Tarih: 年, 月, 日, 号, 星期

Kanca

Deniz yurdun kayıt bürosunda bir form dolduruyor. «Doğum tarihi» satırında üç kutu var, aralarında üç karakter: ＿年＿月＿日. Türkiye'deki alışkanlıkla ilk kutuya gününü yazıyor: 15. Görevli formu geri uzatıp gülümsüyor: kâğıda göre Deniz milattan sonra 15 yılında doğmuş.

Formda hata yoktu, yalnız kutuların sırası Deniz'in beklediği sıra değildi. Bu derste Çince bir tarihin hangi parçalardan kurulduğunu ve o parçaların neden tam tersi yönde dizildiğini göreceksin. Ay adı ezberlemene gerek yok; bildiğin sayılar yetecek.

Anlatım

Yıl: rakam rakam

Çince bir yılı, örneğin 2026'yı, büyük bir sayı gibi okumaz. Rakamları tek tek söyler, sonuna 年 nián «yıl» ekler: 2026年 èr líng èr liù nián. 1998 yılı yī jiǔ jiǔ bā nián olur. «İki bin yirmi altı» diye okumak, yani 两千 ile başlamak, bir yıl adı değil bir süre gibi duyulur: 两千年 «iki bin yıl» demektir.

Rakamla yazmak en yaygın yoldur. Yılı karakterle yazmak gerektiğinde sıfır için 零 değil, ayrı bir işaret kullanılır: 〇. 二〇二六年 yazılır, okunuşu yine líng'dir. Çin'in yayın standardı ayrımı şöyle koyar: sayı bir miktarı ölçüyorsa sıfır 零, bir numarayı adlandırıyorsa 〇. Yıl bir numaradır.

Ay: numarayla

Çincede ayların ayrı adları yoktur. Ay, 1'den 12'ye kadar bir sayı ile 月 yuè'den oluşur:

Ay numarası bir sıra bildirir, bu yüzden 一 yī okunur ve «iki» için 二 kullanılır, 两 değil. Araya ölçü kelimesi girince anlam değişir: 两个月 liǎng ge yuè «iki ay», bir süredir. 二月 ise takvimdeki şubat ayıdır. Ders HSK1.13'teki ölçü kelimesi burada iki ayrı soruyu birbirinden ayırıyor: «hangi ay?» ve «kaç ay?»

Gün: 日 ve 号

Ayın günü de bir sayı ve bir karakterle söylenir. Burada iki seçenek var. Yazıda, resmî metinde, gazetede, formda 日 rì kullanılır: 10月10日. Konuşmada ise 号 hào daha yaygındır: 十月十号. İkisi aynı günü sayar. Fark üslupta.

号 aslında «numara» demektir; oda numarasında, otobüs hattında da karşına çıkar. Takvimde ayın günlerini numaralar gibi okur. Kanca'daki form bir yazı belgesi olduğu için kutuların arasında 日 duruyordu. Arkadaşına doğum gününü söylerken ise büyük ihtimalle 号 diyeceksin.

Hafta: 星期 + sayı

星期 xīngqī «hafta» demektir. Haftanın günleri de sayıyla kurulur: pazartesi birinci gündür, 星期一 xīngqīyī. Sayı cumartesiye kadar sürer, 星期六 xīngqīliù. Pazar ise sayı almaz; ya 星期天 xīngqītiān ya da 星期日 xīngqīrì denir. «星期七» diye bir gün yoktur. 天 konuşmada daha sık duyulur, 日 daha resmî tınlar; ikisi de izlencenin ilk seviyesinde.

Aynı günler için iki kelime daha duyacaksın. 周 zhōu ile kurulan 周一, 周六 daha kısa biçimlerdir; 周 izlencede ikinci seviyenin kelimesi. 礼拜 lǐbài ile kurulan 礼拜一, 礼拜天 ise konuşma dilinde, özellikle güneyde yaygındır: Şanghay'da, Guangzhou'da, Hong Kong'da ve Singapur'da. Kuzeyde ve Pekin'de 星期 öne çıkar. Üçü de aynı günü adlandırır; bu derste cümleleri 星期 ile kuruyoruz, öbür ikisi kulağında bir yer edinsin.

