Yardımcı fiiller: 想, 要, 会, 能, 可以

Kanca

Havuz kenarında biri sana «Yüzebilir misin?» diye soruyor. Bu soru üç ayrı şey soruyor olabilir: yüzmeyi biliyor musun, bugün yüzecek durumda mısın, burada yüzmene izin var mı? Türkçe üçünü de aynı ekle sorar ve hangisinin kastedildiğini bağlama bırakır.

Çince bırakmaz. Birinci soru 你会游泳吗？, ikincisi 你今天能游泳吗？, üçüncüsü 这儿可以游泳吗？ diye kurulur. Bu ders, fiilin önüne gelip ona istek, beceri, imkân ya da izin rengi veren beş küçük sözcüğü ele alıyor.

Anlatım

Fiilin önündeki yardımcı

想, 要, 会, 能 ve 可以'yı daha önce cümlelerin içinde gördün: H.1'de 你会说汉语吗？ diye soruldu, Ders HSK1.9'da 你想不想睡觉？ kuruldu. Beşinin de cümlede aynı yeri var: öznenin ardından, asıl fiilin önüne gelirler. Fiilin önünde bir yer öbeği varsa yardımcı fiil onun da önüne geçer: 我想在家看书 «Evde kitap okumak istiyorum». Sıra özne + yardımcı fiil + 在-öbeği + fiil olur; 在家 fiile yapışık kalır, istek ikisinin birden önüne gelir.

要'yi bir isimle de kullandın: 我要一杯茶. Orada asıl fiildir; 我要喝茶 cümlesinde ise ardından bir fiil gelir ve yardımcı fiil olur.

想 ve 要: isteğin iki derecesi

想 bir fiilin önünde «yapmak istemek, yapmayı düşünmek» demektir. 我想喝茶 bir dilek bildirir: çay içmek aklımda, ama iş eyleme dönmeyebilir. Türkçedeki «çay içmek isterim» buna yakın düşer.

要 aynı yerde daha kararlı konuşur. 我要喝茶 «çay içeceğim» gibidir; konuşan niyetini eyleme dökmeye hazırdır ve biraz talepkâr duyulabilir. Kabalık sayılmaz; tonu büyük ölçüde sesin kendisi belirler.

要'nin bir de «-meli, gerek» anlamı vardır: 明天我要去医院 «Yarın hastaneye gitmem gerek». İstekle gereklilik arasındaki çizgi bu sözcükte bulanıktır; hangisinin kastedildiğini bağlam söyler.

会: öğrenilmiş beceri

会 bir fiilin önünde «yapmayı bilmek» demektir; anlattığı beceri öğrenilerek kazanılmış bir beceridir. Dil konuşmak, araba kullanmak, yüzmek, yemek yapmak bu türdendir: 我会开车 «Araba kullanmayı bilirim».

会'nin HSK 1'de ikinci bir işi daha var: bir şeyin olacağını tahmin etmek. 明天会下雨 «Yarın yağmur yağacak», 他会来 «O gelir». Burada beceri yok, tahmin var. Chinese Grammar Wiki iki kullanımı da HSK 1 düzeyinde sayar.

能: koşullar elveriyor mu?

能 «yapabilecek durumda olmak» demektir. Bedenin gücü, zamanın uygunluğu, şartların izni bu sözcükle söylenir. 我今天很忙，不能去 «Bugün çok meşgulüm, gidemem». Engel bilgide değil, takvimde.

Fark en iyi aynı fiil üzerinde görünür. 我会游泳 yüzmeyi öğrendiğini söyler; 我今天不能游泳 ise bugün bir engel çıktığını: belki üşüttün, belki havuz kapalı. Bir cümlede ikisi birlikte de durur: 我会游泳，今天不能游.

可以: izin

可以 «izinli olmak» demektir ve en çok izin istemek ya da vermek için kullanılır. 我可以坐这儿吗？ «Buraya oturabilir miyim?» Cevap 可以 ya da 不可以'dır. 能 de izin sorularında 可以'nın yerine geçebilir: 我能坐这儿吗？ aynı isteği söyler.

可以 bir şeyin mümkün olduğunu da söyleyebilir: 明天你可以来吗？ «Yarın gelebilir misin?» Bu kullanımda 能'ya yaklaşır.

