Yaş sormak: 岁 ve 多大

Kanca

Cumartesi öğleden sonra 小明'in evinde balonlar asılı: küçük kardeşi 小东 altı yaşına basıyor. Deniz kapıdan girer girmez çocuk önüne dikiliyor ve ciddi bir yüzle soruyor: «你几岁？» Salondaki herkes gülüyor. Deniz soruyu anlamış ama gülüşmenin nedenini anlamıyor.

Soruda yanlış bir kelime yok. Komik olan, sorunun içine gizlenmiş tahmin: 几'nin beklediği cevap tek elin parmaklarına sığar; altı yaşındaki çocuk yirmi iki yaşındaki misafire kendi yaşıtıymış gibi seslenmiş oldu. Çincede yaş sorusu, cevabı duymadan önce karşındakinin yaşı hakkında bir şey söyler. Bu derste yaşı söylemeyi, sonra da kime hangi soruyla soracağını öğreneceksin.

Anlatım

Yaşı söylemek: sayı + 岁

Yaşını söylemek için sayıyı söyle ve arkasına 岁 suì ekle. Arada fiil yok:

岁, tarih ve saat derslerinde gördüğün zaman ölçü kelimelerinden biridir: HSK 1 izlencesi onu 年, 天, 点 ile aynı sınıfa koyar. Bu yüzden sayıya doğrudan bağlanır ve araya 个 almaz. 二十个岁 diye bir öbek kurulmaz, tıpkı 三个点 denmediği gibi. Yaşın yanına sık sık 今年 jīnnián «bu yıl» eklenir; Çince konuşan yaşı çoğu zaman içinde bulunulan yıla bağlayarak söyler: 我今年二十岁. 今年 bir zaman ifadesi olduğu için bir önceki dersteki kurala uyar ve yaşın önüne geçer.

Konuşmada yaş belli bir konu hâline gelince 岁 da düşebilir. Masada herkes yaşını söylüyorsa 他二十五，我二十三 yeterlidir. Yarım yaş için saat dersindeki 半 bu kez 岁'nin arkasına gelir: 两岁半 «iki buçuk yaşında».

是 nereye girer, nereye girmez

我是学生 kalıbını bilen Türkçe konuşan 是'yi araya sokmak ister. Yaşı düz bir bilgi olarak verirken 是 kullanılmaz: 我二十岁 doğal, 我是二十岁 dil bilgisi kaynaklarında hatalı sayılan bir cümledir. Yaş bir kimlik değil, bir ölçüdür.

是 iki durumda geri gelir. İlki olumsuzluk: yaşı 不 ile çıplak olarak olumsuzlayamazsın, 不是 gerekir. 我不是二十岁，我二十一岁 «Yirmi değilim, yirmi bir yaşındayım.» İkincisi karşıtlık vurgusu: biri yaşını yanlış bildiğinde düzeltirken 是 öne çıkar, 他是三十岁，不是二十岁. Yüklemi isim ya da sayı öbeği olan bu cümle türünün bütün ailesini Ders HSK1.22 açacak; şimdilik yaş için kısa kural yeter: olumluda 是 yok, olumsuzda 不是.

İki yaşında: 两岁

Sayılar dersindeki 二 ile 两 ayrımı yaşta da geçerli. Tek başına duran «iki» bir miktardır: 两岁, hiçbir zaman 二岁 değil. On iki ve yirmi iki ise birer sayı adıdır ve içlerindeki «iki» 二 kalır: 十二岁, 二十二岁.

Kime nasıl sorulur

Yaş sorusunda Çince üç kalıp kullanır ve aralarındaki seçim konuşanın karşısındakine biçtiği yaşa dayanır:

Ders HSK1.14'teki 几/多少 ayrımı burada yaşa uygulanıyor: 几岁 parmaklarıyla yaşını gösterebilecek çocuklara yakışır. Bir yetişkine 几岁 diye sormak onu çocuk yerine koyar; kancadaki gülüşme buradan geldi.

多大 kelimesi kelimesine «ne kadar büyük»tür. Çince yaşı büyüklükle ölçer: daha yaşlı olan 大, daha genç olan 小 sayılır. 你多大？ akranlar ve gençler arasında rahat, gündelik bir sorudur. Aynı kaynak, resmî bir ortamda yetişkinlerin birbirine yaşını doğrudan sormadığını da not eder.

