有 ve 没有: sahip olmak

Kanca

Türkçede «Arabam var» cümlesini olumsuz yapmak isteyen biri «Arabam var değil» demez. «Var»ın karşılığı ayrı bir sözcüktür: «yok». Çocukken kimse bunu sana kural olarak öğretmedi; kulağın «var değil»i kendiliğinden reddeder.

Çincede de tıpatıp böyle bir yer var. Bugüne kadar her fiili, her sıfatı önüne 不 koyarak olumsuz yaptın: 不是, 不去, 不忙. «Sahip olmak» anlamındaki 有 bu dizide sıranın dışında kalan tek sözcük. 不有 diye bir şey söylenmez; onun yerine 没有 gelir. Bu derste 有'yi kullanmayı öğrenirken o «yok»un Çincedeki adını da öğreneceksin.

Anlatım

Kalıp: sahip + 有 + sahip olunan

Sahiplik cümlesi Çincede en düz hâliyle üç parçadır: kim, 有, ne. 我有电脑 «Bilgisayarım var», 他有手机 «Onun telefonu var», 张老师有一只猫 «Zhang Hoca'nın bir kedisi var». 有 yǒu üçüncü tonla okunur ve sıradan bir fiil gibi öznenin hemen arkasına oturur. Özne değişince 有 değişmez, kişi eki almaz; 我有, 你有, 他们有 hep aynı biçimdir.

Sahip olunan şey bir sayıyla gelecekse ölçü kelimelerinden bildiğin sıra korunur: sayı, ölçü, isim. 我有一个哥哥 «Bir abim var», 她有两个孩子 «İki çocuğu var», 我有三本汉语书 «Üç Çince kitabım var». Sayı bir olduğunda 一 düşebilir: 我有个哥哥 da duyulur, ama bu derste örnekler tam biçimi yazıyor.

Olumsuz: 没有, kısaca 没

有'nin olumsuzu 没有 méiyǒu'dur: 我没有电脑 «Bilgisayarım yok», 他没有哥哥 «Abisi yok». Nesne arkadan geldiğinde 有 düşebilir ve yalnız 没 kalır: 我没车, 我没钱. İki biçim aynı anlamı taşır; hangisini seçeceğin cümlenin ritmine kalmış.

Kural istisnasızdır. 我不有车 diye bir cümle yanlış yazılmış değil, dilde hiç yoktur, tıpkı Türkçedeki «var değil» gibi. Ders HSK1.5'te 不'nin işlerini saymıştık: şu andaki durum (我不忙), alışkanlık (我不喝茶), istek ve niyet (我不去). 有 bu üç işin hiçbirine girmez. Onun olumsuzunu 没 taşır: «bir şeyin bulunmaması». 没关系 ve 没事'yi ezbere bildiğin ilk günden beri bu 没 ağzındaydı; kelimesi kelimesine «ilişki yok», «iş yok» diyordun.

没'nin bir işi daha var: gerçekleşmemiş bir eylemi olumsuz yapmak. O kullanım fiillerin geçmişini anlatan derslerde gelecek; burada 没 yalnız 有'nin yanında.

Olumsuz cümlede sayı-ölçü çoğu zaman düşer. 我有一个哥哥'nin karşılığı 我没有哥哥'dir; «bir abim yok» değil, «abim yok» denir.

Sormak ve cevaplamak

Soru için iki yol var. Birincisi 吗: 你有电脑吗？ İkincisi Ders HSK1.9'daki olumlu-olumsuz kalıp; orada 有'nin 不 ile kurulamadığını görmüştün, işte o kalıbın 有'li biçimi: 你有没有电脑？ Fiilin olumlu ve olumsuz hâli yine yan yana, yalnız ortadaki sözcük 不 değil 没.

Cevapta Çince fiili geri verir. «Evet» için 有, «hayır» için 没有. 你有哥哥吗？——有。 ya da ——没有。 Tam cümleyle cevap vermek istersen sayıyı ekle: 有，我有一个哥哥。 Sayı soruluyorsa 几 ya da 多少 有'nin arkasına gelir: 你有几个哥哥？

Yakınlar, zaman, iş

有 yalnız eşya için değil. Aile ve çevre: 我有两个妹妹, 你有中国朋友吗？ Zaman: 你今天有时间吗？ «Bugün vaktin var mı?», cevabı 没有时间 ya da kısaca 没时间. Program: 我下午有课 «Öğleden sonra dersim var». Dert ve soru: 你有事吗？, 我有问题 «Bir sorum var», bir isteğe razı olurken 没问题 «sorun değil». Hepsinde iskelet aynı: biri ve 有.