Üçünün haritası

Chinese Grammar Wiki üç sözcüğü şöyle özetler: 会 «yapmayı bilmek», 能 «yapabilecek durumda olmak», 可以 «izinli olmak». Aynı sayfa, bunun yararlı bir düşünme yolu olduğunu ama gerçek kullanımda alanların biraz örtüştüğünü de söyler.

İzin sorusu 能 ile de sorulabilir, ama olumlu cevapta tek başına 能 pek söylenmez; «evet» için 可以, «hayır» için 不可以 ya da 不能 gelir.

Olumsuz: 不 öne gelir, ama 要'ye dikkat

Dördünün olumsuzu düzdür: 不 yardımcı fiilin önüne gelir. 我不想去, 我不会开车, 我不能去, 这儿不可以吃东西.

要 bu sırayı bozar. «Gitmek istiyorum» 我要去 ise «gitmek istemiyorum» 我不要去 olmaz; olağan biçim 我不想去'dür. «Gitmem gerekmiyor» ise ayrı bir sözcükle, 不用 ile söylenir: 你不用去 «Gitmene gerek yok». 不用 HSK 3 sözcüğü; burada yalnız tuzağı görmek için duruyor.

不要 + fiil ise «yapma» demektir: 不要走 «Gitme», 不要喝 «İçme». Yani 你不要去 bir isteği değil bir uyarıyı, hatta yasağı söyler. Bu yapının kendi dersi Ders HSK1.39'da.

Soru ve kısa cevap

Sorunun üç yolu da önceki derslerden tanıdık. Sona 吗 eklenir: 你会开车吗？ Ya da olumlu-olumsuz soru kalıbı bu kez yardımcı fiilin kendisine uygulanır: 你能不能来？, 你想不想去？ 可以'da bu biçim ilk heceyle kurulabilir: 可不可以？

Cevapta asıl fiil düşer, yardımcı fiil tek başına kalır: 你会开车吗？——会。/ 不会。 Türkçedeki «Biliyorum» ya da «Gelemem» gibi, Çince de soruyu yardımcı fiille kapatır.

Karakter köşesi

能'nın kökü ⺼, et kökünün (肉) sol yanda aldığı biçim; 月'ya benzer, ama sözlükte et kökünün altında aranır. Make Me a Hanzi 能'yı bir resim karakter olarak ayrıştırır: başta 厶, altında ⺼, sağda üst üste iki 匕.

可以 iki karakterli tek bir sözcüktür. 可 tek başına da «olur» anlamı taşır ve 可能 «belki, mümkün» gibi sonraki seviyelerin sözcüklerinde geçer; 以 ise burada yalnız sözcüğün ikinci hecesidir.

游 ve 泳 diyaloğun 游泳 «yüzmek» sözcüğü için seçildi; ikisi de HSK 2 karakter listesinde. İkisinin solunda su kökü 氵 var. Make Me a Hanzi 泳'yu ses ve anlam karakteri olarak ayrıştırır: anlamı 氵, okunuşu sağdaki 永 yǒng taşır. Yüzme yerinin adı da bunlardan kurulur: 游泳馆 yóuyǒngguǎn «kapalı yüzme havuzu»; 馆'yı bir önceki derste 饭馆 içinde gördün.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe beceriyi, imkânı ve izni çoğu zaman tek bir ekle, -(y)Abil ile söyler. «Ahmet yüzebilir» yüzmeyi bildiğini; «Bugün gelebilirim» önümde engel olmadığını; «Bilgisayarımı kullanabilirsin» izin verdiğimi anlatır. Göksel ve Kerslake 2005 bu eki kişinin bir eylemi yapma gücü, bir engelin yokluğu ve konuşanın verdiği izin olarak ayrı ayrı inceler; biçim tek, anlam bağlamda ayrılır. Aynı ek bir tahmini de taşır: «Yağmur yağabilir.» Çince bu dört işi dört yere dağıtır: beceri 会, imkân ve koşul 能, izin 可以, olacak bir şeyin tahmini yine 会.

