在: bir yerde olmak ve bir yerde yapmak

Kanca

Telefon çalıyor, karşıdaki soruyor: «Neredesin?» Türkçede cevap tek kelimedir: «Evdeyim.» Çincede üç hece gerekir: 我在家. Peki konuşmayı biraz uzatıp «Evde yemek yiyorum» dersen ne olur? Türkçe bir fiil ekler ve işi bitirir. Çince de 吃饭'yi ekler, ama nereye? Sona mı, ortaya mı?

Cevap küçük bir sürpriz taşıyor: 我在家吃饭. 在家 yerinden kıpırdamıyor, fiil onun arkasına geliyor. İlk cümlede 在 cümlenin fiiliydi; ikincisinde fiil 吃 oldu ve 在 onun önünde bir yer bildiren parçaya dönüştü. Aynı karakter, iki görev. Bu ders ikisini de kuruyor ve önceki derslerde kalıp olarak kullandığın 在'i adıyla tanıtıyor.

Anlatım

在 fiil olarak: biri ya da bir şey bir yerde

En yalın kullanımda 在 «bir yerde bulunmak» demektir ve cümlenin tek fiilidir. Sıra şöyle: kim ya da ne + 在 + yer.

• 他在家。 «O evde.»
• 我的手机在书包里。 «Telefonum çantada.»
• 张老师在教室。 «Zhang Hoca sınıfta.»

Yer bir şehir ya da kurum adı olabilir (北京, 学校), bir eşya artı yön kelimesi olabilir (桌子上, 书包里), bir işaret zamiri olabilir (这儿, 那儿). Bu cümlede ikinci bir fiile gerek yoktur. Chinese Grammar Wiki bunun altını özellikle çizer: 在 burada fiilin kendisidir, yanına 是 eklenmez.

Olumsuzu 不 ile kurulur ve 不 her zaman 在'in önüne geçer: 他不在家 «O evde değil.» 在 dördüncü tonda olduğu için 不 burada ikinci tona döner: bú zài.

Soru iki yoldan sorulur. Yeri bilmiyorsan 哪儿 yerin boşluğuna oturur: 你在哪儿？ «Neredesin?», 我的笔在哪儿？ «Kalemim nerede?». Bir yerde olup olmadığını soruyorsan 在 ile 不在 art arda gelir: 小林在不在？ «Xiao Lin burada mı?» Kısa cevap yine fiildir: 在 ya da 不在.

有 ile 在: aynı yer, ters bakış

Bir önceki derste masaya bakıp 桌子上有一本书 dedin; o kitap konuşmaya ilk kez giriyordu. Kitabı şimdi ikimiz de tanıyorsak sıra ters döner: 那本书在桌子上 «O kitap masada.» Yer ile şey yer değiştirir, fiil de değişir:

Olumsuz satıra dikkat: 有 olumsuzunu 没 ile kurar, 在 ise 不 ile. 不有 kurulmaz, 不在 kurulur. Bunu ezberlemek yerine hangi fiilin konuştuğuna bak: cümlenin fiili 有 ise önüne 没, 在 ise 不 gelir.

Kişiler de bu ayrıma uyar. 张老师 bilinen biridir; bu yüzden «Hoca sınıfta» 张老师在教室 olur, 教室里有张老师 değil. 教室里有一个老师 ise sınıfa bakıp orada tanımadığın bir öğretmen bulduğunu söyler.

在 edat olarak: bir yerde bir şey yapmak

Şimdi cümleye ikinci bir fiil girsin. 我在家 «Evdeyim» olur; 我在家吃饭 «Evde yemek yiyorum» olur. Yeni fiil 吃 cümlenin asıl yüklemidir. 在家 ise fiilin önünde durup eylemin nerede olduğunu söyleyen bir yer öbeğine dönüşür. Bu kullanımda 在 bir edattır; HSK 1 izlencesi onu zaman ve yer bildiren edatlar arasında sayar.

Kalıp: özne + 在 + yer + fiil (+ nesne).

• 我在学校学习。 «Okulda ders çalışıyorum.»
• 她在医院工作。 «Hastanede çalışıyor.»
• 我们在饭馆吃饭。 «Lokantada yemek yiyoruz.»

