Varlık cümlesi: bir yerde bir şey var

Kanca

«Masanın üstünde bir kitap var.» Bu cümleyi Çinceye aktarırken yalnız bir sözcüğün yerini değiştirmen gerekir: «var» sondan kalkıp kitabın önüne geçer. Ortaya 桌子上有一本书 çıkar: masa, üst, var, bir kitap. Yer yine başta duruyor; Türkçe konuşan biri için bu, Çincenin en az yabancı gelen cümlelerinden biri.

Ama aynı yere 有 yerine 是 da girebilir: 前边是一个商店. İkisi de «önde bir dükkân var» diye çevrilir, yine de aynı şeyi söylemezler. Bu ders iki kalıbı ve aralarındaki ince çizgiyi kuruyor.

Anlatım

Kalıp: yer + 有 + şey

Bir yerde neyin bulunduğunu söylemek için cümleye yerle başlanır, ardından 有 gelir, en sonda da bulunan şey. Yer çoğu zaman bir isim artı bir yön kelimesidir: 桌子上 «masanın üstü», 房间里 «odanın içi», 学校前边 «okulun önü». Bulunan şey sık sık bir sayı-ölçü öbeğiyle gelir:

• 桌子上有一本书。 «Masada bir kitap var.»
• 房间里有两张床。 «Odada iki yatak var.»
• 学校里有很多学生。 «Okulda çok öğrenci var.»

HSK 1 izlencesi bu yapıyı tam olarak böyle yazar: yer, 有, sayı-ölçü öbeği, isim. 很多 da sayının yerine oturur ve ismin önünde ölçü kelimesi istemez. Miktar söylemek gerekmiyorsa isim tek başına da gelebilir: 桌子上有书 «Masada kitap var.»

有'yi önceki derslerde sahiplik fiili olarak kullandın: 我有一个哥哥. Burada fiil aynı, yalnız öznenin yerinde bir kişi değil bir yer var. Chinese Grammar Wiki bunu açıkça söyler: kalıp, bir yerin bir şeye «sahip olduğunu», yani o şeyin orada bulunduğunu dile getirir. 学校有很多学生 cümlesi «okulun çok öğrencisi var» diye de, «okulda çok öğrenci var» diye de okunabilir; Çince için ikisi aynı cümledir.

Olumsuzu: 没有

Varlık cümlesinin olumsuzu da sahiplik cümlesininki gibidir: 没有. 不有 diye bir biçim burada da kurulmaz.

• 教室里没有人。 «Sınıfta kimse yok.»
• 房间里没有电脑。 «Odada bilgisayar yok.»

Olumsuz cümlede sayı-ölçü öbeği çoğu zaman düşer. «Odada bir bilgisayar yok» Türkçede de tuhaf durur; yokluk söylenirken sayılacak bir şey kalmamıştır. 人 burada «kimse» anlamına kayar: 没有人 «hiç kimse yok».

Soru: ne var, var mı?

Neyin bulunduğunu sormak için şeyin yerine 什么 konur, kalıp bozulmaz: 那儿有什么？ «Orada ne var?», 桌子上有什么？ «Masada ne var?». Cevap aynı iskeleti doldurur: 桌子上有一个杯子。

Bir şeyin var olup olmadığını sormanın iki yolu bildiğin yollardır. Cümlenin sonuna 吗 eklenir: 桌子上有书吗？ Ya da fiil olumlu ve olumsuz biçimiyle yan yana söylenir: 桌子上有没有书？ Kısa cevap fiilin kendisidir: 有 ya da 没有.

Kalıp: yer + 是 + şey

İzlencenin ikinci varlık kalıbı 是 ile kurulur: 前边是一个商店 «Önde bir dükkân var» ya da daha yakın bir çeviriyle «Önündeki yer bir dükkân». Burada cümle o yerde ne bulunduğunu haber vermekten çok, o yeri dolduran şeyin ne olduğunu söyler.

Fark Çin dilbilgisinde iyi tanınır. Liu Yuehua'ya dayanan bir karşılaştırma, 是'nin bir şeyin o alanı kapladığını ve orada tek olduğunu bildirdiğini, 有'nin ise yalnız o alanda bir ya da birkaç şeyin bulunduğunu söylediğini yazar. Bir yerin tamamı tek bir şeyle doluysa, ikisi de kurulur: 学校旁边有一所医院 da, 学校旁边是一所医院 da olur, ikisi de «Okulun yanında bir hastane var» diye çevrilir (旁边 «yan» ve ölçü kelimesi 所 sonraki seviyelerin sözcükleri). Yer başka şeylere de açıksa, ya da birçok şey sayılıyorsa, 是 yerine 有 seçilir.

