Sıra sayıları: 第

Kanca

Hafta sonu için Xi'an'a giden Deniz ile 小明 küçük bir otelin resepsiyonunda anahtar kartlarını alıyor. Görevli kartı uzatıp «三楼» diyor. 小明 asansöre yöneliyor, Deniz merdivenden çıkmayı seçiyor. Zemin kattan başlayıp Türkiye'deki gibi sayıyor: birinci kat, ikinci kat, üçüncü kat. Koridorun sonundaki kapıda 408 yazıyor ve kart ışığı kırmızı yanıyor.

Deniz yanlış saymadı. Saydığı katlar doğruydu, yalnız sayma işine Çince başka bir yerden başlıyor. Bu derste sıra bildirmenin Çince yolunu öğreneceksin: sayının önüne gelen tek bir karakter, 第. Sonra da o karakterin hiç görünmediği ama yine sıra söylenen yerlere, kat numarası da dahil, kısaca bakacağız.

Anlatım

第 + sayı

Çince bir sayıyı sıra sayısına çevirmek için önüne 第 dì koyar. Sayının kendisi değişmez, sonuna ek almaz:

Kural bütün sayılar için aynıdır; yüzlere ve binlere çıkınca da 第 öne geçer, sayı kendi kuruluşunu korur: 第三百 dì-sānbǎi, üç yüzüncü. Pinyinde 第 ile sayının arasına kısa çizgi konur. Çizgi Çin'in pinyin yazım standardından gelir.

第 + sayı + ölçü kelimesi + isim

Sıra sayısı bir ismi nitelediğinde, sayıdan sonra ölçü kelimesi yine yerinde durur. Ders HSK1.13'teki sayı-ölçü öbeğinin başına 第 eklenir, isim yine en sonda durur:

• 一个人 yí ge rén «bir kişi» → 第一个人 dì-yī ge rén «birinci kişi»
• 三本书 sān běn shū «üç kitap» → 第三本书 dì-sān běn shū «üçüncü kitap»
• 两杯茶 liǎng bēi chá «iki bardak çay» → 第二杯茶 dì-èr bēi chá «ikinci bardak çay»

Bazı isimler kendi ölçüsünü taşır ve araya ayrı bir ölçü kelimesi almaz. 天 tiān «gün» bunlardan biridir: 第二天 dì-èr tiān. Bu ifade «ikinci gün» demektir, ama bir hikâyede çoğunlukla «ertesi gün» diye çevrilir. Ders kitabındaki üniteler de böyledir: 第五课 dì-wǔ kè «beşinci ders».

第一: 一 kendi tonunda kalır

一 kelimenin önünde «bir» anlamında olduğunda tonunu değiştirir: 一个 yí ge, 一天 yì tiān. Sıra bildirdiğinde değiştirmez. 第一个 dì-yī ge'de 个 dördüncü tonda olduğu hâlde 一 yī okunur; 第一天 dì-yī tiān'da da öyle. Kural Ders S.15'te geçti. 一个 ile 第一个 arasındaki fark yalnız 第 değil, 一'in sesi de.

第二, 两 değil

Sayılar dersinde «iki» için iki kelime vardı: sayarken ve numara okurken 二, ölçü kelimesinin önünde miktar söylerken 两. Sıra sayısı bir okumadır, miktar değil. Bu yüzden 第'den sonra her zaman 二 gelir:

Soldaki sütun kaç tane olduğunu, sağdaki hangisi olduğunu söyler. Ölçü kelimesi iki sütunda da aynıdır; değişen 第'nin varlığı ve onunla birlikte iki'nin biçimidir.

第几？ «Kaçıncı?»

Sırayı sormak için sayının yerine 几 jǐ konur, 第 önde kalır: 第几 dì-jǐ. 几'yi Ders HSK1.14'te «kaç» sorusu olarak tanıdın; 第 onu «kaçıncı» yapar. Ölçü kelimesi ve isim de aynı yerde durur:

• 你是第几个？ «Kaçıncısın?»
• 今天是第几天？ «Bugün kaçıncı gün?»
• 我们学第几课？ «Kaçıncı dersi çalışıyoruz?»

