Yön kelimeleri: 上, 下, 里, 外, 前, 后 ve -边

Kanca

Ders HSK1.10'da kitabın nerede olduğu soruluyordu ve cevap 在桌子上 idi. O gün bu öbeği sökmeden, tek parça hâlinde ezberledin. Şimdi içini açalım: 桌子 «masa», 上 «üst». Hepsi bu kadar; araya ne bir ek girer ne bir bağlaç.

Türkçe aynı yeri söylemek için «masanın üstünde» der ve bu kısa sözün içinde masa, üst ve üç ayrı ek birlikte çalışır. Çincenin işi iki parçayla bitirmesi kolaylık gibi görünür. Yine de bir şartı var: Türkçede «masada» demek yeterliyken Çincede 在桌子 diyemezsin. Neden?

Anlatım

Altı yön kelimesi

HSK 1 izlencesi altı tek heceli yön kelimesi verir. Her birinin bir de -边 ile kurulan iki heceli biçimi vardır:

Bu kelimeler birer isimdir; çevirisi «-de» gibi bir ek değil, «üst», «iç», «ön» gibi yer adlarıdır. İzlence -边'yi 们 ile birlikte sonekler arasında sayar. Aynı işi gören -面 soneki (上面 shàngmian, 里面 lǐmian) ikinci seviyede gelir; anlam farkı yoktur, ikisini de duyacaksın. 左 «sol» ve 右 «sağ» da HSK 2'de, 东, 南, 西, 北 ile 中间 «orta» HSK 3'te bu listeye katılır.

Sıra: önce isim, sonra yön

Yön kelimesi, konumu ölçülen ismin arkasına gelir: 桌子上 «masanın üstü», 书包里 «çantanın içi», 椅子下边 «sandalyenin altı», 学校外边 «okulun dışı», 门前 «kapının önü». Sıralama Türkçeyle aynıdır, «masa» önce, «üst» sonra.

İkisinin birleşmesiyle bir yön öbeği ortaya çıkar ve bu öbek artık bir yer bildirir. Asıl önemli nokta burada. Çince «masa», «çanta», «telefon» gibi eşya isimlerini kendi başına yer saymaz. Bir eşyanın nerede olduğunu söylemek için eşyayı önce bir yere çevirmek gerekir; bu işi yön kelimesi yapar. Kancadaki sorunun cevabı da budur: 在桌子 bir yer söylemez, 在桌子上 söyler.

Yer adları 里 almaz

Pekin, Çin, Türkiye zaten yerdir; onlara yön kelimesi eklenmez. «Pekin'deyim» 我在北京 olur, 我在北京里 değil. 学校 ve 家 gibi kurum ve mekân isimleri arada kalır: 在学校 de 在学校里 da duyulur, 在家 ile 家里 da öyle. Lin'in makalesi de bu dalgalanmayı not eder; Çince yer ile eşya ayrımını her yerde aynı sıkılıkla uygulamaz. Eşya isimlerinde ise kural sıkıdır: telefon, çanta, masa yön kelimesi ister.

上 ve 里: hafif okunur, geniş kapsar

İsmin arkasına eklenen 上 ve 里 konuşmada genellikle vurgusuz, hafif tonla çıkar: zhuōzi shang, shūbāo li. Ders S.4 yön kelimelerinin bu eğilimini hafif ton başlığında göstermişti; bu program örneklerde de böyle yazar. Kaynaklar burada birbirini tutmaz. Tayvan'ın 国语辞典'si 地上'yi hafif tonla, dì shang diye verir; 汉典'in ana maddesi ve Chinese Grammar Wiki tam tonu yazar: dì shàng, zhuōzi shàng. Tam tonla söylersen yanlış anlaşılmazsın.

上'ın kapsamı Türkçe «üst»ten geniştir. Bir şey bir yüzeye dayanıyor ya da tutturulmuşsa 上 kullanılır: 墙上 «duvarda» (asılı bir resim), 火车上 «trende». 里 sınırları olan bir içi anlatır: 书包里 «çantada», 房间里 «odada», 手机里 «telefonda», yani telefonun hafızasındaki bir numara ya da fotoğraf. Türkçe hepsine aynı «-de»yi takar; Çince yüzey mi, iç mi, ona bakar.

