几 ve 多少: kaç tane?

Kanca

Türkçede bir çocuğa da, bir okul müdürüne de aynı kelimeyle sorarsın: «Kaç kardeşin var?», «Okulunuzda kaç öğrenci var?» Cevabın iki mi iki bin mi olacağı soruyu değiştirmez.

Çince burada iki ayrı kelime kullanır ve hangisini seçtiğin, cevabı nasıl tahmin ettiğini ele verir. 你有几个弟弟？ diyen biri birkaç kardeş bekliyor; 你们学校有多少学生？ diyen biri kalabalık bir okul. Soru kelimesini seçerken aslında küçük bir tahmin yapıyorsun. Bu ders o tahmini ve onun dilbilgisindeki izini anlatıyor.

Anlatım

Cevabın yerine geçen sayı

Soru zamirlerinin temel kuralını biliyorsun: cevabı düşün, bilmediğin parçayı sil, yerine soru kelimesini koy (Ders HSK1.7). 几 jǐ ve 多少 duōshao da aynı kurala uyar; ikisi de silinen sayının boşluğuna oturur. 我有三个朋友 cümlesinden 你有几个朋友？ çıkar. Cevapta soru kelimesi gider, sayı geri gelir. Cümlenin sırası, fiilin yeri, ölçü kelimesi kıpırdamaz.

HSK izlencesi 多, 多少 ve 几'yi ilk seviyedeki soru zamirleri arasında sayar. 多 «ne kadar» anlamında yaşla, boyla birleşen ayrı bir yapı; onu yaş dersine bırakıyoruz. Bu derste yalnız sayı soran iki kelimeyle ilgileniyoruz.

几: küçük sayı, ölçü kelimesi şart

几 bir sayının yerine geçtiği için, sayının istediğini o da ister: bir ölçü kelimesi. Ders HSK1.13'te 三个人, 两本书, 一杯茶 gibi yapıları kurdun; soruda rakamı 几'ye çevirmen yeter: 几个人？ 几本书？ 几杯茶？ Ölçü kelimesini atıp «几人» ya da «几书» demek, «üç kitap» yerine «üç-kitap» demeye benzer bir eksiklik bırakır.

İkinci özellik beklenti. 几 sorusunu soran kişi küçük bir sayı bekler; Çince öğretim kaynakları bu sınırı genellikle ondan az diye tarif eder. Bu bir yasak değil, bir tahmin. Satıcı sana 你要几个？ diye sorar, sen 十二个 dersin; kimse yanlış soru sorduğunu düşünmez, yalnızca beklediğinden çok aldığını anlar.

多少: büyük ya da bilinmeyen sayı, ölçü kelimesi serbest

多少 cevabın büyük olabileceğini ya da hiç tahmin edemediğini söyler. Bir şehrin nüfusunu, bir kütüphanedeki kitapları, bir telefonun fiyatını sorarken doğal seçim odur. 多少'nun ikinci farkı ölçü kelimesinde: arkasına 个 koyabilirsin, koymayabilirsin. Günlük konuşmada çoğu zaman düşer: 多少人？ 多少学生？ 多少钱？

Bu son kalıbı Ders HSK1.12'de fiyat sorarken kullandın. Şimdi neden 钱'nin önünde bir ölçü kelimesi olmadığını görebilirsin: 多少 onu istemiyor. Aynı fiyatı 几 ile de sorabilirsin, ama o zaman para biriminin ölçü kelimesi geri döner: 几块钱？ Bu soru «birkaç yuanlık bir şey» beklentisini de taşır; ucuz bir şeyi gösterirken kurulur.

Numara sormak: 几号 mu, 多少 mu?

Bazı sayılar miktar değil, addır: telefon numarası, oda numarası, sınıfın numarası. Telefon numarası sorulurken Çince 多少 kullanır: 你的电话是多少？ Kelimesi kelimesine «telefonun kaç?» Sayılar dersinin diyaloğundaki 你的手机号是什么？ biçimi de duyulur. Ama telefon numarası 几 ile sorulmaz.

Bina, şube gibi kısa numaralarda ise 几 yaygındır: 你住几号楼？ «Kaç numaralı binada oturuyorsun?» 你们是几班？ «Kaçıncı şubesiniz?»