Cevap sorunun kalıbını izler, yalnız 几 yerine sayı girer: 我是第三个. 几 tek başına kalırsa soru miktara döner: 你们几个人？ «Kaç kişisiniz?» İki soru arasındaki bütün fark baştaki 第'dedir.

第'siz sıra

Bazı yerlerde sıra 第 olmadan söylenir; sayı doğrudan bir isme ya da birime bağlanır. Kat numarası bunun en sık örneğidir: 三楼 sān lóu «üçüncü kat», 十二楼 shí'èr lóu. Bina içindeki numaralar da aynı yolu izler: 三号 sān hào «üç numara», 三零八 sān líng bā «308 numaralı oda». Okul sınıfı 一年级 yī niánjí «birinci sınıf», ay adı 二月 Èryuè «şubat», yani «ikinci ay» diye kurulur. İzlence bu «sayı + ölçü» türü sırayı bir sonraki seviyeye bırakıyor; şimdilik bu birkaç kalıbı tanıman yeter. Hepsinde 一 yine yī okunur, çünkü sıra bildirir.

Kat sayımına bir not: Çin anakarasında ve Tayvan'da 一楼 sokak düzeyindeki kattır, Türkiye'de «zemin kat» denen kat. Hong Kong'da ise 一楼 genellikle zemin katın bir üstüdür. Kanca'daki 408 kapısı buradan çıktı.

第一次: ilk kez

次 cì «kez» bir olayın kaç kez olduğunu sayar ve HSK 2 kelimesidir. 第 ile birleşince günlük konuşmanın en sık kalıplarından birini kurar: 第一次 dì-yī cì «ilk kez, ilk sefer». 我第一次来中国 «Çin'e ilk kez geliyorum» cümlesini bir kalıp olarak al; 次'nin öteki kullanımları ileride gelecek.

Karakter köşesi

第 köşeye sözlük dersinde girmişti, 次 de ses derslerinde; ikisini burada tekrar etmiyoruz. 楼'nun solunda 木 kökü var; sözlükte onu orada ararsın. HSK 2 kelimesi olarak hem «bina» hem «kat» anlamına gelir: 这个楼 «bu bina», 三楼 «üçüncü kat».

前 ile 后 bir çift: 前 «ön» ve «önce», 后 «arka» ve «sonra». 面 ile birleşince 前面 qiánmian «ön taraf» ve 后面 hòumian «arka taraf» olurlar; bir sıranın başını ve sonunu bu ikisiyle gösterirsin. 到 ise «varmak, ulaşmak»tır; diyalogdaki 到了 «geldik» onunla kurulur. 前 ile 到'nun sağındaki iki dikey çizgi aynı kök, 刂; 后 ise sözlükte 口 altında durur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe sıra sayısını sona eklenen bir ekle kurar: bir → birinci, iki → ikinci, altı → altıncı. Ekin ünlüsü uyuma göre değişir, ünlüyle biten sayıda baştaki ünlü düşer. Çince aynı işi başa konan bir karakterle yapar: 第一, 第二, 第六. İki dilde de sayı kelimesi değişmez; yalnız parçanın yeri ayrı.

Yazıda da benzer bir ikilik var. Türkçe rakamla yazılan sıra sayısının arkasına nokta koyar (2. kat) ya da kesme işaretiyle eki yazar (2'nci kat); ikisini birden kullanmaz. Çince rakamla yazarken 第 yine önde kalır: 第2课.

Asıl tuzak kat numarasında. Türkçe «ikinci kat» derken sıra ekini kullanır, Çince 二楼 derken 第'yi kullanmaz. Ama yalnız biçim farklı değil, sayma da farklı başlıyor. Türkiye'de sokak düzeyi zemin kattır ve «birinci kat» onun bir üstüdür. Çin anakarasında sokak düzeyi 一楼'dur. Bu yüzden Türkçe «ikinci kat», Pekin'deki bir binada 三楼'ya denk gelir. Deniz merdivende üç kat saydı ve 四楼'ya çıktı.