汉典 上'ın bu kullanımını tek cümleyle tarif eder: isimden sonra gelip zaman, yer ve kapsam bildirir. Örnekleri arasında 晚上 da var; «akşam» kelimesindeki 上 aynı köktendir.

Tek hece mi, -边 mi?

İki biçimin ayrıldığı yer bağımsızlıktır. Tek heceli 上 bir isme yaslanmadan duramaz; 上边 ise kendi başına yer adıdır. Bu yüzden «Yukarıda» için 在上 denmez, 在上边 denir. 外边很冷 «Dışarısı soğuk» cümlesinde 外边 cümlenin öznesidir ve önünde hiçbir isim yoktur.

Bir ismin arkasında ikisi de olur: 桌子上 ile 桌子上边 aynı yeri gösterir. Gündelik konuşmada 上 ve 里 çoğunlukla tek hece kalır, 下, 外, 前, 后 ise daha sık -边 ile gelir: 椅子下边, 学校外边, 商店前边. 门前, 门外 gibi kısa biçimler de var, ama bunlar belli isimlerle kalıplaşmış öbeklerdir. Bu seviyede ölçü şu olsun: 上 ve 里'yi doğrudan ekle, ötekilerde -边'yi kullan.

Pinyinde -边 bu programda hafif yazılır: wàibian, lǐbian. Sözlükler burada da ikiye ayrılır; 汉典 wàibiān yazar, 国语辞典 后边 için hòubian der.

Yön öbeği cümlede

Yön öbeğinin en sık yeri 在'in arkasıdır: 书在桌子上 «Kitap masada». 在'in bütün işleri bu modülün son dersinde açılıyor; şimdilik onu «-de bulunmak» anlamında bir kalıp olarak kullan.

Öbek cümlenin başında özne de olabilir. Sıfat yüklemiyle birleşince bir yerin hâlini anlatır: 外边很冷，里边很热 «Dışarısı soğuk, içerisi sıcak.»

的 ile bir ismi de niteler. 桌子上的书 «masadaki kitap», 后边的人 «arkadaki kişi». Türkçenin «-deki»si buraya düşer. İki heceli biçim de 的 alabilir: 学校的外边. Tek heceli 上 ise 的'den sonra gelmez; 桌子的上 diye bir öbek yoktur.

Karakter köşesi

Başlıktaki yedi karakter, 上, 下, 里, 外, 前, 后 ve 边, önceki derslerin köşelerinde girmişti; bu ders onları bir sistem hâline getiriyor. Köşeye diyalog ve örnekler için dört yeni karakter giriyor.

钥匙 yàoshi «anahtar» iki hecelik bir kelimedir. 钥 karakterinin solundaki 钅, metal kökü 金'in sadeleşmiş biçimidir; sözlükte 金 kökünün altında aranır. 匙 tek başına chí okunur ve «kaşık» demektir (汤匙 tāngchí); 钥匙 içinde ise hafif tonla shi olur. 墙 qiáng «duvar», solunda toprak kökü 土 ile; 墙上 bu dersin en kullanışlı öbeklerinden. 袋 dài «torba», 口袋 kǒudai kelimesinde «cep» anlamı kazanır; altındaki 衣 giysi köküdür. 钥匙 ve 口袋 HSK 1 listesinde değil, ama kayıp anahtar aramanın iki kelimesi.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe «masanın üstünde» derken üç işi birden yapar. «Masa» ilgi ekini alır: masa-nın. «Üst» iyelik ekini alır ve masaya bağlanır: üst-ü. En sona bulunma eki gelir: üst-ü-n-de. Göksel ve Kerslake bu yapıyı isimden türeyen, iyelik ekli ilgeçler arasında sayar: ön, arka, iç, dış, üst, alt, yan. Kalıp «isim + iyelik + hal eki»dir; tümleç olan isim de çoğunlukla ilgi ekini taşır, «dolabın arkasında» gibi.

Çince aynı yeri iki parçayla kurar: 桌子 ve 上. İlgi eki yok, iyelik yok, hal eki yok. Türkçede yön ismi hal ekiyle değiştikçe anlam da değişir: «masanın üstüne» (yöne), «masanın üstünden» (çıkış). Çincede 桌子上 hep aynı kalır; bu farkları öbeğin önündeki fiil ya da edat taşır.