Yaş bu listeye girmez. Türkçe yaşı «-yaşında» ile söyler, Çince yaşı isim yüklemiyle verir: 我二十岁. Araya 有 girmez, 是 de girmez.

Kardeş yapılarla karıştırma

有'yi daha önce iki kalıbın içinde gördün. 有的 ve 有些 «bazı» demektir; 有点儿 de «biraz» (çoğu zaman hoşnutsuzlukla). Bunlar kalıplaşmış birimlerdir, sahiplik bildirmezler; 有点儿忙 «biraz meşgulüm» cümlesinin olumsuzu bile 没 ile değil 不 ile kurulur: 不忙. Sahiplik bildiren 有 ise tek başına bir fiildir; ardından bir isim gelir.

Bir şeyin bir yerde bulunduğunu söyleyen 有 da var: «Masada bir kitap var.» O başka bir kalıptır, sözcük dizisi de farklıdır; Ders HSK1.27 onu yerle birlikte işleyecek. Bu derste her 有'nin önünde bir sahip, bir kişi duruyor.

Karakter köşesi

有 bileşik ünlülerle, 没 nezaket kalıplarıyla, 哥 gırtlak sessizleriyle köşeye girmişti; bu ders onları cümleye taşıyor ve sahiplik konuşmasının sık yoldaşlarını ekliyor.

题 tí, 问题 wèntí kelimesinin ikinci hecesidir: hem «soru» hem «sorun». Sağındaki 页 «sayfa, baş» köküdür; Kangxi sözlüğünde geleneksel biçimi 頁 ile aranır. 识 shí, 认识 rènshi «tanımak» kelimesinde hafif tonla okunur. Solundaki 讠 söz köküdür, 说 ve 认'nin solunda gördüğün parça. 出 chū ile 租 zū birlikte 出租车 chūzūchē «taksi» kelimesini kurar; harfi harfine «kiraya çıkan araba». 租'nin solunda tahıl kökü 禾 var. 出 tek parça bir karakterdir; kökü 凵 «açık kap» diye adlandırılan şekildir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin günlük konuşmasında «sahip olmak» fiili pek kullanılmaz. «Bir arabaya sahibim» resmî ve yapay duyulur; herkes «Arabam var» der. Bu cümlede iş iki yere bölünür: sahip olunan isim iyelik eki alır (araba-m), varlığı da cümle sonundaki «var» söyler. Tam biçimiyle «Benim arabam var» derken sahip bir de ilgi ekiyle işaretlenir: ben-im. Yani Türkçe sahipliği isimlerin üstüne ekler yığarak kurar, ortada bir fiil yoktur.

Çince aynı bilgiyi bir fiille kurar: 我有车. Ne 我 bir ek alır ne 车; aradaki 有 ikisini bağlar. Sıra da farklıdır. Türkçede «var» ve «yok» en sonda, sahip olunan isimden sonra gelir; Çincede 有 ve 没有 ismin önünde durur. «Abim var» → 我有哥哥, «Abim yok» → 我没有哥哥. Türkçe düşünerek konuşan birinin dili bu yüzden 有'yi sona atmaya meyleder.

Dil tipolojisi bu farkı ölçmüş. Leon Stassen'in WALS haritası yüklem konumundaki sahipliği beş tipe ayırır ve Türkçeyi «ilgi hâli tipi» (genitive) sayar: sahip, ilgi ekiyle sahip olunanın niteleyicisi olarak kurulur, cümlenin yüklemi bir varlık bildirimidir. Mandarin aynı haritada «konu tipi» (topic) altındadır. Bu tipte sahip, cümlenin konusu olarak öne çıkar ve «onun hakkında konuşursak» türünden bir çerçeve kurar; ardından bir varlık söylenir. Bu sınıflama 我有车'de 有'nin bir fiil olarak öğretilmesini değiştirmez; yalnız 有'nin neden hem «sahip olmak» hem «var olmak» diye çevrildiğini açıklar.