Gündelik kullanımda bu ayrım en çok yol tarif ederken görünür. Biri sokağı tarif ederken 前边是一个商店，后边是一个超市 der: önü dükkân, arkası market, her yön tek bir şeyle doldurulur. Masanın üstünü anlatan ise 桌子上有一本书，还有两个杯子 der; masada kitaptan başka şeyler de olabilir ve konuşan bir liste veriyor. Soru da aynı ayrımı taşır: 前边是什么？ «Öndeki ne?» bir kimlik sorar, 前边有什么？ «Önde ne var?» bir envanter.

有'nin ardından «yeni» bir şey gelir

有'li varlık cümlesinin bir sınırı daha var: 有'den sonra gelen şey dinleyen için yeni, belirsiz bir şeydir. «Bir kitap», «iki yatak», «çok öğrenci» gelir; «o kitap» ya da «Xiao Ming» gelmez. James Huang'ın varlık cümleleri üzerine çalışması bunu bir şart olarak koyar: bu konumdaki isim belirsiz olmalıdır. Aynı çalışmanın verdiği örnekte, 有'den sonra gelen 一本书 kabul edilir, 那本书 yıldızlanır.

Peki tanıdığın, belirli bir şeyin nerede olduğunu nasıl söylersin? O zaman sıra döner: önce şey, sonra 在, sonra yer. 书在桌子上 «Kitap masada.» 桌子上有一本书 ise «Masada bir kitap var.» İlki dinleyenin zaten bildiği kitabı yerine yerleştirir, ikincisi masaya bakıp orada daha önce sözü geçmemiş bir şeyi haber verir. 在'in bütün işleri sonraki dersin konusu; burada yalnız iki kalıbın birbirine ayna tuttuğunu aklında tut.

Karakter köşesi

Dördü de bu dersin diyaloğu ve örnekleri için seçildi. 还 hái bir listeye yeni bir kalem eklerken işe yarar: 房间里有一张床，还有一张桌子 «Odada bir yatak var, bir de masa var.» İzlence 还'yi HSK 1 zarfları arasında sayar ve «……，还……» kalıbını da aynı seviyeye koyar. Sözlükte ikinci bir okunuşu da vardır, huán «geri vermek»; o anlam bu seviyede gelmez.

洗 xǐ ve 馆 guǎn HSK 2 kelimelerinin içinde duruyor: 洗手间 xǐshǒujiān «tuvalet, lavabo» (sözcük sözcük «el yıkama odası») ve 饭馆 fànguǎn «lokanta». Mahallede yön sorarken ikisine de hemen ihtiyaç duyulur. 洗'nin solundaki 氵 su köküdür; 馆'nin solundaki 饣 yemek kökünün sadeleşmiş biçimi, 饭 karakterinde de aynı yerde durur. 近 jìn «yakın», 远'nin karşıtıdır: 学校很近 «Okul çok yakın». 远 gibi o da 辶 kökünü taşır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe varlığı «var» ve «yok» ile söyler, yeri de bulunma ekiyle (-de/-da) cümlenin başına koyar: «Odada bir kedi var.» Çince karşılığı 房间里有一只猫 aynı sırayı izler: yer, var olma, bulunan şey. Tek fark sözcüklerin yeri: Türkçede «var» sonda, Çincede 有 ortada, bulunan şeyin önünde. Türkçenin «-de» eki Çincede bir yön kelimesiyle karşılanır: «odada» 房间里, «masada» 桌子上.

Türkçenin «var»ı nasıl hem «Bir kedim var» hem «Odada bir kedi var» diyebiliyorsa, Çincenin 有'si de iki cümleyi birden taşır: 我有一只猫 ve 房间里有一只猫. Türkçede sahibi iyelik eki gösterir; Çincede ek yoktur, sahibi de yeri de cümlenin başındaki öbek gösterir. Başta bir kişi varsa cümle sahiplik, bir yer varsa varlık olarak okunur.

Belirli ile belirsiz arasındaki ayrımı Türkçe de sırayla yapar. «Odada bir kedi var» kediyi ilk kez sahneye çıkarır. Kediyi ikimiz de tanıyorsak «Kedi odada» deriz: önce kedi, sonra yer, «var» kalkar. Çince aynı geçişi 猫在房间里 ile yapar; bu da bir sonraki dersin kalıbı.

