Saat: 点, 分, 半

Kanca

Saat 3.50'yi Türkçe söylerken önce bir sonraki saate atlarsın, sonra geri sayarsın: «dörde on var». Aynı akrep 3.10'da dururken bu kez geçmiş saatten ileri sayarsın: «üçü on geçiyor». Kadrana bakan bir Türk her seferinde iki karar verir: hangi saate yaslanacağım, geçe mi diyeceğim, var mı?

Çince bu iki kararı çoğu zaman hiç vermez. Geçmiş saati söyler, üstüne dakikayı ekler; 3.50 de 3.10 da aynı düzenle okunur. Dijital ekrandaki rakamlar soldan sağa okunduğu sırayla cümleye girer. Bu derste o düzenin üç parçasını öğreneceksin: saati bildiren 点, dakikayı bildiren 分 ve yarımı bildiren 半.

Anlatım

Saat başı: sayı + 点

Saat başını söylemek için sayıdan sonra 点 diǎn gelir: 一点 «saat bir», 三点 «saat üç», 十二点 «saat on iki». 点 sayının arkasında durur, tıpkı ölçü kelimesi gibi; arada başka bir şey olmaz. Saati sormak için Ders HSK1.14'teki kalıp yeter: 现在几点？ Xiànzài jǐ diǎn? «Şimdi saat kaç?» Cevap aynı yere sayıyı koyar: 现在三点.

İki rakamı tek bir yerde dikkat ister. Saat ikiye 二点 değil, 两点 liǎng diǎn denir; 点 burada ölçü kelimesi gibi davrandığı için sayılar dersindeki «ölçü önünde 两» kuralı işler. On iki ise 十二点 shí'èr diǎn olarak kalır; 两 yalnız tek başına duran ikinin yerini alır.

Dakika: sayı + 点 + sayı + 分

Dakika, saatin arkasına eklenir ve 分 fēn ile kapanır: 三点十分 sān diǎn shí fēn «3.10», 八点二十五分 «8.25», 三点五十分 «3.50». Görüldüğü gibi dakika ne kadar büyürse büyüsün sıradaki saate atlanmaz; Çince geçmiş saatten saymayı sürdürür.

Dakika ondan küçükse araya 零 líng girer: 三点零五分 sān diǎn líng wǔ fēn «3.05». 零 dijital saatteki baştaki sıfırın sesidir; «üç sıfır beş» der gibi. Günlük konuşmada sondaki 分 sık sık düşer. O zaman 零'nın değeri belirginleşir: 三点零五 «3.05», 三点五十 «3.50» demektir ve iki sayı karışmaz.

Yarım: 点 + 半

Buçuğu 半 bàn söyler ve 点'nin arkasına gelir: 三点半 sān diǎn bàn «üç buçuk», 两点半 «iki buçuk», 十二点半 «on iki buçuk». 半'ın arkasına 分 eklenmez; 半 kendisi bir sayıdır ve yarım saati, yani otuz dakikayı tek başına taşır. Aynı saati 三点三十分 diye de söyleyebilirsin; o da doğrudur, ama daha uzun ve resmî duyulur.

Çeyrek ve «… var»: 刻 ile 差

Bu iki kelime izlencede HSK 3'te; burada amaç duyduğunda tanıyabilmen. 刻 kè «çeyrek» demektir: 三点一刻 sān diǎn yí kè «üçü çeyrek geçiyor», 三点三刻 «üçe çeyrek var», kelimesi kelimesine «üç saat üç çeyrek». Bu düzen bile toplamadır. Çince bir sonraki saatten geri saymak istediğinde 差 chà «eksik» kelimesini kullanır ve onu iki yere koyabilir: 差五分三点 ya da 三点差五分, ikisi de «üçe beş var». Kendi konuşmanda 两点五十五分 demen yeterli; anlaşılmamak gibi bir risk yok.