Olumsuzlukta iki dil şaşırtıcı biçimde aynı yoldan gider. Türkçe «var değil» demez, «yok» der; Çince 不有 demez, 没有 der. İki dilde de sahipliğin, varlığın olumsuzu ayrı bir sözcükle kurulur.

Örnekler

Birinci ve ikinci örnek olumluyla olumsuzu aynı cümlede yan yana koyuyor; ikinci yarıda özne tekrar edilmiyor, 没有 doğrudan başlıyor. Üçüncüde kısa 没 var, cevaptaki 有 ise nesnesiz kalmış, çünkü para zaten söylendi. Dördüncüde soru 有没有 ile soruluyor, cevap 有 ile başlıyor ve sayıyı ekliyor. Altıncıda iki 有 var: biri zaman, biri ders. Yedincide iki yarı arasında bağlaç yok; Çince «ama»yı çoğu zaman söylemeden bırakır. 我没有他的手机号 sahipliğin bilgiye de uzandığını gösteriyor: numara «bende yok».

Örnek diyalog

Dönemin ilk pazarı, öğrenci yurdu. Koridorun karşısındaki odaya yeni biri taşınıyor ve kapıyı çalıyor: Fransa'dan gelmiş Mark, Çince adıyla 马克 Mǎkè. Deniz'in telefonu masada, ekranında bir aile fotoğrafı açık.

Deniz'in altıncı repliği bu dersin en yoğun cümlesi: 不是 ile 没有 aynı solukta. Fotoğraftaki kişinin abisi olup olmadığını 是 ile reddediyor, bu yüzden 不; abisinin varlığını 有 ile reddediyor, bu yüzden 没. Hemen ardından fotoğraftakinin kim olduğunu yine 是 ile söylüyor. Mark'ın bardak sorusuna Deniz 有 diye fiili geri vererek cevap veriyor, sonra sayıyı ekliyor. Mark'ın ilk sorusundaki 我没有'nin arkasında nesne yok: bardak zaten söylendi. Programı konuşurken 有课 ve 没课 aynı cümlede; ikincisi kısa 没 ile. Son replikteki 没问题 bir kabul cümlesi: «sorun yok», yani «tamam».

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Örneğin 我有一个手机。我有电脑。我没有电视。 Sayı-ölçü olumlu cümlede durabilir; olumsuz cümlede çoğu zaman düşer.
2. Kısa: 有。 Tam: 有，我有一个弟弟。 Olumsuz kısa: 没有。 Cevapta fiil geri verilir; 是 ya da 对 bu soruya uymaz.
3. Doğrusu 我不是老师，我没有学生。 İlk yarıda 是 olumsuz yapılıyor, onun olumsuzu 不; ikinci yarıda 有 var, onun olumsuzu 没.
4. 明天你有时间吗？我没有时间，晚上我有课。 Kısa biçimle 我没时间 de doğru.

Özet kartı

1. Sahiplik kalıbı: kim + 有 + ne. 我有电脑, 他有两个孩子.
2. 有'nin olumsuzu 没有, nesne gelince kısaca 没: 我没有车 / 我没车. 不有 diye bir biçim yoktur.
3. Olumsuz cümlede sayı-ölçü çoğu zaman düşer: 我有一个哥哥 → 我没有哥哥.
4. Soru: 你有…吗？ ya da 你有没有…？ Cevap fiili geri verir: 有 / 没有.
5. 有 yakınlar, zaman ve iş için de kullanılır: 有朋友, 有时间, 有课, 有问题; 没问题 «sorun değil».
6. Yaş 有 ile söylenmez: 我二十岁.
7. 有的, 有些, 有点儿 kalıplaşmış birimlerdir; sahiplik bildiren 有 ise tek başına bir fiil.
8. Türkçe «var/yok»u sona koyar, Çince 有 ve 没有'yi ismin önüne.

Sonraki derse köprü

Sahiplik cümlesinde 有'nin önünde hep bir kişi vardı. 有'nin öbür yüzüne, bir yerde bir şeyin bulunmasına geçmeden önce o yeri adlandırmak gerekiyor. Sıradaki ders yön kelimelerini, 上, 下, 里, 外, 前, 后 ve -边'yi işliyor. 桌子上 ile 桌子上边 arasında ne fark var, ve Türkçenin «masanın üstünde»sindeki ek Çincede hangi parçaya düşüyor?