Sıfat yüklemi ve 很

Kanca

Dil değişimi buluşmasında bir Koreli öğrenci karşısındaki Pekinliye 你好吗？ diye soruyor. Cevap kısa: 我很好。 Koreli öğrenci defterine «Ben çok iyiyim» yazıyor ve yanındaki Deniz'e dönüp soruyor: bu adam neden bu kadar coşkulu? Masanın öbür ucundan 小明 gülerek karışıyor: coşku yok, adam yalnızca «iyiyim» dedi.

Aynı akşam Deniz de bir sınavdan geçiyor. 小明 ona 你好吗？ diye sorunca sözlükten aklında kalanı söylüyor: 我好。 小明'in kaşları kalkıyor: «Sen iyisin, peki kim iyi değil?» İki karakter, Deniz'in kastetmediği bir karşılaştırmayı taşımış. Birinde fazladan görünen 很 aslında gerekli, ötekinde eksik görünmeyen boşluk aslında anlamlı. Bu ders o küçük kelimenin neden orada durduğunu anlatıyor.

Anlatım

Sıfat doğrudan yüklem olur

Ders HSK1.4'te 是'nin iki ismi bağladığını, «Ben uzunum» için 我是高 denmediğini gördün. Doğrusunu da o derste not ettin: 我很高. Burada sıfat, Türkçedeki gibi bir bağlayıcıya ya da eke ihtiyaç duymadan, kendisi yüklem olur. Özne önde, sıfat arkada; aralarına çoğu zaman 很 hěn girer:

Bu cümlelerde 是 yoktur, olamaz da. Çince sıfat bu açıdan bir fiile benzer: 不 doğrudan önüne gelir, 吗 sonuna eklenir, 忙不忙 gibi olumlu-olumsuz kalıba girer. Ders HSK1.5 ve Ders HSK1.9'da fiillerle yaptığın her şeyi sıfatla da yapabilirsin.

很 çoğu zaman «çok» değildir

Olumlu, düz bir cümlede sıfatı tek başına bırakmak kulağa yarım gelir. Bu yüzden araya 很 girer ve bu 很 çoğunlukla «çok» anlamını taşımaz; yalnız özneyle sıfatı birbirine bağlar. 我很好 «iyiyim», 他很高兴 «memnun», 中文很难 «Çince zor» diye çevrilir. Kancadaki Koreli öğrencinin «çok iyiyim» çevirisi bu yüzden fazla.

Alışkanlık olarak tut: olumlu bir yargıyı karşılaştırmasız söylüyorsan sıfatın önüne 很 koy. Gerçekten «çok» demek istediğinde Çincenin başka, daha güçlü kelimeleri var; onlar bir sonraki dersin konusu.

很'siz sıfat: karşılaştırma

很'yi düşürdüğünde cümle bozulmaz, ama anlamı kayar. Çıplak sıfat bir karşılaştırma kurar; dinleyen «neye göre?» diye sorar. 这个大 tek başına «bu büyük» değil, «bu daha büyük» gibi duyulur. Bu yüzden çıplak sıfat en rahat, iki şeyin karşı karşıya konduğu cümlelerde yaşar:

• 这个大，那个小。 «Bu büyük, şu küçük.»
• 白天热，晚上冷。 «Gündüz sıcak, gece soğuk.»

Deniz'in 我好'su da böyle okundu: «ben iyiyim (başkası değil)». Sinolog Perry Link aynı ayrımı bir masa üzerinden anlatır: 桌子高 «masa daha yüksek (başka bir şeye göre)», 桌子很高 ise yalnız «masa yüksek». Dilbilimci Thomas Grano bu davranışı ayrıntılı inceler ve sonucu şöyle özetler: Çincede derecelenebilir sıfat, düz bildirme cümlesinde yalın olumlu anlamı ancak 很 ile alır; 很 yoksa karşılaştırma okuması ortaya çıkar.

Vurgulu 很: gerçekten çok

很'nin «çok» anlamı tümden kaybolmuş değildir; vurguyla geri gelir. Gündelik söyleyişte 很 kısa ve vurgusuz geçer, cümlenin ağırlığı sıfattadır. Konuşan 很'nin üstüne basarsa, yani onu uzun ve belirgin söylerse, dinleyen «gerçekten çok» anlar. Perry Link'in üçlüsü bunu toplar: 桌子很高 vurgusuz 很 ile «masa yüksek», 很'ye basılarak «masa çok yüksek», 很'siz ise «masa daha yüksek».

Yazıda bu fark görünmez; okurken bağlama, dinlerken vurguya bakarsın.

