这, 那, 哪: bu, şu, hangi

Kanca

这是我朋友 cümlesini ilk derslerden beri biliyorsun; 这本书 ve 那件衣服 da ölçü kelimeleriyle birlikte ağzına yerleşti. Hepsini birer hazır parça olarak kullandın. Şimdi parçaları sökme sırası geldi.

Bir Türk için asıl soru şu: Türkçenin üç işaret sözcüğü var, bu, şu ve o. Çincede iki tane: 这 ve 那. Peki tezgâhtaki satıcıya «şunu verir misiniz?» derken hangisini seçeceksin? Cevap, «şu»nun Türkçede sandığından farklı bir iş gördüğünü ortaya çıkarıyor.

Anlatım

İki işaret: yakın ve uzak

这 zhè konuşana yakın olanı, 那 nà uzakta duranı gösterir. Ölçü yalnız mesafedir: elindeki kitap 这, odanın öbür ucundaki kitap 那. Dinleyenin nerede durduğu ya da neye baktığı seçimi değiştirmez.

Dillerin işaret sistemleri bu bakımdan sayılıp haritalanmıştır. Holger Diessel'in WALS bölümü, sıfat gibi isim önünde kullanılan işaret sözcüklerine bakılan dillerin yarıdan fazlasında yakın-uzak ikiliği bulur; üç terimli diller daha azdır. Mandarin bu çoğunluktadır.

Tek başına: 这是…, 那是…

这 ve 那 isimsiz kullanıldığında cümlenin öznesi olur ve çoğu zaman 是 ile gelir: 这是我的书 «Bu benim kitabım», 那是张老师 «O, Zhang Hoca». Tanıştırma cümlesindeki 这 da buydu. Bu kullanımda arada ölçü kelimesi yoktur; 这 bir isim gibi davranır.

İsmin önünde: ölçü kelimesi zorunlu

这 ya da 那 bir ismi nitelediğinde ölçü kelimesi araya girer: 这个人 «bu kişi», 那本书 «şu kitap», 这件衣服 «bu giysi». Ders HSK1.13 bu yapıyı sayı yerine geçen bir kalıp olarak vermiş, 这'nın ayrıca işleneceğini söylemişti. Kural tamdır: 这书 ya da 那人 diye bir öbek gündelik dilde kurulmaz.

Sayı da bu dizinin içine girer ve işaretten sonra, ölçüden önce durur: 这两本书 «bu iki kitap», 那三杯茶 «şu üç bardak çay». Sıra hep aynıdır: işaret, sayı, ölçü, isim. Sayı «bir» olunca çoğu zaman söylenmez; 这一本书 yerine 这本书 denir.

zhè mi zhèi mi?

Konuşmada 这个 sık sık zhèige, 那个 nèige diye duyulur. Bu okunuş sözlükte kayıtlıdır: 汉典 zhèi'yi 这'nın konuşma okunuşu sayar ve ölçü kelimesinin ya da sayı-ölçü öbeğinin önünde kullanıldığını yazar. Kaynağı bir kaynaşmadır: 这一 ve 那一 hızlı söylenince tek heceye inmiştir. Kaynaşma artık «bir» anlamını taşımaz; 那五年 da nèi ile okunabilir. 哪 için de aynı kayıt var: něi, 哪一'nin kaynaşmasıdır.

Bu derste örnekler sözlüğün temel okunuşunu, zhè, nà, nǎ yazar. zhèige ile nèige'yi duyduğunda yanlış diye düzeltme; sözlük onu konuşma okunuşu olarak verir, sen hangisini rahat söylüyorsan onu kullan.

Çoğul: 这些, 那些

Birden çok şeyi göstermek için 这些 zhèxiē «bunlar, bu … -ler» ve 那些 nàxiē «şunlar» kullanılır. Burada ölçü kelimesi gelmez: 这些书 «bu kitaplar», 那些人 «şu insanlar». Nedeni 些'nin kendisinin belirsiz bir miktar bildiren bir sözcük olmasıdır; ölçünün yuvası zaten doludur. 这些本书 diye bir öbek bu yüzden fazladır.

