的 ile iyelik ve niteleme

Kanca

Çağdaş Çince metinlerden derlenmiş bir sıklık listesinde birinci sırada 的 durur: bir metindeki karakterlerin yaklaşık yüzde dördü bu tek işarettir, yani kabaca her yirmi beş karakterden biri. Kendine ait bir anlamı da tonu da yoktur; yalnızca iki şeyi birbirine bağlar.

Türkçe aynı işi iki ekle görür. «Benim kitabım» derken sahibe bir ek (-im), sahip olunana bir ek daha (-ım) eklersin. Çince ise 我的书 der: araya tek bir 的 girer, kitap hiçbir şey almaz. Daha da tuhafı, «annem» derken Çince o tek bağı da çoğu zaman atar: 我妈妈. Bu ders 的'nin ne zaman geldiğini, ne zaman sessizce düştüğünü ve düşmesinin ne anlattığını ele alıyor.

Anlatım

Kalıp: niteleyen + 的 + nitelenen

Ders H.6'da Çincede niteleyenin nitelenenden önce geldiğini görmüştün; bu, Türkçe konuşan için tanıdık bir düzendir. Şimdi o düzenin ortasındaki parçaya bakıyoruz. 的 de hafif tonla okunur ve hiçbir zaman cümle başına geçmez; hep iki öbeğin arasında, sol taraftakinin sağ tarafındakine ait olduğunu ya da onu betimlediğini söyler.

Sıra hiç değişmez: sahip ya da nitelik solda, nesne sağda. 手机的我 ya da 朋友很好的 diye bir öbek kurulamaz. Soru da aynı yerden sorulur; Ders HSK1.7'de bütün olarak aldığın 谁的 «kimin», bu kalıbın soru biçimidir: 这是谁的手机？

İyelik: kimin?

Sahibi bir zamir ya da bir isim olabilir: 我的手机, 你的书, 老师的电脑, 小明的杯子. Ad da unvan da aynı yere girer: 张老师的汉语书 «Zhang Hoca'nın Çince kitabı».

Burada 的 zorunludur. Nesne bir telefon, bir kitap, bir bilgisayar olduğunda 我手机 ya da 老师电脑 demek eksik duyulur. Türkçede «telefonum» tek kelimeyle yeterli olduğu için öğrenci 的'yi atlamaya eğilimlidir; Çincede sahip ile nesne arasındaki bağı taşıyan başka bir ek olmadığından, 的 gidince bağ da gider.

Yakın bağlarda 的 düşer

İlişki bir aile bağı, yakın bir arkadaşlık ya da bir kuruma üyelik olduğunda tablo değişir. Gündelik konuşmada 的 çoğu zaman düşer:

• 我妈妈 «annem», 你哥哥 «ağabeyin», 他爸爸 «babası»
• 我朋友 «arkadaşım»
• 我们学校 «okulumuz», 他们公司 «onların şirketi», 我们班 «sınıfımız»

Kaynakların verdiği kalıp zamir + isimdir; 小明的妈妈 gibi bir adla kurulan öbekte 的'yi koymak güvenli seçimdir. 我的妈妈 da yanlış değildir: bir kompozisyon başlığında ya da «benim annem, seninki değil» vurgusunda duyulur. Ama sıradan bir konuşmada 的'li biçim kişiyle arasına mesafe koyuyormuş gibi gelir. Kurum bağında sahip çoğunlukla 们'lu zamirdir: «okulumuz» için olağan biçim 我们学校.

Niteleme: nasıl bir şey?

Sıfat da ismin önüne 的 ile gelir: 漂亮的衣服 «güzel giysiler», 很好的朋友 «çok iyi bir arkadaş». Ders HSK1.20'de sıfatın yüklem olarak 很 aldığını görmüştün (他很好). Aynı 很好 bir ismin önüne geçince yanına 的 alır: 他是很好的朋友. Zarflı bir sıfat öbeği, yani 很好, 非常漂亮, 太贵 gibi bir şey, ismin önünde 的'siz duramaz.

Tek heceli bir sıfat ise çoğu zaman ismin önüne doğrudan yapışır: 好朋友 «iyi arkadaş, kanka», 大苹果 «iri elma», 新书 «yeni kitap», 红杯子 «kırmızı bardak». İki heceli sıfatlarda 的 çoğunlukla gelir; 漂亮的衣服 olağan biçimdir.