Asıl kural sırada. Yer öbeği fiilden önce gelir, sonra değil. 我学习在学校 diye bir cümle kurulmaz. İngilizce «I study at school» yeri sona atar ve Çinceye İngilizce üzerinden gelen biri bu sırayı taşımaya meyillidir; Türkçe ise yeri zaten fiilden önce söyler.

Zaman da girerse Ders HSK1.18'in sırası geçerlidir: zaman · yer · fiil. 我明天在家看书 «Yarın evde kitap okuyacağım.»

Olumsuzda 不 bu kez fiilin değil, yer öbeğinin önüne geçer: 我不在家吃饭 «Evde yemek yemiyorum» (başka yerde yiyorum). 不 olumsuzladığı şeyin hemen önünde durur; burada olumsuzlanan yerdir.

Fiil mi edat mı: nasıl anlarsın?

Cümlede 在'den sonra yerden başka bir fiil var mı, ona bak. Yoksa 在 fiildir ve cümle bir bulunmayı anlatır: 小明在饭馆 «Xiao Ming lokantada.» Varsa 在 edattır ve cümle bir eylemi anlatır: 小明在饭馆吃饭 «Xiao Ming lokantada yemek yiyor.» Soru da buna göre değişir. Birincisine 小明在哪儿？ diye sorulur; ikincisine 小明在哪儿吃饭？ diye, soru zamiri yine yer öbeğinin içinde, fiilin önünde kalır.

Aynı karakter fiilin önüne tek başına, yer almadan geldiğinde üçüncü bir iş görür ve eylemin o anda sürdüğünü bildirir. O kullanım Ders HSK1.37'de.

Karakter köşesi

Dördü de 在'in cümlelerinde sık karşına çıkacak. 喂 izlencenin birinci seviyesinde, telefonu açarken söylenen «alo»dur; solundaki 口 ağız köküdür. 旁 tek başına kullanılmaz, -边 ile birleşip 旁边 pángbiān «yanı, yanında» olur ve yön kelimeleri gibi bir ismin arkasına gelir: 超市旁边 «marketin yanı». 等 «beklemek» bir eylem fiilidir; bu yüzden «seni burada bekliyorum» 我在这儿等你 diye, yer önde kurulur. Üstündeki ⺮ bambu kökünün başa yerleşen biçimidir. 网 «ağ» demektir ve 网上 «internette» öbeğinde 上 ile birleşir: 在网上买东西 «internetten alışveriş yapmak». 旁, 等 ve 网 ikinci seviyenin karakterleri.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bulunulan yeri bir ekle söyler: -DA. «Evde», «okulda», «masada». Çincede bu tek ekin işini birden fazla parça paylaşır. Eşyanın önüne 在 gelir, arkasına gerekiyorsa bir yön kelimesi: «masada» 在桌子上 olur, yer ortada, 在 ile 上 iki yanında. Şehir ve kurum adlarında yön kelimesi düşer ve yalnız 在 kalır: «Pekin'de» 在北京, «okulda» 在学校.

İki dilin ayrıldığı ikinci nokta fiil. «Kitap masada» cümlesinde Türkçe ayrı bir fiil kullanmaz; yüklem «masada»dır. Çince ise bir fiil ister ve o fiil 在'dir: 书在桌子上. 在'i atıp 书桌子上 demek Türkçede «Kitap masa üst» demek gibi eksik kalır.

Olumsuzlukta Türkçe «değil»i sona koyar: «Evde değil.» Çince olumsuzluğu 在'in önüne alır: 他不在家. Sözcükler aynı işi görür, yalnız yerleri ters.

Benzerlik ise eylemli cümlede. «Okulda çalışıyorum» cümlesinde Türkçe yeri fiilden önce söyler; Çince de öyle: 我在学校学习. Türkçe bir de serbestlik tanır: «Çalışıyorum okulda» konuşmada duyulur. Çincede bu sıra bozuk sayılır. Türkçe konuşanın burada öğreneceği yeni bir sıra yok; yalnız devrik cümlenin kapısını kapatması gerekiyor.