Tarih, saat, yaş: hazır 几 kalıpları

Takvim ve saat sorularında 几 kalıplaşmıştır. Bunları şimdilik birer kalıp olarak tanı; ayrıntıları zaman modülünün dersleri açacak:

Saat noktası 多少 ile sorulmaz; 多少点 diye bir soru yoktur. 几岁 ise 几'nin küçük sayı beklentisinin en açık örneği: on yaşın altındaki bir çocuğa sorulur. Yetişkine yaş sormanın başka yolu var, o da yaş dersinin konusu.

几 soru değilken: «birkaç»

Son bir ayrıntıyı yalnız tanıman için veriyoruz. 几 soru işareti olmayan bir cümlede «birkaç» anlamına gelebilir: 我在北京有几个朋友。 «Pekin'de birkaç arkadaşım var.» HSK izlencesi bu kullanımı ikinci seviyede, yaklaşık sayıların arasında öğretir. Şimdilik cümlenin sonundaki noktaya ve düz tonlamaya bak: soru değil, bildirim.

Karakter köşesi

多 Ses ve Yazı seviyesinin tekrar dersinde köşeye girmişti; 少 onun karşıtıdır. Tek başına okunduğunda üçüncü tonla shǎo «az» demektir: 人少 «insan az». 多少 kelimesinin içinde ise hafif tona iner ve iki karşıt birleşip «ne kadar» sorusunu kurar. 少 sözlükte 小 kökünün altında durur; üstteki üç çizgi 小'dur.

几 kendi başına bir köktür ve yalnızca iki çizgiden oluşur. 教 ile 室 diyalogdaki 教室 jiàoshì «derslik» kelimesini kurar; 教'nin kökü sağdaki 攵, 室'ninki üstteki 宀 «çatı» kökü. Diyalogda geçen 同学 ile 电话'nin karakterleri önceki derslerde tanıtıldığı için tabloda yok. 现 da 现在 xiànzài «şimdi» için burada; modern tabloda kökü 王, Kangxi düzeninde 玉.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe «kaç» ile «ne kadar» arasındaki çizgiyi sayılabilirlikten çeker. Tek tek sayılan şeye «kaç» deriz: kaç kişi, kaç kitap, kaç bardak. Ölçülen ya da yığın hâlindeki şeye «ne kadar»: ne kadar su, ne kadar zaman, ne kadar para. Çince ise çizgiyi beklenen büyüklükten çeker. 几 da 多少 da sayılabilir şeyler için kullanılır; birini ötekinden ayıran, cevabın küçük mü büyük mü olacağı tahminidir.

Bu yüzden iki dilin örtüştüğü yer de ayrıldığı yer de öğreticidir. «Kaç kişi?» Çincede iki biçimde karşılık bulur: küçük bir grupta 几个人, kalabalıkta 多少人. «Ne kadar para?» ise Çincede çoğu zaman 多少钱'dir; Türkçenin «kaç para?» biçimi de vardır ve tam burada Çinceyle buluşur, çünkü 多少 iki Türkçe kelimenin yükünü birden taşır.

Numaralar konusunda Türkçe Çinceye şaşırtıcı biçimde yakındır. «Telefon numaran kaç?» dediğimizde biz de bir adı sayıymış gibi sorarız; Çince aynı işi 多少 ile yapar. «Saat kaç?», «Ayın kaçı?», «Kaç yaşındasın?» sorularının hepsinde Türkçe yine «kaç» der. Çince bunları 几 ile kalıplaştırmıştır.

Son bir paralel: Türkçe «kaç»ın önüne «bir» ekleyerek «birkaç» kurar, soru kelimesi belirsiz bir miktara dönüşür. Çince aynı dönüşümü kelimeye hiçbir şey eklemeden, yalnız cümleyi soru olmaktan çıkararak yapar: 几个朋友 soruda «kaç arkadaş», düz cümlede «birkaç arkadaş».

