İsim yüklemi: 今天星期一

Kanca

Pazartesi sabahı sınıfın tahtasında 张老师'nin el yazısı duruyor: 今天十月十二号，星期一。 Deniz satırı defterine geçirirken bir şeyi arıyor ve bulamıyor. 今天 ile 十月十二号 arasında ne bir bağ var ne bir fiil. Birkaç satır aşağıya kendini tanıtan bir cümle yazıyor, aynı mantıkla: 我学生。 Ders bitince defteri geri aldığında tahtadan kopyaladığı satıra dokunulmamış, kendi cümlesinin ortasına ise kırmızı kalemle bir 是 sıkıştırılmış.

İki cümle de «X, Y'dir» diyor. Birinde 是 fazlalık, ötekinde zorunlu. Bu derste o çizginin nereden geçtiğini öğreneceksin.

Anlatım

Yüklemin yerine bir isim öbeği

Ders HSK1.4'te iki ismi 是 ile bağladın: 我是学生, 他是老师. Çincede bir grup isim öbeği bu bağa ihtiyaç duymadan doğrudan yüklem olabilir. Özne önde durur, arkasına bir tarih, bir saat, bir yaş ya da bir fiyat gelir ve cümle orada tamamlanır.

Bu cümlelerde 是 kullanılmamış. Kural dışı bir kısaltma değil bu; izlence onu HSK 1'in üç temel cümle tipinden biri olarak sayıyor. Fiil yüklemli ve sıfat yüklemli cümlelerin yanında üçüncü tip budur.

Hangi isimler yüklem olabilir?

Her isim bu işi göremez. 是'siz yüklem olan isim öbekleri büyük ölçüde sayıyla ya da takvimle ilgili bilgiler taşır: haftanın günü, ayın günü, saat, yaş, fiyat, boy. Hepsinin ortak bir yanı var: dinleyen bunları bir ölçeğe yerleştirir. 星期一 bir haftanın içinde, 三点 bir günün içinde, 十块 bir fiyat dizisinin içinde bir noktadır. Böyle bir cümle, öznenin ölçekteki yerini bildirir.

Kişinin nereli olduğu bu listenin kenarında durur. 他北京人 «o Pekinli» gündelik konuşmada duyulur, ama bu düşüş üslupla sınırlıdır. Yazıda ve özenli konuşmada 他是北京人 olağan biçimdir.

Kimlik ve meslek ise 是 ister. 我是学生, 她是老师 yazarsın; kancadaki 我学生 bu yüzden kırmızı kalem yedi. Bazı gramer kaynakları 他公务员 «o memur» gibi 是'siz meslek cümlelerine de yer verir. Bu biçimler gerçek konuşmada geçer, fakat dar bir alanda kalır. Başlangıçta güvenli kuralı izle: sayı ve takvim bilgisinde 是 düşebilir, «ben kimim, o ne iş yapar» sorusunda 是 yerinde kalır.

Sayı-ölçü öbeği yüklem olunca

Yaşın 岁 ile, 是'siz söylendiğini Ders HSK1.19'da gördün. O cümle bu dersin kuralının bir örneğiydi; aynı kalıp başka ölçülerle de çalışır. Sayı ile ölçü kelimesinin kurduğu öbek kendi başına yüklem olur:

• 火车票一张五十四块。 «Tren biletinin tanesi elli dört yuan.» Özne bilet, yüklem «bir tanesi elli dört yuan».
• 鸡蛋一块钱一个。 «Yumurtanın tanesi bir yuan.» Fiyat ve birim arka arkaya; ikisi de yüklemin parçası.
• 小明一米八。 «Xiao Ming bir seksen.» 米 burada «metre»; ondan sonraki 八 seksen santimi söyler, birim yeniden anılmaz.

Pazarda, gişede, kasada bu cümleleri saniyeler içinde duyarsın. Satıcı ne 是 kullanır ne başka bir fiil; fiyatı söyler, o kadar.

Olumsuzda 是 geri gelir

是'siz yüklem yalnız olumlu cümlede yaşar. Olumsuza çevirdiğinde 不 tek başına bir ismin önüne geçemez; ona dayanacak bir fiil gerekir ve o fiil 是'dir:

• 今天不是星期一。 «Bugün pazartesi değil.»
• 现在不是三点。 «Saat şimdi üç değil.»
• 这个不是十块。 «Bu on yuan değil.»