Örnekler

İlk dört örnekte 在 cümlenin tek fiilidir; dördüncüdeki cevap özneyi bile düşürüp yalnız 在 ile yeri söylüyor. Beşinciden sekizinciye kadar 在 bir edattır ve asıl fiil (工作, 吃, 买, 看) yer öbeğinin arkasında bekler. Sekizinci örnekte zaman yerin önüne geçmiş. Dokuzuncu örnek kitabı önce 有 ile sahneye çıkarıyor; ikinci cümlede artık bilinen bir kitap olduğu için 那本书 diye anılıyor. Sonuncuda 等 bir eylem fiili olduğu için yer önde: «marketin yanında» önce, «bekliyorum» sonra.

Örnek diyalog

Cumartesi akşamı, metro durağının çevresi kalabalık. Deniz ile 小明 durağın yakınındaki bir lokantada yemek için sözleşti. Deniz biraz erken gelmiş; telefonu titriyor.

Konuşmanın ilk yarısı tamamen fiil olan 在 ile yürüyor: herkes yerini söylüyor, kimse bir şey yapmıyor. Deniz'in ikinci repliğinde iki kalıp peş peşe geliyor. Market 小明 için yeni bir şey, o yüzden 外边有一个超市; Deniz ise bilinen biri, o yüzden 我在超市旁边. 小明'in 你在那儿等我 cümlesiyle 在 edata dönüyor; Deniz'in 小林 hakkındaki cevabında da 在学校上课 ve 在房间看书 iki eylemi iki yere bağlıyor, zaman kelimeleri en önde. 我们在哪儿吃饭 ile 那个饭馆在哪儿 arasındaki fark dersin özeti gibi: biri yemeğin nerede yeneceğini, öbürü lokantanın nerede durduğunu soruyor. Sonda 小明 kapıdaki kişiyi henüz tanımıyor ve onu 有一个人 ile sahneye çıkarıyor; kim olduğu anlaşılınca Deniz 我在这儿 diyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 我们晚上在饭馆吃饭。 (Wǒmen wǎnshang zài fànguǎn chī fàn.) «Akşam lokantada yemek yiyoruz.» Sıra zaman · yer · fiil; zaman başa da alınabilir: 晚上我们在饭馆吃饭.
2. a) Fiil: cümlede başka fiil yok, Xiao Ming'in nerede olduğu söyleniyor. b) Edat: asıl fiil 买, 在超市 alışverişin nerede yapıldığını bildiriyor.
3. a) 我不在家看电视。 不 yer öbeğinin önüne geçer, olumsuzlanan yerdir. b) 张老师不在教室。 Fiil 在 olduğu için 没 değil 不.
4. 我在地铁站门口。我在这儿等你。 (Wǒ zài dìtiězhàn ménkǒu. Wǒ zài zhèr děng nǐ.) İlk cümlede 在 fiil, ikincide edat.

Özet kartı

1. Fiil olarak 在: bilinen biri ya da bir şey + 在 + yer. 他在家, 书在桌子上. Yanına 是 eklenmez.
2. Olumsuzu 不在 (bú zài); soru 在哪儿？ ya da 在不在？
3. 有 yeni bir şeyi bir yerde bulur (桌子上有一本书, olumsuzu 没有); 在 bilinen şeyin yerini söyler (那本书在桌子上, olumsuzu 不在).
4. Edat olarak 在: özne + 在 + yer + fiil. 我在学校学习. Yer öbeği fiilden önce gelir, sona atılmaz.
5. Zaman da varsa sıra zaman · yer · fiil: 我明天在家看书.
6. Eylemli cümlede 不 yer öbeğinin önüne gelir: 我不在家吃饭.
7. Türkçe «-DA» ↔ 在 + yer (+ yön kelimesi): «masada» 在桌子上, «Pekin'de» 在北京.

Sonraki derse köprü

Bu derste 在 ile yerini söyleyip eylemini bağladın: 我在家看书. Sıradaki ders «Yardımcı fiiller: 想, 要, 会, 能, 可以» fiilin önüne yeni bir parça koyuyor: istemek ve niyet etmek bir yanda, bilmek, yapabilmek ve izinli olmak öbür yanda. «Evde kitap okumak istiyorum» dediğinde 想 cümleye nereye girer: 在家'in önüne mi, arkasına mı? Ve «yüzebiliyorum» ile «bugün yüzebilirim» Çincede neden aynı fiille söylenmez?