Dilbilimci 朱德熙 Zhū Déxī bu ayrımı bir anlam farkına bağlar. 白纸 «beyaz kâğıt» türünden yalın bir sıfat, ismi bir sınıfa sokar: kâğıtların arasından beyaz olanını ayırır. 很白的纸 «bembeyaz, çok beyaz bir kâğıt» türünden bir öbek ise sınıflamaz, betimler: önündeki kâğıdın nasıl göründüğünü anlatır. Bu yüzden 好朋友 neredeyse bir ilişki adıdır, 很好的朋友 ise o arkadaş hakkında bir yargı.

İsim + isim: tür adı

Bir isim başka bir ismin türünü söylüyorsa 的 gerekmez: 中国菜 «Çin yemeği», 汉语书 «Çince kitabı», 汉语老师 «Çince öğretmeni». Burada ilk isim bir sahip değil, bir kategoridir. 中国菜 Çin'e ait bir yemek değil, bir mutfak türüdür.

Sayı ve ölçü kelimesi de ismi doğrudan niteler: 三本书, 一个朋友. Ölçü kelimelerinde gördüğün bu öbek de izlencede bir niteleyici türü sayılır ve 的 almaz. Bütün parçalar bir arada şöyle görünür: 一个很好的朋友 «çok iyi bir arkadaş», sayı-ölçü önde, 的'li sıfat öbeği arkasında, isim en sonda.

的'den sonra isim düşerse

Bağlam açıksa 的'den sonraki isim söylenmeyebilir: masadaki telefonu gösterip 这是我的 «bu benim(ki)» dersin. Bu 的'li öbek kalıbı HSK 2'nin konusu; şimdilik duyduğunda tanı. Aynı biçimde fiille kurulan bir niteleme (我买的书 «aldığım kitap») da bir sonraki seviyede işlenecek.

Karakter köşesi

公 ile önceki derslerde tanıdığın 司 bir araya gelince 公司 gōngsī «şirket» olur; 我们公司 kurum bağı için 的'siz kullanılan öbeklerin tipik örneğidir. Karakterin kökü üstteki 八'dir.

色 hem kök hem karakterdir ve renk adlarının arkasında durur: 白色 «beyaz», 黑色 «siyah», 红色 «kırmızı». 黑 ile 红 tek başına tek heceli sıfattır ve ismin önüne doğrudan gelebilir (红杯子). 色'lı biçimler ise ismin önünde çoğunlukla 的 alır: 黑色的书包. 红'nin solundaki 纟 «ipek, iplik» köküdür; Kangxi sözlüğünde 糸 altında sayılır. 黑'nin altındaki dört nokta 灬 biçiminde yazılır ama karakter kendi kökünün altındadır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe iyeliği iki yerden işaretler. TDK belirtili ad tamlamasını «tamlayanı ilgi durumu eki, tamlananı iyelik eki alan» tamlama diye tanımlar: Ayşe'nin kalemi, öğretmenin bilgisayarı. Çince bu iki eki tek bir 的'de toplar ve tamlanana hiçbir şey eklemez: 老师的电脑. 电脑 olduğu gibi kalır.

Türkçenin bir kolaylığı da tuzağı olur. Türkçede sahip söylenmeden de iyelik anlaşılır: «telefonum» tek kelimedir, «benim» istersen eklenir. Çincede ise sahip hep söylenir ve iyeliği ondan sonra gelen 的 taşır. Türkçe konuşan öğrencinin 我手机 diye yazması bu yüzdendir: zihnindeki «-ım» ekinin Çincede bir yeri yoktur.

Aile adlarında iki dil ilginç biçimde ayrılır. Türkçe «annem» der ve eki yine kullanır; Çince 我妈妈 der ve bağı gösteren hiçbir şey kullanmaz. Yakınlık Türkçede bir ekle, Çincede bir eksiklikle anlatılır.

Sıfat tarafında durum tersine döner. TDK sıfat tamlamasını «tamlayanı sıfat olan tamlama» diye tanımlar ve örneği eksizdir: beyaz ev. Türkçe «güzel elbise» derken araya hiçbir şey koymaz; Çince ise 漂亮的衣服 der ve araya 的 girer. Yalnızca tek heceli sıfatlarda (红杯子, 新书) Çince Türkçenin eksiz düzenine yaklaşır.

Son olarak belirtisiz tamlama. «Çin yemeği» TDK'nın ad tamlaması maddesindeki «bahçe kapısı» türündendir: tamlayan ek almaz ama tamlanan iyelik ekini (-i) korur. Çince 中国菜'de iki taraf da çıplaktır. Türkçede bir tür adının bile ufak bir işaret taşıdığını, Çincede ise iki ismin yalnızca sırayla bağlandığını burada görürsün.