Ortak bir yan da var ve küçük değil. İki dilde de yön sözcüğü bir isimdir, ve iki dilde de konumu ölçülen ismin arkasına gelir: masa-üst, 桌子-上. İngilizce «on the table» der, sırayı ters kurar; Türkçe konuşan için Çince sıra baştan tanıdıktır.

Ayrıldıkları asıl yer «masada» kısaltması. Türkçe bulunma eki eşyaya da doğrudan eklenir: «telefon çantada», «kitap masada». Çincede eşya ismi yer olamaz, yön kelimesi zorunludur. Bir de seçim farkı var: «trende» ve «odada» Türkçede aynı ekle kurulur, Çincede biri 火车上, öbürü 房间里 olur.

Örnekler

İlk iki örnek bu dersin çekirdeği: eşya, 在, eşya + yön. Üçüncü ve dördüncüde 下 ile 外 -边 ile kurulmuş. Beşincide 外边 ile 里边 hiçbir isme bağlı değil; kendileri öznedir. Altıncı ve yedinci örnekte yön öbeği 的 ile ismi niteliyor, Türkçede «-deki» olur. Sekizinci ve dokuzuncuda 上, Türkçenin «-de» dediği yere düşüyor: duvara asılı resim, trende oturan kişi. Onuncu örnekte 里 bir eşyanın hafızasını gösteriyor. Sonuncuda şehir adları yön kelimesi almıyor.

Örnek diyalog

Pazartesi sabahı, yurt odası. Ders sekizde başlıyor ve 小明 Deniz'i almaya geldi. Deniz kapının önünde ceplerini yokluyor.

Aramanın bütün soruları aynı kalıpla ilerliyor: bir yön öbeği ve 呢. 小明 masayla başlıyor, Deniz 不在 ile iki yeri birden eliyor. 床上 ve 椅子下边 aynı soruda: biri tek heceli 上 ile, öbürü -边 ile. Ceket kapının arkasında asılı: 门后边. Anahtar cepte, 口袋里; cep bir iç, bu yüzden 里. Deniz'in ilk repliğindeki 找不到 «arayıp bulamamak» ileride işlenecek bir fiil kalıbı; burada anlamıyla al. Son replikteki 上课 ise 上'ın bir fiil olarak da yaşadığını hatırlatıyor: derse girmek.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 我的笔在书包里。 (Wǒ de bǐ zài shūbāo li.) ve 猫在门前边。 (Māo zài mén qiánbian.) 门前 da olur.
2. 墙上 (yüzey), 书包里 (iç), 火车上 (yüzey, binilen araç), 房间里 (iç).
3. 我的手机在桌子上。 Eşya ismi yön kelimesi ister. 小明在中国。 Ülke adı 里 almaz.
4. «Dışarıdaki kişi benim arkadaşım.» 外边 的 ile birlikte 人'yi niteliyor; Türkçede «-deki» olarak karşılanır.

Özet kartı

1. Altı yön kelimesi: 上 üst, 下 alt, 里 iç, 外 dış, 前 ön, 后 arka; iki heceli biçimleri -边 ile (上边, 里边). -面 HSK 2'de gelir.
2. Yön kelimesi ismin arkasına gelir: 桌子上, 书包里, 学校外边. Sıra Türkçeyle aynı.
3. Eşya ismi tek başına yer olmaz: 在桌子 değil, 在桌子上.
4. Şehir ve ülke adları yön kelimesi almaz: 在北京, 在中国.
5. 上 yüzeyi, 里 içi gösterir: 墙上, 火车上; 书包里, 手机里. İsimden sonra çoğunlukla hafif okunur.
6. Tek heceli biçim isme yaslanır; -边'li biçim tek başına durabilir: 在上边, 外边很冷.
7. Yön öbeği 的 ile ismi niteler: 桌子上的书 «masadaki kitap».

Sonraki derse köprü

Bu derste yön öbeği hep bilinen bir şeyin adresini verdi: anahtar cepte, kitap masada. Sıradaki ders «Varlık cümlesi: bir yerde bir şey var» aynı öbeği cümlenin başına alıyor ve ardından 有 ya da 是 getiriyor. 书在桌子上 ile 桌子上有一本书 aynı masayı anlatıyor; o hâlde ikisini ayıran ne, kitabın kendisi mi yoksa dinleyenin onu önceden tanıyıp tanımadığı mı?