu iki görevi ayırır: saygı için 您, çoğul için 你们. Bir Türk öğrencinin «Hocam, siz…» alışkanlığı 您'ye, «Arkadaşlar, siz…» alışkanlığı 你们'ya karşılık gelir.

Üçüncü fark «o»dadır. Türkçenin «o»su hem konuşmada hem yazıda cinsiyetsizdir. Çincede konuşma Türkçe gibi davranır, tek bir tā; yazı ise üçe ayrılır. Türkçe konuşan için sesli taraf kolaydır, yazılı tarafta yeni bir karar vardır.

Son olarak çoğul. Türkçede «-lar, -ler» neredeyse her isme gelir: kitaplar, kediler, öğrenciler. Sayıdan sonra ise gelmez: «üç öğrenci». Çincede sayı kuralı aynıdır, ama 们 yalnız insanlara gider ve Türkçedeki «-lar» kadar sık kullanılmaz. Hal ekinde de Türkçe «ben, beni, bana, bende, benden» diye beş biçim kullanırken Çince tek 我 ile yetinir.

Örnekler

Dördüncü örnekte 我 ile 他 yer değiştirince kim kimi tanıyor sorusunun cevabı da değişiyor; zamirlerin kendisi aynı kalıyor. Beşinci ve altıncı örneğin pinyini aynı tāmen ile başlıyor, ama karakterler biri için kızları, öteki için kedileri gösteriyor. Son iki örnek 们'ın iki yüzünü yan yana koyuyor: sayısız çoğulda 孩子们, sayılı çoğulda çıplak 老师.

Örnek diyalog

Pazartesi sabahı, ilk ders. 张老师 sınıfa girip kapıyı kapatıyor; Deniz ile 小明 arka sırada oturuyor, öndeki iki sandalye boş.

Sahnede zamirler el değiştiriyor. Hoca kimin gelmediğini bilmediği için 他们 diye soruyor; 小明 cevapta 她们 yazılan aynı tāmen'i kullanıyor. Kulakta hiçbir şey değişmedi, sayfada ise grubun iki kızdan oluştuğu ortaya çıktı. Deniz'in 两个同学'sı sayılı olduğu için 们 almıyor; 同学们 ise sayı söylenmeden bütün sınıfa seslenirken duyuluyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 我们. (b) 她们. (c) 您. (d) 它们. (e) 他们: grupta bir erkek var.
2. (a) 五个学生来了。 Sayı varken 们 gelmez. (b) 我的书在家。 Nesneye 们 eklenmez.
3. (a) 大家好！ ya da birden çok kişiye 你们好！ (b) 我认识他。 (c) 孩子们在学校。 (们 burada isteğe bağlıdır; 孩子在学校 da doğrudur.)
4. Üç biçimde: 他们在家, 她们在家, 它们在家. Kimden söz edildiğini bilmen gerekir: karma ya da erkeklerden oluşan bir grup mu, yalnız kadınlar mı, hayvanlar mı? Konuşmada bu bilgi bağlamdan, yazıda karakterden gelir.

Özet kartı

1. Çoğul zamir tekile hafif tonlu 们 eklenerek kurulur: 我们, 你们, 他们, 她们, 它们.
2. Zamir cümledeki yerine göre biçim değiştirmez: 我 hem «ben», hem «beni», hem «bana»dır.
3. 他, 她, 它 hepsi tā okunur; ayrım yalnız yazıdadır. Karma ya da bilinmeyen grup 他们, yalnız kadınlar 她们, hayvan ve nesne 它们.
4. 您 saygılı tekil «siz»dir; birden çok kişiye 你们 ya da 大家 denir.
5. 大家 «herkes, hepiniz»: 大家好！
6. 们 insan bildiren isme gelebilir (老师们, 同学们), ama zorunlu değildir; sayıdan sonra ve nesneye gelmez.
7. Fiil çekimi olmadığı için Çincede zamir Türkçeden daha sık söylenir.

Sonraki derse köprü

Artık bir kişiyi ya da grubu zamirle gösterebiliyorsun, ama onun kim olduğunu henüz söyleyemiyorsun. Türkçe bunu bir ekle yapar: «Biz öğrenciyiz», «O öğretmen». Sıradaki ders «是 cümlesi: kimlik ve meslek» bu işi yapan fiile ayrıldı. Orada iki ismi bağlayan 是'nin bir kişinin kimliğini ve mesleğini nasıl söylediğini göreceksin. Bu dersin zamirleri o cümlelerin öznesi olacak.