今天不星期一 diye bir cümle yoktur. 不 fiillerin ve Ders HSK1.20'de fiil gibi davrandığını gördüğün sıfatların önüne gelir; 星期一 ise bir isimdir. 是 geri dönünce 不 ona yaslanır ve okunuş bú shì olur.

Geçmiş zaman bu kuralı değiştirmez. Dün için de 不是 kullanılır: 昨天不是星期一. Bir eylemin olmadığını söyleyen 没 burada yer almaz, çünkü bir tarih olmuş ya da olmamış bir eylem değildir.

是 ile ve 是'siz: ikisi de doğru

今天星期一 de 今天是星期一 de doğru cümlelerdir. Fark bilgide değil, tonda. 是'siz biçim düz bir bildirimdir; takvime bakıp söylenen bir bilgi gibi. 是 eklenince cümleye bir onay ya da ayırt etme havası girer: «bugün pazartesi, evet» ya da «başka gün değil, pazartesi». Biri yanıldığında, onu düzeltirken 是 kendiliğinden gelir: 不，今天是星期二！

Yaş bu esnekliğin dışında kalır. Düz bir bildirimde 他二十岁 söylenir; 是 ancak bir yanlışı düzeltirken, karşıtlık kurulurken görünür.

Soru: sayının yerine 几

Bu cümleleri soruya çevirmek kolaydır, çünkü soru kelimesi cevaptaki sayının yerine oturur. Takvim ve saat sorularındaki 几 isim yüklemiyle de çalışır: 今天星期几？—今天星期三。 现在几点？—现在四点。 Fiyat için 多少钱 gelir: 这个多少钱？—这个十块。 Cevapta 是 yoktur, sorunun biçimi cevabın biçimini verir.

Karakter köşesi

票 diyalogdaki gişeden geliyor: 火车票 «tren bileti», 两张票 «iki bilet». Biletin ölçü kelimesi 张'dir; düz, ince şeyleri sayar. Alt kısmındaki 示 kökü Kangxi sözlüğünde karakterin adresidir.

蛋 tek başına «yumurta» anlamına gelir ama günlük konuşmada en çok 鸡蛋 jīdàn olarak duyulur: 鸡 «tavuk» ile birlikte «tavuk yumurtası». Alttaki 虫 «böcek» köküdür ve karakterin sözlükteki yeridir.

米 kendi köküdür. İlk anlamı «pirinç»; 米饭 mǐfàn «pişmiş pirinç, pilav» kelimesinde bu anlamı taşır. Aynı karakter uzunluk ölçüsü olarak «metre» demektir: 一米八 «bir metre seksen».

条 tiáo, uzun ve ince şeyleri sayan bir ölçü kelimesidir: 一条鱼 «bir balık», 一条路 «bir yol». Kökü 木'dır, alt kısmında durur. Pazardaki fiyat cümlelerinde sık geçer: 这条鱼三十块.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe de isim cümlesi kurar ve üçüncü kişide çoğu zaman eki göstermez. «Bugün pazartesi», «Saat üç», «Bu on lira», «Kardeşim sekiz yaşında» cümlelerinde yüklemi işaretleyen bir ek yoktur; «-dir» eklenebilir ama gündelik konuşmada çoğu zaman düşer. Bu açıdan 今天星期一 bir Türk kulağına yabancı gelmez: iki dil de takvim ve sayı bilgisini çıplak bir isimle verir.

Benzerlik birinci kişide biter. Türkçede «Ben öğrenciyim» cümlesinde «-im» eki zorunludur; «Ben öğrenci» eksik kalır. Çincede eksik kalan ise 是'dir: 我学生 değil, 我是学生. Yani Türkçede ekin düşüp düşmemesini kişi belirler, Çincede 是'nin düşüp düşmemesini yüklemin ne tür bir isim olduğu belirler. Bir tarih, bir saat, bir fiyat 是'siz yaşar; bir kimlik 是 ister, kim söylerse söylesin.