Olumsuzda 很 düşer

Olumsuz cümlede 不 sıfatın hemen önüne gelir ve 很'ye gerek kalmaz: 我不忙 «meşgul değilim», 今天不冷 «bugün soğuk değil». Bağlayıcının işini burada 不 görür; sıfat yarım kalmaz, karşılaştırma okuması da doğmaz.

很 olumsuz cümleye girerse kendi anlamıyla girer ve yeri anlamı belirler. Hangisi öndeyse öbürünü niteler:

Birincisi ölçülü bir olumsuzluk, ikincisi sert bir yargı. 老板今天很不高兴 «patron bugün hiç memnun değil» der; 他不很高 ise «o pek uzun değil» der: kısa demez, yalnız uzunluğu ölçülü bulur.

Soruda da 很 gerekmez

吗 sorusu 很 istemez: 你忙吗？ «Meşgul müsün?», 今天冷吗？ «Bugün soğuk mu?» Grano'nun aktardığı bulguya göre olumsuzluk gibi 吗 sorusu da sıfatın 很'siz olumlu okunmasına izin verir. 你很忙吗？ de doğru bir cümledir. Gerekmediği bir yere konduğu için 很 orada kendi anlamıyla, «çok mu meşgulsün?» diye duyulmaya yatkındır.

Olumlu-olumsuz kalıpta ise 很'ye hiç yer yoktur: 你忙不忙？ olur, «你很忙不忙？» olmaz. Cevapta 很 geri döner, çünkü cevap yine düz bir olumlu cümledir: 你忙不忙？——我很忙。 Olumsuz cevap 不 ile kurulur: 我不忙。 Kısa cevapta sıfatı tek başına geri vermek de olağandır: 忙。/ 不忙。

Karakter köşesi

兴 bu derse 高兴 gāoxìng «memnun, sevinçli» kelimesiyle giriyor. 高 «yüksek»le birleşince iki karakter birleşince bir ruh hâli bildirir ve sıfat gibi davranır: 我很高兴, 他不高兴. 兴'nin xīng diye okunan ikinci bir okunuşu var; o kelimelerle sonra karşılaşacaksın.

漂 ile 亮 birlikte 漂亮 piàoliang «güzel, hoş görünümlü» kelimesini kurar; ikinci hece hafif tonla okunur. 亮 tek başına liàng okunur ve «parlak, aydınlık» demektir. 漂'nin solundaki üç nokta 氵 köküdür; aynı karakter piāo okununca «suyun üstünde yüzmek» anlamına gelir.

累 lèi «yorgun» demektir ve HSK 2 listesindedir; yorucu bir günü anlatmak için bu derste erkenden giriyor. Üst yarısı 田, alt yarısı 糸 «ipek ipliği» köküdür. 我很累 «yorgunum», 我不累 «yorgun değilim».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede sıfat yüklem olunca yanına bir ek alır. TDK bu eki ek-fiil diye adlandırır: «Ad soylu kelimelerin yüklem görevinde kullanılmasını sağlayan ekleşmiş fiil». «Yorgun-um», «yorgun-sun», «yorgun-du», «güzel-dir» biçimlerindeki kişi ve zaman ekleri bu işi görür. Üçüncü kişide ek çoğu zaman görünmez: «Hava soğuk» cümlesinde yüklemi hiçbir ek işaretlemez.

Çincede ne ek-fiil vardır ne de sıfatı bağlayan bir 是. Sıfat çekimsiz kalır; kişiyi özne, zamanı zaman kelimesi söyler. Fiil gibi sıfat da zamana göre değişmez: 昨天很冷 «dün soğuktu», 今天很冷 «bugün soğuk». Türkçede ekin durduğu yerde, Çincede sıfatın önünde, 很 durur. Ama 很 ek değildir: kişiye ve zamana göre değişmez, olumsuzlukta ve soruda çekilir gider.

En çok yanıltan kelime «çok». TDK «çok»u derece bakımından «büyük ve aşırı olan» diye tanımlar; Türkçede «çok» hep bir şey ekler. «İyiyim» ile «çok iyiyim» farklı cümlelerdir. 很 ise düz cümlede çoğunlukla hiçbir şey eklemez. Bu iki yönlü bir çeviri hatası doğurur: Çinceden Türkçeye her 很'yi «çok» diye çevirirsen konuşanı abartılı gösterirsin, Türkçeden Çinceye «yorgunum» derken 很'yi atlarsan 我累 diye karşılaştırma kokan, yarım bir cümle kurarsın. Kuralın Türkçe özeti şu: Türkçede «çok» yoksa da Çincede 很 çoğu zaman vardır.

