Zaman ifadesinin cümledeki yeri

Kanca

Yurt odasının buzdolabında 小明'in yazdığı bir haftalık plan asılı. Satırlar alt alta: 星期一上午我上课。星期三下午我上课。星期五早上我上课。 Deniz Türkçesini yanına yazmaya başlıyor: «Pazartesi sabah derse giriyorum… Çarşamba öğleden sonra derse girdim mi, gireceğim mi?» Türkçede her satırın sonundaki fiil, olayın ne zaman olduğunu kendi ekiyle söylüyor. Çince satırlarda ise 上课 hiç değişmiyor; üç satırda da harfi harfine aynı.

Fiil zamanı söylemiyorsa zamanı kim söylüyor, ve o bilgi cümlenin neresine yerleşiyor? Bu dersin bütün konusu, satırların başındaki o birkaç karakterin yeri.

Anlatım

Zaman fiilden önce gelir

Çince cümlenin iskeletini biliyorsun: özne, fiil, nesne. 我去学校 «okula gidiyorum». Bu cümleye «yarın» eklemek istediğinde 明天 míngtiān fiilin önüne girer:

Zaman ifadesi fiilden sonra gelemez. 我去学校明天 diye bir cümle, bütün kelimeleri doğru olsa da Çince kulağa doğal gelmez. İngilizcedeki «I go to school tomorrow» sırası burada işlemez; Türkçenin konuşmada sevdiği «gidiyorum yarın» sırası da.

Özneden önce de olur, sonra da

Zaman ifadesinin iki yeri var: öznenin hemen arkası ya da cümlenin en başı. İkisi de fiilin önünde kalır.

• 我明天去学校。 Özne önde, zaman arkasında.
• 明天我去学校。 Zaman önde, özne arkasında.

İki cümle aynı olayı anlatır ve ikisi de dilbilgisi bakımından doğrudur. En sık duyacağın yer öznenin arkasıdır. Zamanı başa almak, onu bütün cümleyi çerçeveleyen bir bilgi yapar: «yarına gelince, ben okula gidiyorum». Bu yüzden iki zamanı karşılaştırırken baş taraf doğal bir yerdir: 今天我在家，明天我去学校 «bugün evdeyim, yarın okula gidiyorum». Çince konuşan cümleye çoğu zaman bilinen bir çerçeveyle başlayıp yeni bilgiyle bitirir; zamanın başa geçmesi bu eğilime uyar.

Birden çok zaman: büyükten küçüğe

Tarih ve saat derslerinde gün, gün dilimi ve saati tek tek öğrendin. Bunlar bir araya gelince büyük birimden küçüğe dizilir: önce gün, sonra günün dilimi, en son saat.

Bütün blok tek bir zaman ifadesi gibi davranır ve yine fiilin önüne yerleşir: 我明天下午三点去医院 «yarın öğleden sonra saat üçte hastaneye gidiyorum». Blok da başa geçebilir: 明天下午三点我去医院. Bloğu bölüp bir parçasını fiilin arkasına atmak ise mümkün değil.

Soru ve cevap aynı yeri paylaşır

Zamanı sorarken soru kelimesi, cevaptaki zamanın oturacağı yere girer. 什么时候 shénme shíhou «ne zaman» ve 几点 jǐ diǎn «saat kaçta» fiilin önünde durur:

• 你什么时候去医院？ — 我明天下午去。
• 你明天几点起床？ — 我明天七点起床。

Cevap kurmak için sorunun kalıbını al, soru kelimesini çıkar, yerine zamanı koy. Cümlenin geri kalanı hiç kıpırdamaz. Kısa cevapta yalnız zaman söylenebilir: 明天下午。

Zaman, yer, fiil

Bir cümlede hem zaman hem yer varsa sıra şudur: önce zaman, sonra yer, en son fiil.

我明天在学校学习。 «Yarın okulda ders çalışıyorum.»