点钟: «tam» saat

Saat başında 点'nin arkasına 钟 zhōng eklenebilir: 三点钟 sān diǎnzhōng «saat üç». 钟 «saat, çan» anlamıyla 分钟 kelimesinden tanıdık. Bu uzun biçim çoğunlukla saat başı için kullanılır; 三点十分钟 diye bir saat söylenmez, çünkü 十分钟 «on dakika boyunca» demektir. 点钟 izlencenin kelime listesinde yer almıyor; kısa 点 her yerde yeter.

Günün dilimi önde

Selamlaşma dersinde 早上, 上午, 中午, 下午, 晚上 kelimeleriyle karşılaştın. Saatle birlikte kullanıldıklarında saatin önüne geçerler: 早上七点 «sabah yedi», 上午十点半 «öğleden önce on buçuk», 中午十二点, 下午三点 «öğleden sonra üç», 晚上八点 «akşam sekiz». Büyük birim önde, küçük birim arkada: önce günün dilimi, sonra saat, en sonda dakika.

Konuşmada Çince çoğunlukla on iki saatlik düzeni kullanır ve günün dilimini başa ekler. Tren biletinde, okul programında, duyuru panosunda ise yirmi dört saatlik yazım yaygındır: biletinde 18:30 yazar, arkadaşın onu 下午六点半 ya da 晚上六点半 diye söyler. Yazıdaki biçimi olduğu gibi okumak da mümkündür, 十八点三十分; bu okuma da anlaşılır, sohbette ise daha seyrek duyulur.

Saat mi, süre mi?

三点 bir andır: kadranın üstünde bir nokta. «Üç saat boyunca» demek istediğinde başka bir kelime gerekir: 三个小时 sān ge xiǎoshí. 小时 HSK 1 kelimesidir ama sürenin cümledeki yeri HSK 2'nin konusu; şimdilik bu iki ifadenin aynı şey olmadığını bilmen yeter. Dakikada da ayrım aynı: 十分 bir saatin dakikası, 十分钟 on dakikalık bir süredir.

Karakter köşesi

点, 分 ve 钟 köşeye daha önce girdi; bu dersin yeni karakterleri saat konuşmasının çevresinden geliyor. 半 HSK 1 karakteridir ve sözlükte 十 altında durur. 车 kendi başına bir kök; 火车 huǒchē «tren», 车站 chēzhàn «istasyon», 火车站 «tren garı» kelimelerinin ortak parçası. Basitleştirilmiş biçimi dört çizgidir.

刻 ile 差 HSK 3 karakterleri; bu derste tanıma için köşede duruyorlar. 刻'nın sağındaki 刂 kökünü 前 ve 到'da gördün. 差 burada chà okunur; aynı karakterin başka kelimelerde başka okunuşları var, onlar ileride gelecek.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe saati iki yönden okur. İlk yarım saatte geçmiş saatten ileri sayar; o saat belirtme durumu ekini alır: «üçü on geçiyor», «üçü çeyrek geçe». İkinci yarım saatte bir sonraki saatten geri sayar; bu kez saat yönelme ekiyle çekilir: «dörde çeyrek var», «dörde beş var». Çince bu ikiliği tanımaz; 三点十分 ile 三点五十分 aynı kalıptır, değişen dakikadır. Türkçe konuşanın bu yüzden Çincede çözmesi gereken bir şey yok, bırakması gereken bir alışkanlık var: «var» diye düşünüp geri saymayı.

Buçukta ise iki dil aynı yolu tutar. «Üç buçuk» sayının arkasına buçuğu ekler; 三点半 da öyle. Türkçenin on iki buçuk için ayrıca «yarım» dediği durum Çincede yok, 十二点半 öteki saatlerle aynı kurulur.

Kelime sırası da tanıdık. Türkçe «akşam sekizde», «sabah yedi buçukta» der: günün dilimi önde, saat arkada. Çince 晚上八点, 早上七点半 ile aynı sırayı izler. Fark «saat» kelimesinin yerinde: Türkçe «saat üç» der ve saat kelimesini öne koyar; Çince 三点 der ve 点'yi sayının arkasına bağlar. Türkçede «saat üç» ile «üç saat» de kelime sırasıyla ayrılır; Çincede bu ayrım iki ayrı kelimeyle yapılır: 三点 ve 三个小时.