Karşılaştırmayı ise Türkçe biçimle değil, bağlamla yapar: «Bu büyük, şu küçük» ile tek başına «Bu büyük» aynı biçimdedir. Çincede ikisi ayrılır: karşı karşıya iki şey varsa çıplak sıfat (这个大，那个小), tek bir şeyi anlatıyorsan 很 (这个很大).

Örnekler

İkinci örnekte iki gün karşılaştırılıyor ama her birine 很 konmuş; konuşan iki ayrı bilgi veriyor, karşıtlığı vurgulamıyor. Üçüncü ve onuncu örnekte 很 yok, çünkü cümlenin bütün işi karşı karşıya koymak. Altıncı ve yedinci örnekler aynı iki zarfın yer değiştirmesinin neye mal olduğunu gösteriyor: biri yumuşak bir çekince, öbürü açık bir hoşnutsuzluk. Dokuzuncu örnekte soru 很'siz, cevap 很'li; düz bir olumlu yargı yeniden bağlayıcısını istiyor.

Örnek diyalog

Kasım sonu, cuma akşamı. Deniz okul ve hastane arasında geçen bir günden yurda dönüyor; 小明 pencerenin önünde telefonundan hava durumuna bakıyor. Ertesi sabah Deniz kütüphanede 张老师 ile karşılaşıyor.

Deniz'in ilk cevabındaki 很忙 bir ünleme yakın: yorgun biri söylediği için Türkçeye «çok» diye geçti, sesinde 很'ye basıyor. Hemen ardındaki 我很累 ise düz bir bildirim. Hava cevabında 很 yok, çünkü Deniz gündüzü akşamla karşılaştırıyor. Sabah sahnesinde aynı ayrım bir kez daha işliyor: 昨天很累，今天不累 iki ayrı günü iki ayrı yargıyla anlatıyor, olumsuz yarıda 很 kendiliğinden düşüyor. Arkadaşı için kurulan 不很好 ise Deniz'in dikkatli seçimi: «kötü» demiyor, «tam iyi değil» diyor. 可是 kěshì «ama» demektir; bağlaçları ileride ayrıca göreceksin.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 今天很热。 Tek bir günü anlatıyorsun, karşılaştırma yok; 很 bağlayıcı olarak gerekir. (b) 今天热，昨天冷。 İki gün karşı karşıya kondu; çıplak sıfat karşıtlığı taşır. Her yarıya 很 koymak da yanlış değildir (今天很热，昨天很冷), o zaman iki ayrı bilgi gibi okunur.
2. «İyi sayılmaz» 不很好: 不 önde, 很'yi geri alıyor. «Gerçekten kötü» 很不好: 很 önde, 不好'yu güçlendiriyor.
3. 你高兴吗？ ve 你高兴不高兴？ Olumlu-olumsuz kalıbın önüne 很 giremez; kalıp zaten «evet mi hayır mı» diye soruyor, derece eklemeye yer yok.
4. Olumlu: 我很累。 Olumsuz: 我不累。 Olumsuzda 很 düşer; 不 sıfatın önüne doğrudan gelir ve dördüncü tonlu 累'den önce bú okunur.

Özet kartı

1. Sıfat Çincede doğrudan yüklem olur; arada 是 yoktur: 我很高, «我是高» değil.
2. Olumlu düz cümlede sıfatın önüne çoğu zaman 很 girer ve çoğunlukla «çok» demez: 我很好 «iyiyim».
3. 很'siz çıplak sıfat karşılaştırma ya da karşıtlık kurar: 这个大，那个小.
4. 很'ye vurgu yapılınca «gerçekten çok» anlamı geri gelir.
5. Olumsuzda 很 düşer: 我不忙. 很 kalırsa yeri anlamı belirler: 不很好 «pek iyi değil», 很不好 «hiç iyi değil».
6. 吗 sorusu 很 istemez (你忙吗？); 你很忙吗？ da olur ve 很 orada daha çok «çok» diye duyulur.
7. Olumlu-olumsuz soruya 很 giremez: 你忙不忙？ Cevapta yeniden gelir: 我很忙.

Sonraki derse köprü

Bu derste 很'yi çoğu zaman anlamını yitirmiş bir bağ olarak tanıdın. Peki gerçekten bir dereceyi, bir şikâyeti ya da anlık bir hayranlığı söylemek istediğinde ne yaparsın? Sıradaki ders «Derece zarfları: 非常, 太…了, 真, 有点儿» 很'nin yerine geçen dört seçeneği ayırıyor. Aynı 太…了 çerçevesi bir dükkânda yakınma, bir sofrada övgü nasıl olabiliyor; Türkçede yansız duran «biraz», Çincede neden her sıfatın önüne gelmiyor?