Yer: 这儿, 这里, 那儿, 那里

«Burada» ve «orada» için iki çift var: 这儿 zhèr ile 这里 zhèlǐ «burası», 那儿 nàr ile 那里 nàlǐ «orası». Anlam aynıdır. 儿'li biçim Pekin'de ve kuzeyde, 里'li biçim güneyde ve Tayvan'da daha sık duyulur; Ders S.16 bu dağılımı 儿化 başlığında anlatmıştı. 我在这儿 «Buradayım», 书在那里 «Kitap orada».

Soru: 哪 + ölçü + isim, 哪些

«Hangi» sorusu 这/那 ile aynı kalıba oturur: 哪 nǎ, ölçü, isim. 哪本书？ «Hangi kitap?», 哪件衣服？ «Hangi giysi?», isim düşünce 哪个？ «Hangisi?». Çoğul soru 哪些 nǎxiē ile sorulur ve yine ölçü almaz: 你要哪些书？ «Hangi kitapları istiyorsun?» Cevap sorunun yerine oturur: 你要哪本？——我要这本。

哪 ile 那 yazıda soldaki 口 ile, seste tonla ayrılır; Ders HSK1.7'deki 哪儿 / 那儿 karışıklığı burada da aynı tuzaktır.

Bazıları: 有的 ve 有些

Bir topluluğun bir kısmını ayırmak için 有的 yǒude «bazıları» kullanılır, çoğu zaman karşıtıyla iki kez: 有的书贵，有的书便宜 «Kitapların bazısı pahalı, bazısı ucuz.» 有些 yǒuxiē da «bazı» anlamında kullanılır: 有些人喜欢喝茶 «Bazı insanlar çay içmeyi sever.» Bu seviyede ikisini de cümlenin başına, öznenin önüne koy.

Karakter köşesi

这, 那 ve 哪 Ses ve Yazı seviyesinin köşelerinde girdi; bu ders onlara yalnız 些'yi ekliyor. Kangxi sözlüğü 些'yi 二 kökünün altına koyar; 汉典 gibi Çin'deki bazı sözlükler onu 止 altında arar. Tabloda Kangxi kökü duruyor.

Öteki üç karakter diyalog için. 穿 chuān giysi giymeyi bildirir: 穿衣服. Üstündeki 穴 «oyuk» köküdür. 得 dé tek başına «elde etmek» demektir, ama HSK 1'de en çok 觉得 juéde «bulmak, gibi gelmek» kelimesinde ikinci hece olarak, hafif tonla geçer: 我觉得这件好看 «Bence bu güzel.» 彳 kökü «adım» diye bilinir. 给 gěi «vermek»tir; dükkânda bir şeyi uzatırken söylenen 给你 «buyurun» bu fiilin en kısa cümlesidir. Solundaki 纟 ipek kökünün sadeleşmiş biçimi.

Türkçe ile karşılaştırma

Bu, şu ve o çoğu zaman üç basamaklı bir mesafe dizisi gibi düşünülür: yakın, biraz uzak, uzak. Kullanım bu kadar düz değil. Küntay ve Özyürek'in Türkçe konuşmalar üzerine çalışması, sistemin iki şeyi birden kodladığını gösterir: yakın-uzak ayrımını ve dinleyenin dikkatini. «Şu» ikinci işin sözcüğüdür; konuşan, karşısındakinin henüz bakmadığı bir şeye onun gözünü çevirmek istediğinde «şu» der. Diessel'in WALS verisinde de Türkçe iki terimli dillerin arasında, bu ve o ile sayılır.

Bu ayrım Çinceye geçişi kolaylaştırır. Çincenin dikkat çeken ayrı bir işareti yoktur; dikkati el, bakış ve ses tonu çeker. Sözcüğü seçerken yalnız mesafeye bak: «şu» dediğin şey elinin altındaysa 这, tezgâhın öbür ucundaysa 那. Türkçenin «o»su da, gözden uzak ya da önceden söz edilmiş bir şey için, 那 olur.

İkinci fark ölçü kelimesinde. Türkçe «bu kitap» der ve arada bir şey yoktur. Çince 这本书 der; ölçü kelimesi işaretle ismin arasına zorunlu olarak girer. Çoğulda ise iş tersine döner: Türkçe ismi çoğul eki alır, «bu kitaplar»; Çincede isim değişmez, çokluk işaretin üzerine biner, 这些书.