Ayrıldıkları yer 是 kalıbı. Türkçe «Önde bir dükkân var» ile «Önü dükkân» arasında 有 ve 是 farkına benzer bir şey hissettirir, ama bunu sözcükle değil kuruluşla yapar. Çince ise ayrımı fiilin seçimine yükler: 前边有一个商店 envanter verir, 前边是一个商店 o yeri tanımlar.

Örnekler

Dördüncü ve onuncu örnek aynı kediyi iki ayrı bakışla gösteriyor: biri odaya bakıp içinde bir kedi bulur, öbürü tanıdık kedinin nerede olduğunu söyler. Beşinci ve sekizinci örnekte 是 bir yönü tek bir yapıyla doldurur. Dokuzuncu örnekte liste 还有 ile uzuyor; masada başka şeyler de olabileceği için burada 是 kurulmaz. Yedinci örnekteki soru 有没有 ile soruluyor ve cevap tek kelime: 没有.

Örnek diyalog

Pazar öğleden sonra, kampüsün yanındaki öğrenci yurdu. Deniz'in oda arkadaşı 小林 hafta sonu için evine gitmiş; 小明 odayı ilk kez görmeye geliyor ve kapıda ayakkabılarını çıkarıyor.

Deniz odayı anlatırken 有 ile bir liste kuruyor ve son kalemi 还有 ile ekliyor; odada başka eşyalar da var, yalnız en göze çarpanlarını sayıyor. Tuvalet sorusunda iki varlık cümlesi peş peşe geliyor: biri 没有 ile yokluğu, öbürü 外边有一个 ile yerini söylüyor. Burada 一个 ismin yerini tutuyor, çünkü tuvaletin adı bir önceki replikte geçti. Metro durağında Deniz 是'ye geçiyor: marketin önündeki yer bütünüyle bir durak ve o bir tane. 小明'in son repliğindeki 想 «istemek» yardımcı fiillerle birlikte ayrıca işlenecek; burada bir dileği söylemeye yetiyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 桌子上有两本书，一杯茶，还有一个手机。 (Zhuōzi shang yǒu liǎng běn shū, yì bēi chá, hái yǒu yí ge shǒujī.) Liste uzayabileceği için 有.
2. 门前边是什么？——门前边是一个商店。 (Mén qiánbian shì shénme? —— Mén qiánbian shì yí ge shāngdiàn.) Kapının önündeki yer tek bir yapıyla doldurulduğu için 是. 门前边有一个商店 de yanlış olmazdı; o zaman orada başka şeyler de olabileceği açık kalır.
3. a) 教室里有一个老师。 Belirsiz bir öğretmen, ilk kez söz konusu: 有. b) 老师在教室里。 Bilinen öğretmen, yeri söyleniyor: 在.
4. 有，我家里有一只猫。 / 没有，我家里没有猫。 Olumsuzda 一只 düşer, çünkü sayılacak bir kedi yok.

Özet kartı

1. Varlık cümlesi yerle başlar: yer + 有 + (sayı-ölçü) + isim. 桌子上有一本书.
2. Yer çoğu zaman isim + yön kelimesidir (桌子上, 房间里); 北京 gibi bir yer adı ise tek başına yer bildirir (北京有很多学校).
3. Olumsuzu 没有'dir, 不有 yoktur: 教室里没有人.
4. Soru: 那儿有什么？, 桌子上有书吗？, 桌子上有没有书？
5. Yer + 是 + isim o yeri dolduran tek şeyi tanımlar: 前边是一个商店. Liste ya da açık uçlu envanter için 有.
6. 有'den sonra gelen şey yeni ve belirsizdir; belirli bir şeyin yeri 在 ile söylenir: 书在桌子上.
7. Listeye kalem eklemek için 还有: 有一张床，还有一张桌子.

Sonraki derse köprü

Bu derste kitap hep masanın üstünde «bir kitap» olarak duruyordu. Sıradaki ders «在: bir yerde olmak ve bir yerde yapmak» o kitabı tanıdık bir kitaba çeviriyor ve 书在桌子上 kalıbını baştan kuruyor. Programın aynı satırı 在'e ikinci bir iş de veriyor: bir yerde olmaktan bir yerde bir şey yapmaya geçiş. 我在教室 ile 我在教室看书 arasında ne değişir, 在 hangisinde fiil, hangisinde fiilin önündeki bir yer bildirimi olur?