Büyükten küçüğe

Şimdi parçaları birleştir. Çince tarih en büyük birimden başlar ve küçüğe iner: yıl, ay, gün, en sonda haftanın günü. Örneğin 10 Ekim 2026 bir cumartesidir:

2026年10月10日 星期六 — èr líng èr liù nián Shíyuè shí rì, xīngqīliù

Sıranın mantığı iç içe kutulara benzer: ay yılın içinde, gün ayın içinde bir yer gösterir. Haftanın günü ise o günün ek bir etiketidir ve en sona eklenir. Bu yüzden yalnız gün ve ay söylenince de sıra bozulmaz: 十月十号, hiçbir zaman 十号十月.

Sormak ve cevaplamak

Soru kalıpları Ders HSK1.14'te 几 ile tanıştığın kalıplar. Bilinmeyen sayının yerine 几 girer, cevapta sayı geri gelir:

• 今天几月几号？ — 今天十月十号。 «Bugün ayın kaçı?»
• 今天星期几？ — 今天星期六。 «Bugün günlerden ne?»
• 你的生日是几月几号？ — 五月三号。 «Doğum günün ne zaman?»

Dikkat et, 星期几'de 几 sona geliyor, çünkü sayı da orada duruyor. 生日 shēngrì «doğum günü» ikinci seviyenin kelimesi, ama doğum günü sorusu bu dersin en kullanışlı cümlesi olduğu için şimdiden kullanıyoruz.

Yanına üç zaman kelimesi ekle: 昨天 zuótiān «dün», 今天 jīntiān «bugün», 明天 míngtiān «yarın». Yıl için aynı dizi: 去年 qùnián «geçen yıl», 今年 jīnnián «bu yıl», 明年 míngnián «gelecek yıl». Bu kelimeler cümlenin başında, öznenin yanında durur; yerlerinin kuralı Ders HSK1.18'in konusu.

Karakter köşesi

年 dersin merkezindeki karakter; sözlükte 干 kökü altında aranır ve altı çizgiyle yazılır. 月, 日, 号, 星 ve 期 daha önceki köşelerde tanıtılmıştı, onları burada tekrar etmiyoruz.

昨 «dün» 昨天'nin ilk karakteridir. Solundaki 日 kökü onu zaman bildiren karakterlerin yanına, 早 ve 晚'ın ailesine koyar; sözlükte 日 altında dokuz çizgiyle bulursun. 周 ile 礼 bu derste yalnız 周一 ve 礼拜天 gibi eşdeğerleri tanıman için; 拜 köşeye daha önce girmişti. 礼'nin solundaki 礻, 示 kökünün kısaltılmış biçimidir. 乐 diyalogdaki 快乐 kuàilè «mutlu» kelimesinde; 生日快乐 «doğum günün kutlu olsun» dileğini o tamamlar.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bir tarihi küçükten büyüğe sıralar: 10 Ekim 2026. Gün önde, ay ortada, yıl sonda. Haftanın günü eklenecekse o da en sona gelir: TDK'nin yazım kılavuzundaki örnek «29 Mayıs 1453 Salı günü». Çince aynı bilgiyi tam ters yönde dizer ve haftanın gününü yine en sona koyar: 1453年5月29日 星期二. İki dilin ortak noktası tek: hafta günü iki dilde de tarihin kuyruğunda. Geri kalan her şeyde bir dilde soldan okunan öbüründe sağdan okunur.

İkinci fark adlarda. Türkçede on iki ayın her birinin ayrı bir adı vardır; ocak, şubat, mart birbirine benzemez ve ezberlenmesi gerekir. Haftanın günleri de öyle: pazartesi, salı, çarşamba. Çince ise ikisini de sayıya bağlar. Bir Türk öğrenci için bu hem kolaylık hem tuzak: ezber yükü kalkıyor, ama «ekim» denince akla hemen «onuncu ay» gelmiyor. Konuşma sırasında «ekim ayının kaçıncı ay olduğunu» hesaplamak birkaç saniye alabilir.