Buradaki 在学校 «okulda» bir yer öbeğidir ve o da fiilin önünde durur. 在'nin bu kullanımını ileride Ders HSK1.28 ayrıntılı işleyecek; şimdilik kalıbı bir sıra olarak bil: zaman · yer · fiil. Zamanı yerin arkasına koymak (我在学校明天学习) Çincede bozuk duyulur.

Fiil değişmez, zamanı kelime taşır

Kancadaki plana dönelim. 上课 her satırda aynıydı, çünkü Çince fiil zamana göre çekilmez. «Gidiyorum», «gideceğim» ve «gittim» Türkçede üç ayrı biçimdir; Çincede fiil hep 去 kalır. Ne zaman olduğunu ya bir zaman ifadesi söyler ya da bağlamdan anlaşılır:

• 我今天去学校。 «Bugün okula gidiyorum.»
• 我明天去学校。 «Yarın okula gideceğim.»
• 昨天我在家。 «Dün evdeydim.»

Son cümlede Türkçe «-di» ekini Çincede 昨天 karşılıyor; 在 «bulunmak» dünü anlatırken de 在 olarak kalır. Tamamlanmış bir olayı anlatırken Çince çoğu zaman ek bir parçacık da kullanır, ama o konu ayrı bir ders: Ders HSK1.35. O zamana kadar geçmişten söz ederken zaman kelimesi işini görür.

Karakter köşesi

白 kendi başına «beyaz» demektir ve kendi köküdür. Bu derse 白天 báitiān «gündüz» kelimesiyle giriyor: 晚上'nin karşılığı olan, günün aydınlık bölümünü bir bütün olarak anan zaman ifadesi. 早上, 上午, 中午, 下午 günü dilimlere bölerken 白天 o dilimlerin hepsini bir arada kapsar; 白天我在学校，晚上我在家 gibi bir cümlede iki büyük parçayı karşılaştırır.

视 ile 影 birer kelimenin parçası olarak çok sık görünür: 电视 diànshì «televizyon», 电影 diànyǐng «sinema filmi». İkisinde de ilk karakter 电 «elektrik»tir. 视'nin sağındaki 见 «görmek» bileşenini 见'den hatırlarsın; Make Me a Hanzi onu kök olarak gösterir, Kangxi ise 示 (sol taraftaki 礻) altına koyar. 影'nin sağındaki üç eğik çizgi 彡'dir.

病'yi soldan ve üstten saran çerçeve 疒 köküdür; sözlükte hastalıkla ilgili pek çok karakter onun altında toplanır. HSK 1 listesinde 看病 kànbìng «doktora görünmek» ve 生病 shēngbìng «hastalanmak» kelimelerinde geçer. Diyalogda Deniz hastaneye neden gittiğini 看病 ile söylüyor.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede zaman iki yerden söylenir: zaman zarfından ve fiilin ekinden. «Yarın okula gideceğim» cümlesinde «yarın» ile «-ecek» aynı bilgiyi iki kez verir. Çince bu iki kanaldan yalnız birini kullanır: 明天. Fiil 去 olarak kalır. TDK'nın zaman zarfı tanımı da işi zarfa verir: «Yüklemin anlamını zaman ilgisiyle belirleyen veya sınırlayan zarf». Çincede bu belirleme, yükü fiille paylaşmadan, tek başına zaman kelimesine düşer.

Sıra konusunda iki dil hem benziyor hem ayrılıyor. Benzerlik şu: Türkçenin kurallı cümlesinde yüklem sondadır, zaman zarfı ondan önce gelir. «Yarın okula gidiyorum» da «Okula yarın gidiyorum» da kurallıdır ve zarf iki cümlede de fiilden öndedir. Çince de bu iki yeri tanır: 明天我去学校, 我明天去学校.

Yollar nesnede ayrılıyor. Türkçede nesne de fiilden önce gelir, bu yüzden zarf nesnenin arkasına kayabilir: «Okula yarın gidiyorum». Okul dil bilgisinde «yükleme en yakın öğe vurgulanır» diye öğretilen kural yüzünden bu cümle «yarın»ı öne çıkarır. Çincede nesne fiilin arkasındadır; zamanın nesneyi atlayıp fiile yapışacağı bir yer kalmaz, vurgu için başka araçlar gerekir. Konuşma dili de bir fark yaratıyor: Türkçe devrik cümleye izin verir, «Gidiyorum yarın» gündelik bir söyleyiştir. Çincede bu sıra kurulmaz.