Yaşlı birine sorarken iki şey değişir. Zamir 你'den 您'ye geçer ve 多大'nin arkasına «yaş» anlamına gelen bir isim eklenir: 年纪 niánjì ya da 岁数 suìshu. İki kelime de seviyenin üstünde (年纪 HSK 5, 岁数 HSK 6 listesinde); şimdilik onları yalnız tanı ve kalıbın bir parçası olarak ezberle. 年纪 yalnız insanların yaşı için kullanılır; bir ağacın ya da bir binanın yaşı için başka bir kelime gerekir.

Bu sorulara konuşmada sık sık bir 了 eklenir: 你几岁了？, 您多大年纪了？ Cevapta da duyarsın: 我八十了. Bu 了 «şu yaşa geldi» anlamını katar; durum değişimini bildiren 了'yi Ders HSK1.36 ayrıca işleyecek.

多 + sıfat: «ne kadar …?»

多大 tek başına bir kalıp değil, daha geniş bir soru biçiminin örneğidir. 多 duō, izlencede HSK 1'in soru zamirleri arasında sayılır ve bir sıfatın önüne gelip «ne kadar?» diye sorar. Sıfatı değiştirince soru da değişir:

• 你多高？ «Boyun ne kadar?» (kelimesi kelimesine «ne kadar uzunsun»)
• 你家多大？ «Evin ne büyüklükte?»

Aynı 大 bir evin büyüklüğünü de sorar, bir insanın yaşını da; hangisi olduğunu özne söyler. Bazı konuşanlar bu kalıptaki 多'yu ikinci tonla, duó diye okur; ders kitapları ve izlence birinci tonu yazar.

Doğduğunda bir yaşında: 虚岁

Geleneksel Çin hesabında insan doğduğu anda bir 岁 sayılırdı ve her Ay takvimi yeni yılında bir yaş daha eklerdi. Bu yüzden eski hesapla yaş, doğum gününe göre sayılan yaştan bir ya da iki fazla çıkar.

Geleneksel sayım yine de tümüyle kaybolmadı: burç ve fal hesaplarında kullanılır, Tayvan'da gündelik hayatta daha yaygındır. Gündelik konuşmada Çin anakarasında 岁 dendiğinde kastedilen, doğum gününe göre sayılan yaştır.

Karakter köşesi

岁 üstte 山, altta 夕 bileşeninden oluşur ve sözlükte 山 kökünün altındadır. Geleneksel biçimi 歲 çok daha kalabalıktır; Tayvan'da ve Hong Kong'da o yazılır.

弟 konuşmada ikilenmiş 弟弟 dìdi biçimiyle kullanılır; HSK 1 listesindeki de budur. 哥哥 «ağabey» ile birlikte aile içindeki yaş sırasını kelimeye taşır.

唱 ile 歌 bir arada 唱歌 chànggē «şarkı söylemek» kelimesini kurar. 唱'nin solundaki 口 ağızla yapılan işleri toplayan köktür; 歌'nin sağındaki 欠 kendi başına bir Kangxi köküdür; solundaki 哥 ise 哥哥'deki «ağabey»le aynı karakter. Doğum günü şarkısı 生日歌 shēngrì gē.

纪 seviye listesinin dışından geliyor; tabloda yalnız yaşlılara sorulan 年纪 kalıbını okuyabilmen için var. Sol taraftaki 纟 ipek ve iplikle ilgili karakterlerin köküdür; Kangxi onu 糸 altında listeler.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe yaşı tek bir soruyla sorar: «Kaç yaşındasın?» Saygı göstermek istediğinde soruyu değiştirmezsin, kişi ekini değiştirirsin: «Kaç yaşındasınız?» Komşu çocuğuna da seksen yaşındaki ev sahibine de aynı kelimeler söylenir. Çince saygıyı iki yere birden koyar: zamiri 你'den 您'ye çevirir ve soru kalıbının kendisini değiştirir. 几岁, 多大 ve 多大年纪 aynı bilgiyi ister ama her biri karşındakinin hangi yaş kümesinde olduğunu tahmin ederek konuşur. Türkçede bu tahmin soruda görünmez.