Bir de soru tarafı. Türkçe «Bugün ayın kaçı?» diye sorar, cevabı bir sayıdır ve ay adı genellikle söylenmez. Çince 今天几号？ ile aynı şeyi sorar; 几月几号 dersen ayı da istersin. «Bugün günlerden ne?» sorusunun Çince karşılığı ise bir sayı sorusudur: 星期几, kelimesi kelimesine «haftanın kaçı».

Örnekler

İlk örnek yazı dilinden: rakamlar ve 日. İkinci örnek aynı günü konuşma diliyle söylüyor, 号 ile. Üçüncüde 几 kelimenin sonunda duruyor, cevapta 天 onun yerini alıyor. Beşincide cevap ayı da söylüyor; bağlam açıksa yalnız 三号 da yeter. Dokuzuncu örnek artık yıl dışındaki yıllar için geçerli. Burada 二月 bir ay adı, 二十八天 ise bir süre; ikisi aynı cümlede yan yana duruyor.

Örnek diyalog

Cumartesi öğleden sonra, yurdun ortak mutfağı. 小明 telefonundaki takvime bakıyor; Deniz çay demliyor. İkinci bölüm pazartesi sabahı sınıfta geçiyor.

Cumartesi sahnesinde 小明 yalnız günü soruyor, 几号; ayı ikisi de biliyor. Deniz cevabına haftanın gününü kendiliğinden ekliyor ve iki gün sonrasını hesaplarken o bilgiye dayanıyor. Pazartesi sabahı hoca sınıfı tarih sorusuyla açıyor, Deniz tam tarihi büyükten küçüğe sıralıyor ve en sona sürprizi koyuyor. 生日快乐 bir dilek kalıbı; ikinci seviyenin iki kelimesinden kurulu, Çince konuşulan her yerde duyacaksın. Hocanın 怎么知道 sorusu bir yöntem sormuyor, şaşkınlık bildiriyor: «nereden bildiniz?»

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 1920年4月23日 — yī jiǔ èr líng nián Sìyuè èrshísān rì (b) 2027年1月1日 星期五 — èr líng èr qī nián Yīyuè yī rì, xīngqīwǔ (c) 8月30日 ya da konuşmada 八月三十号 — Bāyuè sānshí hào. Hepsinde büyük birim önde.
2. 你的生日是几月几号？ — 我的生日是十一月九号。 Konuşmada 号; 十一月'de 一 yī okunur.
3. Salı 星期二, perşembe 星期四, cumartesi 星期六, pazar 星期天 ya da 星期日.
4. Evet, ikisi de pazar. 礼拜天 ile 星期天 aynı günü adlandırır; biri güneyde konuşma dilinde daha yaygın, öbürü kuzeyde ve standart dilde. Hiçbiri yanlış değil.

Özet kartı

1. Yıl rakam rakam okunur: 2026年 èr líng èr liù nián. Karakterle yazıldığında sıfır 〇: 二〇二六年.
2. Ay = sayı + 月: 一月 … 十二月. 两个月 ise «iki ay» süresidir.
3. Gün: yazıda 日, konuşmada 号: 10月10日, 十月十号.
4. Hafta günü = 星期 + 1…6; pazar 星期天 ya da 星期日. Eşdeğerler: 周一, 礼拜一.
5. Sıra büyükten küçüğe: 年 → 月 → 日/号 → 星期.
6. Sorular 几 ile: 今天几月几号？ 今天星期几？ 你的生日是几月几号？
7. 昨天 / 今天 / 明天 ve 去年 / 今年 / 明年 cümlenin başında, öznenin yanında durur.
8. Türkçe küçükten büyüğe dizer (10 Ekim 2026); ortak tek nokta hafta gününün sonda olması.

Sonraki derse köprü

Takvim burada günde durdu. Pazartesi sabahı Zhang Hoca'nın dersi kaçta başlıyordu? Sıradaki ders «Saat: 点, 分, 半» büyükten küçüğe giden zinciri günün içine taşıyor: saati 点, dakikayı 分, yarım saati 半 söyler. Türkçe saati söylerken bazen bir sonraki saate yaslanıp geri sayar; Çince bu ikinci yola ne kadar ihtiyaç duyuyor? 几点 sorusunu sayılar modülünde hazır bir soru olarak gördün; cevabı orada kurulacak.