«Hangi» Türkçede de isim önünde durur: «hangi kitap». 哪本书 de sırayı bozmaz; yalnız «hangi» ile «kitap» arasına yine ölçü girer. «Bu mu, şu mu?» türünden seçenekli soru için HSK 1'deki yol 哪 ile sormaktır: 你要哪个？ Seçenekleri bağlayan 还是 izlencede ikinci seviyede gelir.

Örnekler

İlk örnekte 这 ve 那 tek başına özne; ikinci yarıda 你的 ismin yerini tutuyor, çünkü bardak zaten söylendi. Dördüncüde sayı 两 işaretle ölçünün arasına girmiş. Beşinci ve altıncıda 些 ölçünün yerini aldığı için 本 ya da 个 yok. Yedinci örnekte cevap sorunun kalıbını korur ama ismi bırakır: 那本 yeterli. Dokuzuncuda kuzeyli 这儿 ile güneyli 那里 aynı cümlede; gerçek konuşmada biri çoğu zaman tek bir biçimde kalır.

Örnek diyalog

Okulun karşısındaki küçük giyim dükkânı, cumartesi öğleden sonra. Deniz kış için bir kazak arıyor; 小明 ona eşlik ediyor. Rafın arkasında genç bir satıcı.

Giysinin adı diyalogda yalnız bir kez geçiyor: Deniz'in ilk sorusunda 衣服. Sonra herkes 这件, 那件, 哪件 ile konuşuyor; ölçü kelimesi ismi taşıyor. Rafı gösterirken Deniz 那儿的那些 diyor, «oradaki şunlar»: 那儿 yeri, 那些 çokluğu veriyor. Satıcının 有的大，有的小'sü raftaki kazakları iki gruba ayırıyor. 小明'in son değerlendirmesinde 不错 «fena değil, iyi» bir beğeni bildirir; Türkçedeki ölçülü «fena değil» ile benzer bir sıcaklığı var. Fiyatta 八十 tek başına kaldı, çünkü 块 bir önceki cümlede söylendi.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Önündeki bardak: 这是我的杯子。 Karşı masadaki: 那是我朋友的杯子。 Çince yalnız mesafeye bakar; Türkçedeki dikkat çeken «şu» burada bir sözcükle değil, işaretle verilir.
2. 那三本书 (nà sān běn shū) «şu üç kitap». Sıra: işaret, sayı, ölçü, isim.
3. 我要那两个。 (Wǒ yào nà liǎng ge.) Kalem için HSK 1'de genel ölçü 个 yeterli; sayı 两 olur, 二 değil.
4. 有的学生去北京，有的学生回家。 (Yǒude xuésheng qù Běijīng, yǒude xuésheng huí jiā.) İkinci 学生 düşebilir: 有的回家.

Özet kartı

1. 这 yakını, 那 uzağı gösterir; seçimi yalnız mesafe belirler.
2. Tek başına özne olunca ölçü yok: 这是我朋友, 那是张老师.
3. İsmin önünde ölçü zorunlu: 这个人, 那本书; sayı işaretten sonra gelir: 这两本书.
4. 这些 / 那些 çoğuldur ve ölçü almaz: 这些书; 们 da eklenmez.
5. 这儿 / 这里 «burası», 那儿 / 那里 «orası»; 儿'li biçim kuzeyde, 里'li biçim güneyde ve Tayvan'da sık.
6. Konuşmada zhèige, nèige, něige okunuşları yaygın; 这一, 那一, 哪一'nin kaynaşmasıdır.
7. «Hangi»: 哪 + ölçü + isim (哪本书), çoğulu 哪些; seçenekli soruda HSK 1'de 你要哪个？
8. 有的 / 有些 «bazı»: 有的贵，有的便宜.

Sonraki derse köprü

Bu dersle cümlenin yüklemine dair modül kapanıyor: sıfat, isim, 的 ve işaretler yerini aldı. Sıradaki ders «有 ve 没有: sahip olmak» yeni bir modülün, varlık ve yerin kapısını açıyor. 有 bu derste 有的 ve 有些'nin içinde zaten göründü. Onu bir fiil olarak kullandığında olumsuzunu 不 ile kuramayacaksın; 不有 neden yok ve yerine gelen 没有 ne söylüyor?