Cevapta ilginç bir benzerlik var. Türkçe «yirmi yaşındayım» derken ayrı bir fiil kullanmaz; «-ım» eki işi görür. Çince 我二十岁 de fiilsizdir. Ayrıldıkları yer olumsuzluk: Türkçe «yirmi yaşında değilim» derken «değil»i ekler, Çince ise 是'yi geri çağırır ve 不是 der.

«Yaşında» kelimesinin kendisi de bir ayrımı taşır. TDK'ya göre «yaşında» bir yaşını henüz bitirmiş demektir: Türkçe yaşı, tamamlanmış yıllarla sayar. Bugünkü Çince 岁 da öyledir. Geleneksel 虚岁 ise içinde bulunulan yılı da sayar ve bu yüzden aynı insanı bir yaş büyük gösterir. «Otuz yaşına girdi» ile «otuz yaşında» arasındaki fark, kabaca iki Çin hesabı arasındaki farka denk düşer.

Örnekler

Üçüncü örnek iki «iki»yi aynı cümlede taşıyor: on ikinin içindeki 二 ve kız kardeşin yaşındaki 两. Dördüncü örnekteki 小朋友 «küçük arkadaş», bir çocuğa seslenmenin olağan yoludur ve 几岁 ile doğal olarak eşleşir. Yedinci örnekte 是 yalnız olumsuz yarıda görünüyor. Son iki örnek aynı 多 kalıbını yaşın dışına taşıyor.

Örnek diyalog

Cumartesi, 小明'in evi. 小东'in doğum günü. Deniz, 小明'in sınıf arkadaşı 小雨 ve 小明'in büyükannesi salonda.

小东 kendi dünyasının sorusunu soruyor: onun için herkes 几岁 ile sorulacak kadar küçük. Deniz aynı soruyu doğru yöne, çocuğa çeviriyor. 小雨 ile Deniz akran oldukları için 多大 kullanıyor ve cevaplarda 岁'yi düşürüyorlar. Büyükanneye gelince Deniz hem 您'yi hem 多大年纪'yi seçiyor; büyükanne yaşını 岁'siz ve 了'li veriyor. 小雨'nin «o bizim ağabeyimiz» şakası da yaş farkını bir aile kelimesine çeviriyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 我妹妹今年两岁。 Tek başına «iki» miktar bildirdiği için 两. On iki yaş için: 我妹妹今年十二岁。 Burada 二 bir sayı adının parçası.
2. Çocuğa 你几岁？ (ya da 小朋友，你几岁了？), öğrenciye 你多大？, çay ocağı sahibine 您多大年纪？ ya da 您多大岁数？. Seçimi karşındakinin yaşı belirler.
3. 我二十五岁。 是 düz bildirimde yaşın önüne girmez, 个 de 岁 ile kullanılmaz.
4. 我不是二十一岁，我二十二岁。 (Wǒ bú shì èrshíyī suì, wǒ èrshí'èr suì.) Olumsuz yarıda 不是, olumlu yarıda fiil yok.

Özet kartı

1. Yaş fiilsiz söylenir: özne + sayı + 岁 (我二十岁). 今年 eklenirse yaşın önüne gelir.
2. 岁 bir zaman ölçü kelimesidir: 个 almaz; tek başına «iki» 两岁, büyük sayının içinde 二 (十二岁).
3. Olumluda 是 yok; olumsuzda 不是 şart (我不是二十岁), karşıtlık vurgusunda 是 geri gelebilir.
4. Küçük çocuğa 几岁, akrana ve gence 多大, yaşlıya 您多大年纪 / 您多大岁数.
5. 多 + sıfat «ne kadar?» sorusudur: 多大, 多高.
6. Sorularda ve cevaplarda sık duyulan 了 «şu yaşa geldi» anlamını katar: 你几岁了？, 我八十了.
7. 虚岁 doğumda bir yaşından başlayan geleneksel sayımdır; bugün resmî yaş doğum gününe göre sayılır.

Sonraki derse köprü

Bu derste 多 ile «ne kadar büyük, ne kadar uzun» diye sordun. Sıradaki ders «Sıfat yüklemi ve 很», bu soruların cevabını kuruyor: «O uzun», «evim büyük» gibi bir cümlede Çince sıfat yüklem olur ve yaşta olduğu gibi 是 yine devre dışı kalır. Ama boşluğu bu kez başka bir kelime dolduruyor. 他高 ile 他很高 arasında ne fark var, ve 很 gerçekten «çok» mu demek?