Bir de soru tarafı var. Türkçenin «kaçıncı» diye hazır bir soru kelimesi vardır; İngilizcede bunun yerleşik tek kelimelik bir karşılığı yok. Çince 第几 tam olarak onu yapar. «Kaç» ile «kaçıncı» arasındaki ayrımı zaten biliyorsun; 几 ile 第几 aynı ayrımı taşıyor.

Örnekler

Üçüncü örnek miktarla sırayı tek cümlede kullanıyor: 两个人 kaç kişi olduklarını, 第三个 yeni gelenin yerini söylüyor. Beşincide soru ile cevap aynı iskeleti paylaşıyor, yalnız 几 yerini 五'e bırakıyor. Dokuzuncu örnekte 第 hiç yok, yine de iki sıra söyleniyor; 二楼 bir miktar değil, bir kattır. Son örnekteki 饭店 fàndiàn sözlüklerde hem «lokanta» hem «otel» diye geçer; burada lokanta.

Örnek diyalog

Xi'an'da küçük bir otelin resepsiyonu, akşam. Deniz ile 小明 yeni gelmiş; görevli genç bir kadın. Ertesi sabah aynı resepsiyonda kısa bir konuşma daha geçiyor.

Görevlinin ilk sorusu, 第一次'nin günlük konuşmada nasıl kullanıldığını gösteriyor; Deniz cevabında aynı kalıba 第二次'yi ekliyor. Akşam sahnesinde 三楼 ile 四楼 iki ayrı sıra söylüyor; ikisinde de 第 yok. Sabah Deniz katı 几楼 diye soruyor: kat adı 第 almadığı için soru da 第几楼 değil, 几楼. Görevlinin cevabında ise iki sistem aynı cümlede: kat 第'siz, kapı 第'li. 小明'in son cümlesindeki 的 yapısı henüz öğretmediğimiz bir kalıp; «ilk gelen» anlamıyla tanı.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 第二个人 dì-èr ge rén — 两 sırada 二'ye döner (b) 第一本书 dì-yī běn shū — 一 yī okunur (c) 第三杯茶 dì-sān bēi chá (d) 第二天 dì-èr tiān — 天 ölçü kelimesi almaz.
2. 你是第几个？ — 我是第七个。 Soruda 几'nin yerine cevapta sayı girer, 第 iki cümlede de kalır.
3. 四楼. Türkçe 3. kat zemin katın üç üstüdür; Pekin'de zemin 一楼 sayıldığı için o kat dördüncü olur. Kat 第 almaz.
4. (a) boş — kat 第'siz söylenir: 我住五楼 (b) 第 — 第一次 «ilk kez» (c) 第 — sıra sorusu (d) boş — 三个人 miktardır.

Özet kartı

1. Sıra sayısı = 第 + sayı: 第一, 第二, 第十. Pinyinde kısa çizgiyle: dì-yī.
2. İsimle: 第 + sayı + ölçü + isim: 第一个人, 第三本书. 天 ve 课 ölçü almaz: 第二天, 第五课.
3. 第一'deki 一 her zaman yī: 第一个 dì-yī ge, 一个 yí ge.
4. Sırada «iki» 二'dir: 第二个人; miktarda 两: 两个人.
5. «Kaçıncı?» = 第几: 你是第几个？ 几 tek başına miktar sorar.
6. Kat, numara, sınıf, ay 第 almadan sıra söyler: 三楼, 三号, 一年级, 二月.
7. Çin anakarasında 一楼 sokak düzeyidir; Türkçe «2. kat» orada 三楼.
8. 第一次 «ilk kez»: 我第一次来中国.

Sonraki derse köprü

Bu derste 二月 ile 三号 yalnızca «第'siz sıra» örneği olarak geçti. Sıradaki ders «Tarih: 年, 月, 日, 号, 星期» bu kalıpları bir takvime çeviriyor. Ayların adı yoksa ve yalnız numarası varsa, Çince tarihi hangi sırayla söyler: gün önde mi, yıl önde mi? Günü sayan 日 ile 号 aynı günü mü sayar, ve haftanın günleri de sayıyla mı adlandırılır?