Büyükten küçüğe dizilişte ise Türkçe konuşanın işi kolay: «yarın öğleden sonra saat üçte» Türkçede de aynı sırayla söylenir. 明天下午三点 kelime kelime bu.

Örnekler

İkinci ve beşinci örneklerde iki zaman karşılaştırılıyor ve ikisi de başa geçmiş; cümle önce bir çerçeve açıp kapatıyor, sonra ikincisini açıyor. Sekizinci örnekte geçmiş ile bugün aynı 是 ile söyleniyor; geçmişi yalnız 昨天 bildiriyor. Yedinci örneğin Türkçesindeki «akşamları» alışkanlığı anlatıyor. Çince cümle tek başına «bu akşam» da olabilir; hangisi olduğunu bağlam belirler. Son örnek uzun görünür ama sırası dersin kuralını izler: özne, zaman, taşıt, fiil, hedef.

Örnek diyalog

Perşembe akşamı, yurt odası. 小明 hafta sonu için plan yapıyor. Ertesi gün Deniz dersten sonra 张老师'nin yanına gidiyor.

Deniz'in sorusu 几点 ile 在哪儿'yi aynı cümlede kullanıyor ve dersin sırasını kendiliğinden kuruyor: önce zaman, sonra yer, en son 见. 小明'in cevabı soru kelimelerinin yerine 三点 ile 在地铁站'yi koyuyor; 我们 düşmüş, sıra aynı. Deniz'in son repliğinde iki zaman başa geçmiş, çünkü iki ayrı günü karşılaştırıyor. Hiçbir replikte fiil zamana göre değişmiyor: «gidiyoruz», «gelirim», «görüşürüz» Türkçede üç ayrı ek alırken Çincede 去, 来, 见 çıplak duruyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 我星期一去学校。 ve 星期一我去学校。 İkisinde de 星期一 fiilden önce. 星期一'yi 去'nin arkasına ya da 学校'nın arkasına koymak cümleyi bozar.
2. 我星期六早上九点起床。 (Wǒ xīngqīliù zǎoshang jiǔ diǎn qǐchuáng.) Zaman bloğu gün, gün dilimi, saat sırasıyla. 星期六早上九点我起床 da doğrudur.
3. 我晚上在家看电视。 Zaman yerin önüne geçer: zaman · yer · fiil.
4. 我明天晚上七点去超市。 Soru kelimesi 什么时候'nın yerine zaman bloğu girdi; cümlenin geri kalanı aynı.

Özet kartı

1. Zaman ifadesi fiilin önündedir; fiilin arkasına geçmez: 我明天去学校.
2. İki yeri var: öznenin arkası (en sık) ya da cümlenin başı: 明天我去学校.
3. Zamanı başa almak onu cümlenin çerçevesi yapar; iki zamanı karşılaştırırken doğaldır.
4. Birden çok zaman büyükten küçüğe dizilir ve bölünmez: 明天下午三点.
5. Zaman ve yer birlikteyse sıra zaman · yer · fiil: 我明天在学校学习.
6. 什么时候 ve 几点 soruları cevaptaki zamanın yerinde durur.
7. Çince fiil zamana göre çekilmez; zamanı zaman kelimesi ya da bağlam taşır: 昨天我在家.

Sonraki derse köprü

Bu derste günü, gün dilimini ve saati fiilin önüne dizdin. Sıradaki ders «Yaş sormak: 岁 ve 多大» zamanın başka bir ölçüsüne geçiyor: bir insanın kaç yıldır yaşadığına. Yaş Çincede 岁 ile söylenir ve sayı onun önüne gelir. Peki bir çocuğa ve bir yetişkine yaşını aynı soruyla mı sorarsın? 几岁 ile 多大 arasındaki seçimi ne belirliyor?