Örnekler

Beşinci örnekte iki kural iç içe çalışıyor: 我哥哥 aile bağı olduğu için 的 almıyor, ama ağabeyin şirketi bir nesne gibi ona bağlanınca 的 geri geliyor. Altıncı örnekte 我的好朋友 ile 我好朋友 ikisi de duyulur; 好朋友 burada tek heceli sıfatın doğrudan yapıştığı bir öbek. Yedinci örnekte üç niteleyici türü bir arada: sayı-ölçü 一个, 的'li sıfat öbeği 很好的, isim 老师. Son örnekte 汉语书 tür adı olduğu için kendi içinde 的'siz, Zhang Hoca'ya ise 的 ile bağlanıyor.

Örnek diyalog

Ders bitmiş, sınıf boşalıyor. 张老师 kürsüde unutulmuş eşyaları topluyor; Deniz ile 小明 kapıya yürürken geri çağrılıyor.

Deniz'in cümlesinde iki katman var: 我妈妈 yakın bağ olduğu için 的'siz, bardak ise o bütüne 的 ile bağlanıyor. 小明 bardağı tanırken yalnız rengi söylüyor: 红杯子, tek heceli sıfat, 的 yok. Çantayı tarif ederken ise 黑色的 geliyor. 小明'in cevabında 我们班 kurum bağı, 新同学 tek heceli sıfatla kurulmuş bir öbek, ve bütün bu niteleme 的 ile 书包'a bağlanıyor. Kendi kitabını unutan öğretmenin sevinci de 我的书 ile, nesneye bağlanan en yalın iyelikle söyleniyor. 您的 öğretmene saygıyla seslenmenin iyelik biçimi; 的 burada da değişmiyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 我妈妈的手机很新。 (Wǒ māma de shǒujī hěn xīn.) 我妈妈 aile bağı, 的 yok; telefon nesne, 的 var.
2. (a) 漂亮的衣服 — iki heceli sıfat. (b) 大苹果 — tek heceli sıfat, doğrudan. (c) 汉语老师 — tür adı. (d) 非常好的朋友 — zarflı sıfat öbeği.
3. Yanlış değil ama yakın bir bağ için mesafeli duyulur; olağanı 这是我哥哥. 的'li biçim vurgu gerektiğinde, ör. «benim ağabeyim, seninki değil» derken ya da bir yazı başlığında yerindedir.
4. 我妈妈的红杯子 (wǒ māma de hóng bēizi): aile bağı 的'siz, bardağa iyelik 的'li, 红 tek heceli olduğu için doğrudan. 一个很漂亮的书包 (yí ge hěn piàoliang de shūbāo): sayı-ölçü önde, zarflı sıfat öbeği 的 ile.

Özet kartı

1. Kalıp: niteleyen + 的 + nitelenen; niteleyen hep soldadır: 我的手机, 老师的电脑.
2. Nesneye iyelikte 的 zorunlu: 我的书; «kimin?» 谁的.
3. Aile, yakın arkadaş ve kurum bağında zamirden sonra 的 çoğu zaman düşer: 我妈妈, 我朋友, 我们学校, 他们公司.
4. Zarflı sıfat öbeği 的 ister: 很好的朋友; iki heceli sıfat çoğunlukla 的 alır: 漂亮的衣服.
5. Tek heceli sıfat ismin önüne doğrudan gelebilir: 好朋友, 大苹果, 红杯子; yalın sıfat sınıflar, 的'li öbek betimler.
6. Tür bildiren isim + isim 的 almaz: 中国菜, 汉语书; sayı-ölçü de doğrudan niteler: 一个朋友.
7. 这是我的 gibi isimsiz 的 öbeği ve 我买的书 gibi fiilli niteleme HSK 2'de.

Sonraki derse köprü

Bu derste nesneleri sahibine ve görünüşüne göre seçtin: annenin bardağı, siyah çanta. Sıradaki ders «这, 那, 哪: bu, şu, hangi» onları parmakla gösteriyor. Türkçede bu, şu ve o diye üç sözcük var; Çince 这 ile 那'yla yetiniyor. Tezgâhtaki satıcıya «şunu» derken hangisini seçeceksin? Ve 这 bir cümleyi tek başına açarken (这是…) ne zaman arkasına bir ölçü kelimesi istiyor (这本书)?