Yazıda da küçük bir fark var. Türk Dil Kurumu saat ile dakikayı noktayla ayırır: 09.15, 13.00. Çince metinlerde ve biletlerde iki nokta yaygındır: 09:15. Dijital saatin ekranında ise iki dil aynı görüntüyü görür.

Örnekler

Beşinci örnek Türkçeye «dörde on var» diye çevrildi, ama Çince cümlede dört hiç geçmiyor: saat üç, dakika elli. Altıncı, yedinci ve sekizinci örneklerde saat fiilin önünde duruyor; Türkçedeki «sekizde derse giriyoruz» sırasına benziyor. Bu yerleşimin ayrıntısı bir sonraki dersin konusu. Dokuzuncu örnekteki 一刻 tanıma içindir; kendi cümlende 十点十五分 de aynı saati söyler.

Örnek diyalog

Cumartesi sabahı, telefon. Deniz ile 小明 öğleden sonra trenle bir günlük geziye çıkacak; biletler Deniz'in telefonunda. Birkaç saat sonra ikinci bir telefon konuşması geçiyor.

Deniz bileti yirmi dört saatlik yazımla okuyor, 小明 aynı saati hemen 下午三点零五分'ye çeviriyor; ikisi de doğru, sohbette ikincisi daha sık. Telefondaki 差五分三点'yi Deniz yarım duyuyor: kulağına yalnız 三点 takılıyor ve paniğe kapılıyor. 小明 aynı anı düz toplamayla tekrarlıyor, 两点五十五分. Sondaki 了 «artık … oldu» rengini veriyor; onu bu derste yalnız «saat şu oldu» anlamıyla tanı.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 七点 qī diǎn (b) 两点半 liǎng diǎn bàn — 二点 değil (c) 九点零五分 jiǔ diǎn líng wǔ fēn — dakika ondan küçük, 零 girer (d) 十一点四十五分 shíyī diǎn sìshíwǔ fēn; tanıma düzeyinde 十一点三刻 da olur (e) 十二点二十分 shí'èr diǎn èrshí fēn.
2. (a) 四点五十分 — beş değil, geçmiş saat olan dört söylenir ve elli dakika eklenir (b) 六点十五分 (c) 十二点半 (d) 晚上八点 — günün dilimi önde.
3. 下午六点半 ya da 晚上六点半 xiàwǔ / wǎnshang liù diǎn bàn; yazıdaki gibi okunursa 十八点三十分 shíbā diǎn sānshí fēn. Sohbette ilki daha doğal duyulur.
4. (a) 三点 — buluşma anı (b) 三个小时 — yolculuğun süresi (c) 三点 — saatin şu anki değeri.

Özet kartı

1. Saat başı: sayı + 点: 三点. İki için 两点, on iki için 十二点.
2. Dakika: saat + 点 + dakika + 分: 三点十分. Dakika ondan azsa 零: 三点零五分.
3. Buçuk: 点 + 半: 三点半; 半'dan sonra 分 gelmez.
4. Çince geçmiş saatten ileri sayar: 3.50 = 三点五十分. 刻 «çeyrek» ve 差 «… var» HSK 3'te, şimdilik tanıma.
5. Günün dilimi saatin önünde: 早上七点, 下午三点, 晚上八点.
6. Konuşma çoğunlukla on iki saatlik; bilet ve programda 24 saatlik yazım: 18:30 → 下午六点半.
7. 三点 bir an, 三个小时 bir süre; 十分 dakika, 十分钟 on dakikalık süre.
8. 点钟 saat başı için uzun biçim: 三点钟.

Sonraki derse köprü

Bu dersin örneklerinde saat üç kez fiilden önce durdu: 我们早上八点上课, 火车下午两点半开, 明天晚上七点见. Sıradaki ders «Zaman ifadesinin cümledeki yeri» bu yerleşimi kurala bağlıyor. Zaman ifadesi fiilin arkasına geçebilir mi? Özneden önce mi gelir, sonra mı, yoksa ikisi de mümkün mü? Bir cümlede hem gün hem saat varsa hangisi önde durur?