Örnekler

İlk iki örnek 几'nin alışık olduğu alanda: bir kişinin arkadaşları, bir evdeki kediler. İkincide cevap sorunun aynısı, yalnız 几 yerine 一 oturmuş; 只 da yerinde kalmış, isim ise bağlamdan anlaşıldığı için düşmüş. Üçüncü ve dördüncü örnekte cevap yüzlerce, milyonlarca olabilir, bu yüzden 多少 ve ölçü kelimesi düşmüş. Altıncı örnekte 杯 hem soruda hem cevapta yerinde kalıyor. Son örnek dersin tek tuzağı: aynı 几个朋友, bu kez soru değil.

Örnek diyalog

Pazartesi sabahı, ders başlamadan önce. 张老师 sınıfa çay ısmarlayacak ve Deniz'den kaç kişi olduklarını saymasını istiyor.

Hoca sınıfın tamamını sorarken 多少 seçiyor; bir sınıfta on kişiden fazla olabilir. Çay içmeyenleri sorarken 几'ye geçiyor, çünkü o grubun küçük olacağını tahmin ediyor ve haklı çıkıyor. 小明'in 几杯 sorusu ise küçük bir şaka gibi geri dönüyor: cevap on beş. 几 ile sorulan bir sorunun büyük bir cevap alması dilbilgisi hatası değildir, yalnızca tahminin tutmadığını gösterir. 教室 jiàoshì «sınıf, derslik» ikinci seviyenin kelimesi; burada anlamıyla tanı. 还有我 «bir de ben varım» demektir; 还 burada listeye bir kişi daha ekliyor. Hocanın son cümlesindeki 买好了 «alınca» kalıbını şimdilik anlamıyla tanı. Telefon numarasının rakam rakam okunduğunu, 1'in yāo diye söylendiğini sayılar dersinden biliyorsun.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 你有几本书？ — küçük sayı, ölçü kelimesi 本 yerinde. (b) 你们学校有多少学生？ — büyük sayı; 多少个学生 de olur. (c) 这个多少钱？ ya da 这个几块钱？ — ikincisinde birim 块 geri gelir.
2. (a) 几: kardeş sayısı genellikle küçüktür. (b) 多少: binlerce olabilir. (c) 几: birkaç bardak beklenir; on beş gelirse soru yine doğrudur. (d) 多少: telefon numarası yalnız 多少 ile sorulur.
3. (a) 个 — 几 ölçü kelimesiz kalmaz. (b) boş bırakılabilir ya da 个; 多少 ikisine de izin verir. (c) 口 — ailede kişi sayarken.
4. Bildirim: «Birkaç Türk arkadaşım var.» Sonunda nokta var, 几 burada «birkaç» anlamında.

Özet kartı

1. 几 ve 多少 cevaptaki sayının yerine geçer; cümlenin sırası değişmez, 吗 eklenmez.
2. 几 küçük bir sayı bekler (öğretim kaynaklarında genellikle ondan az) ve ölçü kelimesi ister: 几个人, 几本书.
3. 多少 büyük ya da tahmin edilemeyen sayı için; ölçü kelimesi çoğu zaman düşer: 多少人, 多少钱.
4. Telefon numarası 多少 ile sorulur; 几号 kısa numaralarda yaygındır.
5. Tarih ve saat kalıpları 几 ile kurulur: 几月几号, 星期几, 几点; 几岁 küçük çocuğa sorulur.
6. Soru olmayan cümlede 几 «birkaç» demektir: 我有几个朋友。
7. Türkçe «kaç / ne kadar» ayrımını sayılabilirlikle, Çince 几 / 多少 ayrımını beklenen büyüklükle yapar.

Sonraki derse köprü

Diyalogda Deniz yüksek sesle sayarken her rakam iki iş birden gördü: 十六 hem toplamdı, hem de sayılan son kişinin sıradaki yeri. Bu derste yalnız ilkini sorabildin. Sıradaki ders «Sıra sayıları: 第» ikincisini sorulabilir kılıyor: sayının önüne gelen 第, 几 ile birleşince Türkçenin «kaçıncı» sorusunu kurar. Aynı derste, bu derste gördüğün 几号 ve 几班 gibi soruların neden 第 almadan da bir sıra bildirdiğini, otelde kat numarası arayan Deniz'in başına gelenlerle göreceksin.