Bu yüzden Türkçe konuşan biri için asıl iş, Çince cümle kurmadan önce «-ebilmek»in hangi anlamını kastettiğini kendine sormaktır. «Çince konuşabiliyor musun?» bir beceri sorusudur: 你会说汉语吗？ «Yarın gelebilir misin?» bir imkân sorusudur: 你明天能来吗？ «Buraya oturabilir miyim?» bir izin isteğidir: 我可以坐这儿吗？

İstekte de bir fark var. Türkçe «gitmek istiyorum» derken fiili mastara çevirip «istemek»in nesnesi yapar: gitmek + istiyorum. Çince fiili olduğu gibi bırakır, isteği önüne koyar: 我想去. Sıra da tersine döner; Türkçede «istiyorum» sonda, Çincede 想 ortada. Olumsuzda ise Türkçe «istemiyorum» ile «yapma»yı zaten ayrı kurar; Çincede bu ayrım 不想 ile 不要 arasındadır ve 要'nin olumsuzu sanılan 不要 aslında «yapma»nın karşılığıdır.

Örnekler

Beşinci örnekte 会 öğrenilmiş beceriyi, 不能 bugünkü engeli söylüyor; ikisi çelişmiyor. Altıncı ve yedinci örnekte 可以 bir kez izin veriyor, bir kez 不 ile yasak koyuyor. Sekizinci örnekteki 会 bir beceri değil, tahmin bildiriyor. Son örnekte 要 isteği değil gerekliliği taşıyor.

Örnek diyalog

Cuma akşamı, yurdun koridoru. 小明 Deniz'in kapısını çalıyor; elinde kampüsün yüzme havuzunun hafta sonu saatlerini gösteren bir kâğıt var.

Ertesi gün, havuzun girişi. Deniz bankonun arkasındaki görevliye dönüyor.

Bir saat sonra, havuzun kenarında. Deniz nefes nefese basamağa oturuyor.

Deniz'in ilk sorusu bir izin sorusu: yüzme bilmeyen biri havuza girebilir mi? 小明 可以 ile cevap verip 会'yi tek başına ekliyor: 我会, «ben biliyorum»; 游泳 bir önceki replikte geçtiği için tekrarlanmıyor. Hava sorusunda 会 tahmin taşıyor. Görevli iki yasağı sayarken bir 不可以, bir 不能 kullanıyor; izin konusunda ikisi de «hayır» der. Son replikte 不想 canının artık istemediğini, 要 yemeğe kararlı olduğunu söylüyor; 不想了'deki 了'yi şimdilik «artık» diye oku, işi sonraki derslerde.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. a) 会: dil konuşmak öğrenilmiş bir beceri. b) 可以: öğretmenden izin isteniyor (能 da olur). c) 能: engel yorgunluk, beceri değil.
2. 我想喝咖啡。 (Wǒ xiǎng hē kāfēi.) / 我要喝咖啡。 (Wǒ yào hē kāfēi.) 要'li cümle daha kararlı; konuşan kahveyi almaya gidiyor gibidir. 咖啡 HSK 1 sözcüğüdür.
3. 不想看。 (Bù xiǎng kàn.) ya da 我不想看电影。 不要 burada karşıdakine «izleme» demek gibi duyulurdu.
4. 明天会下雨吗？ (Míngtiān huì xiàyǔ ma?) Bir olayın olup olmayacağı tahmin ediliyor; bu işi beş sözcük arasında yalnız 会 yapar.

Özet kartı

1. Yardımcı fiil öznenin ardından, asıl fiilin önüne gelir: 我想喝茶.
2. 想 yumuşak bir istek, 要 kararlı bir niyet ya da gereklilik bildirir: 我想去 / 我要去.
3. 会 öğrenilmiş beceridir (我会游泳) ve olacak bir şeyin tahminidir (明天会下雨).
4. 能 güç, koşul ve imkân bildirir: 我今天不能去.
5. 可以 izin ister ve verir: 我可以坐这儿吗？——可以。 Yasak 不可以 ile söylenir.
6. Olumsuz için 不 öne gelir: 不想, 不会, 不能, 不可以. «İstemiyorum» 不想'dir; 不要 + fiil «yapma» demektir.
7. Kısa cevapta yardımcı fiil tek başına kalır: 会。/ 不会。

Sonraki derse köprü

Bu derste yardımcı fiil hep bir fiilin önüne geldi: 想睡觉, 想说话, 要上课. Sıradaki ders «Ayrılabilen fiiller: 睡觉, 上课, 说话» bu üç fiilin içine bakıyor: her biri bir fiil ile onun nesnesinden kurulu ve nesne kelimenin içinde zaten hazır. «Seninle konuşmak istiyorum» derken 你 neden 说话'nin arkasına eklenemez, «Çince dersine girmek» için 汉语 上课'nin neresine yerleşir?