Olumsuzda iki dil yeniden yakınlaşır. Türkçe isim cümlesini «değil» ile olumsuzlar: «Bugün pazartesi değil». Çince de olumsuzda ayrı bir kelimeye başvurur ve 不是 der. İki dilde de olumlu cümlede görünmeyen bağ, olumsuzda ortaya çıkar.

Geçmiş zaman ise ayırır. Türkçe «Dün pazartesiydi» derken eki geri getirir; zaman bilgisi yüklemin üstünde taşınır. Çince 昨天星期一 der: zamanı 昨天 söyler, yüklem değişmez. Olumsuzunda da 昨天不是星期一 der ve 没'ya geçmez.

Örnekler

İlk yedi cümle olumlu ve 是'siz: gün, tarih, saat, yaş, fiyat ve boy. Altıncı örnekte yüklem iki parçalı; önce fiyat, sonra birim gelir. Sekizinci örnek iki biçimi tek cümlede buluşturur: olumsuz yarıda 是 döner, olumlu yarıda yine kaybolur. Dokuzuncu örnekte Türkçe çeviri geçmişi ekle gösteriyor, Çince ise yalnız 昨天 ile.

Örnek diyalog

Cuma akşamı Pekin'de bir tren istasyonunun bilet gişesi. Deniz ile 小明 hafta sonu için iki bilet alacaklar; camın arkasında genç bir görevli var.

Görevli takvim ve fiyat bilgisini çıplak isimlerle sıralıyor: 明天星期六, 一张五十四块. 小明 yanılınca olumsuz soru 是'yi geri getiriyor: 明天不是星期天吗？ Deniz'in düzeltmesinde 是 bu kez olumlu cümlede de beliriyor; bilgi aynı, ama Deniz «cumartesi, başka gün değil» diye üstüne basıyor. Aynı replikteki 今天星期五 ise tartışılmayan bir bilgi olduğu için 是'siz kalıyor. Fiyat yükleminde 一张 ölçü öbeği öznenin yerinde duruyor: «bir tanesi elli dört yuan».

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 今天不是十五号，今天十六号。 (Jīntiān bú shì shíwǔ hào, jīntiān shíliù hào.) Olumsuz yarıda 是 döner, olumlu yarıda düşer.
2. 现在几点？——现在四点半。 (Xiànzài jǐ diǎn? Xiànzài sì diǎn bàn.) 几 sayının yerine oturur; cevap 是'siz bir saat bildirir.
3. 我老师。 Kimlik ve meslek 是 ister; doğrusu 我是老师 «Ben öğretmenim». Fiyat ve gün bildiren öbür iki cümle 是'siz doğrudur.
4. 明天不是星期一，明天是星期天！ (Míngtiān bú shì xīngqīyī, míngtiān shì xīngqītiān!) Olumsuzda 是 zorunlu; olumlu yarıdaki 是 ise düzeltmenin vurgusunu taşır.

Özet kartı

1. Tarih, gün, saat, yaş, fiyat ve boy gibi sayı ya da takvim bilgisi taşıyan isim öbeği 是'siz yüklem olur: 今天星期一, 现在三点, 这个十块.
2. Sayı-ölçü öbeği de yüklemdir: 一张五十四块, 小明一米八.
3. Kimlik ve meslek 是 ister: 我是学生. Köken (他北京人) gündelik konuşmada 是'siz duyulur; özenli biçimi 他是北京人.
4. Olumsuzda 是 geri gelir: 今天不是星期一. Bir ismin önüne çıplak 不 gelmez; geçmişte de 没 değil 不是 kullanılır.
5. 今天是星期一 de doğrudur; 是 onay ya da ayırt etme tonu ekler, yanlış düzeltilirken belirir.
6. Soruda 几 ya da 多少钱 cevaptaki sayının yerini alır: 今天星期几？ 现在几点？

Sonraki derse köprü

Bu derste isim yüklemin yerine geçti ve cümleyi tek başına bitirdi. Sıradaki ders iki ismi başka bir biçimde bir araya getiriyor: biri ötekinin önüne geçip onu tanımlıyor, aralarına da 的 giriyor. «Benim biletim» ile «cumartesi bileti» aynı biçimde mi kurulur? Biri sahipliği söyler, öteki biletin hangi bilet olduğunu; 的 ile iyelik ve niteleme, bu ikisini ayıracak.